Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала бастауыш мектеп жасына дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы балалармен логопедиялық жұмыстың негізгі принциптерін, мақсаттарын және әдістерін қарастырады. Зерттеудің мақсаты – сөйлеу бұзылыстары бар балалармен жұмыс істеудің интегралды тәсілін сипаттау, оның құрамдас бөліктері ретінде артикуляциялық моториканы, фонациялық тыныс алуды, дыбыстық құрылым мен сөздік қорды дамытуды талдау. Жұмыста жүйелі талдау, әдістемелік тәжірибені жалпылау және сипаттамалық әдіс қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, логопедиялық түзету процесінің тиімділігі оқытудың дәстүрлі және инновациялық формаларын, сондай-ақ арнайы ойындық жаттығулар мен техникаларды үйлестіруге байланысты. Мақалада тыныс алу жаттығулары, дауыссыз және дауысты дыбыстарды меңгеру үшін ойын әдістері, ата-анамен және тәрбиешілермен ынтымақтастық мәселелері егжей-тегжейлі сипатталған. Қорытындыда логопедиялық жұмыстың жан-жақтылығы мен оның баланың тұлғалық дамуы үшін маңыздылығы атап өтілген.

Аннотация (на русском языке): Данная статья рассматривает основные принципы, цели и методы логопедической работы с детьми дошкольного и младшего школьного возраста. Цель исследования – описать комплексный подход к работе с детьми с речевыми нарушениями, проанализировать такие его компоненты, как развитие артикуляционной моторики, фонационного дыхания, звукопроизношения и словарного запаса. В работе использованы методы системного анализа, обобщения методического опыта и описательный метод. Результаты показали, что эффективность процесса логопедической коррекции зависит от сочетания традиционных и инновационных форм обучения, а также специальных игровых упражнений и техник. В статье подробно описаны дыхательные упражнения, игровые методы для освоения согласных и гласных звуков, вопросы сотрудничества с родителями и воспитателями. В заключении отмечена многогранность логопедической работы и её важность для личностного развития ребенка.

Abstract (in English): This article examines the basic principles, goals, and methods of speech therapy work with preschool and primary school children. The aim of the study is to describe an integrated approach to working with children with speech disorders, analyzing its components such as the development of articulatory motor skills, phonatory breathing, sound pronunciation, and vocabulary. The work uses methods of systematic analysis, synthesis of methodological experience, and descriptive method. The results show that the effectiveness of the speech therapy correction process depends on the combination of traditional and innovative forms of teaching, as well as special play-based exercises and techniques. The article describes in detail breathing exercises, play methods for mastering consonants and vowels, and issues of cooperation with parents and educators. The conclusion notes the multifaceted nature of speech therapy work and its importance for the child's personal development.

Кіріспе

Тіл адамзаттың қоғамдық және жеке дамуының ең маңызды құралы болып табылады. Сөйлеу бұзылыстары баланың коммуникациясын, танымдық белсенділігін, эмоционалды-әлеуметтік дамуын шектейді және оқу қабілетіне теріс әсер етуі мүмкін [1, б. 15]. Сондықтан сөйлеу қызметін түзету, яғни логопедиялық жұмыс, қазіргі дефектология мен арнайы педагогиканың өзекті саласы болып табылады. Логопедия (грекше logos – «сөз», paideia – «оқыту, тәрбие») – бұл сөйлеу бұзылыстарын зерттейтін, алдын алу және түзету әдістерін әзірлейтін ғылым. Логопедтің рөлі тек арнайы білім беруші ретінде ғана емес, сонымен бірге психолог, ата-ананың кеңесшісі ретінде де өте маңызды.

Мақаланың өзектілігі сөйлеу бұзылыстарының таралуының жоғары деңгейімен (зерттеулер бойынша, мектепке дейінгі балалардың 25-30%-ында) және тиімді коррекциялық әдістерді іздеу қажеттілігімен анықталады [2, с. 48]. Теориялық маңызы – логопедиялық жұмыстың әдістемелік негіздерін жүйелеуде, ал практикалық маңызы – логопедтер мен тәрбиешілерге күнделікті тәжірибеде қолдануға болатын нақты әдістемелік ұсыныстар мен техникаларды әзірлеуде жатыр. Зерттеудің мақсаты – логопедиялық жұмыстың құрылымдық компоненттерін жан-жақты сипаттау және оның тиімділігін арттыруға бағытталған заманауи тәсілдерді талдау.

Негізгі бөлім

1. Логопедиялық жұмыстың мақсаттары, міндеттері және ұйымдастыру принциптері. Логопедиялық жұмыстың басты мақсаты – баланың сөйлеу қызметін түзету және дамыту, сөйлеу қабілеті арқылы оның ақыл-ой, эмоционалды-ерік және әлеуметтік салаларындағы толыққанды дамуына қол жеткізу. Осы мақсатқа жету үшін келесі міндеттер шешіледі:

1. Сөйлеу аппаратының қызметін (артикуляциялық, тыныс алу, дауыс беру моторикасын) дамыту.
2. Дыбыстық жақтауды (фонетиканы) қалыптастыру және түзету.
3. Лексика-грамматикалық тілдің құрылымын (сөздік қорды, сөз тіркесі мен сөйлем құрылымын) дамыту.
4. Баяндау сөйлеуін дамыту (монолог).
5. Аудитивті түсінуді (есту қабілетін) жетілдіру.
6. Ата-анамен және педагогикалық ұжыммен ынтымақтастық жасау.

Жұмыс жеке, топтық және фронтальды (топтық) сабақтар түрінде жүргізіледі және келесі принциптерге негізделуі тиіс: жеке тұрған тәсіл, жүйелілік, кешенділік, онтогенезді ескеру, түзетудің ойын сипаты.

2. Артикуляциялық және тыныс алу жаттығулары. Сөйлеудің физиологиялық негізі – дұрыс тыныс алу және дыбыс қалыптастыратын органдардың қозғалғыштығы. Сондықтан логопедиялық жұмыстың бастапқы кезеңі ретінде арнайы жаттығуларды жүргізу маңызды:

1. Тыныс алу жаттығулары: Мұның мақсаты – диафрагмалық-реберлік тыныс алуды үйрету, дем шығарудың ұзақтығын және күшін реттеу. Ойындық формада (мысалы, «Жұлдыздарды ұшырайық», «Кеме жүзді», «Жел мен көбелек») өткізіледі. Бала жұпыны заттарды (мақта, қағаз кеме) үрлеп, дем шығаруын басқаруды үйренеді [3, б. 67].
2. Артикуляциялық гимнастика: Тіл, ерін, жақ буындарының еңселері мен қозғалыстарын жаттықтыруға бағытталған жаттығулар кешені. Олар әдетте тақырыптық ойындар мен ертегілер контекстінде («Тілдің үйі», «Еріндер күледі» т.б.) орындалады, бұл баланың қызығушылығын сақтауға көмектеседі.

3. Дыбыстармен жұмыс әдістемесі. Дыбыстарды меңгеру және автоматтандыру логопедиялық түзетудің негізгі кезеңі болып табылады. Жұмыс келесі кезеңдер бойынша жүргізіледі: дайындық, дыбысты енгізу, сөзде автоматтандыру, сөйлемде автоматтандыру, тілдік материалдарда автоматтандыру. Әр кезеңде ойындық құралдар мен әдістер кеңінен қолданылады.

1. Дауыссыз дыбыстармен жұмыс: Мысалы, «Р» дыбысын енгізу үшін артикуляциялық қозғалыстарды ертегілендіру («Тіл ұшақтың әнін үйренгісі келді...»), содан кейін буын-буйырларды («ра-ра-ра», «ар-ар-ар»), жаңылтпаштарды («Мұртты мұртын сүртті...») жаттығу қолданылады. Бала дыбыстың дұрыс қалыптасу орны мен тәсілін көру және сезу үшін айнаны пайдаланады.
2. Дауысты дыбыстармен жұмыс: Дауысты дыбыстарды созып айту, оларды дауыссыз дыбыстармен буындарда айту («ма-ма-ма», «му-му-му») көмегімен жүргізіледі. Бұл дауыс бағдарын және дем шығаруды басқаруға көмектеседі.

4. Ойын технологиялары мен дидактикалық материалдардың рөлі. Балалар үшін ойын – негізгі белсенділік түрі. Сондықтан логопедиялық тәжірибеде ойын технологиялары маңызды орын алады. Оларға мыналар жатады:

1. Дидактикалық ойындар («Дыбысты тап», «Қайсысы артық?», «Бірінші дыбыс»).
2. Сюжеттік-рөлдік ойындар (магазин, аурухана ойыны, онда бала белгілі сөздер мен сөз тіркестерін қолдануы керек).
3. Театрландыру (қуыршақ театры, бүркеншік ойыны).
4. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ): білім беру бағдарламалары, интерактивті тақталарға арналған логопедиялық ойындар, анимациялық презентациялар.

Дидактикалық материалдар ретінде карточкалар, лото, үйірмелер, бейнесурәттер, игрушкалар, табиғи материалдар (шырша дәндері, тастар) қолданылады. Материалдар айқын, түсінікті және баланың жасына сәйкес болуы тиіс.

5. Отбасымен және педагогикалық ұжыммен ынтымақтастық. Логопедиялық түзету процесінің сәттілігі логопедтің отбасымен (ата-анамен) және бала тәрбиеленетін мекеменің (балабақша, мектеп) педагогикалық ұжымымен тығыз ынтымақтастығына тікелей байланысты. Логопедтің міндеттеріне мыналар жатады:

1. Ата-аналарға баланың мәселесін түсіндіру және оларды коррекциялық үдеріске белсенді тарту.
2. Үй жаттығулары мен ұсыныстар беру, олардың орындалуын бақылау.
3. Тәрбиешілер мен мұғалімдермен жұмыс істеу, оларға топтағы баланы дұрыс қабылдау және қолдау тәсілдері туралы кеңес беру.
4. Баланың топтағы әлеуметтік интеграциясына көмектесу, оның сәтті қарым-қатынас жасауына жағдай жасау.

Осындай кешенді тәсіл баланың коммуникативтік ортасын барлық жағынан қолдауға мүмкіндік береді және түзету жұмысының нәтижелерін бекітеді.

6. Халықаралық тәжірибедегі заманауи бағыттар. Қазіргі логопедия дамудың келесі негізгі бағыттарымен сипатталады:

1. Нейрологопедия: Сөйлеу бұзылыстарын мидың жұмысымен байланыстыратын, нейропсихологиялық диагностика мен коррекция әдістерін қолданатын бағыт.
2. Кешігуі бар балаларға ерте көмек көрсету (Early Intervention): 0-3 жастағы балалармен жұмыс, онда отбасылық ортаға ықпал ету маңызды рөл атқарады.
3. Инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс: Дағдыларды жалпылау білім беру сыныбындағы балалармен арнайы әдістерді бейімдеу.
4. Технологияларды кеңінен қолдану: Дыбыстық талдау бағдарламалары, логопедиялық тренажерлар, VR (виртуалды шындық) технологиялары [4, p. 112].

7. Логопедиялық жұмыстың психологиялық аспектісі және мотивациялау. Сөйлеу бұзылысы тек физиологиялық қиындықтар ғана емес, сонымен қатар күрделі психологиялық салдарларға ие. Көбінесе мұндай балалар өздерінің айырмашылығына байланысты үрейленеді, қорқады, қоғамдалудан қашады немесе агрессия көрсетеді. Сондықтан логопед жұмысында психологиялық қолдау мен эмоционалдық қабылдау аса маңызды рөл атқарады. Жұмыс баланың өзін-өзі бағалауын қалпына келтіруге, сенімділігін арттыруға бағытталуы тиіс. Бұл жағдайда марапаттау жүйесі (жүлделер, мадақтау сөздер, рәміздік жетістік кестелері) тиімді болып табылады. Сонымен қатар, логопед баламен сенімді қарым-қатынас орната білуі керек, оның қорқынышын түсініп, қауіпсіз психологиялық кеңістік құра алуы керек. Баланың сөйлеуге деген ішкі мотивациясын ояту – түзету жұмысының жетістігінің кілті. Бұл баланың қызығушылығын ескеретін, оның өмірлік тәжірибесіне жақын тақырыптар мен материалдарды таңдау арқылы жүзеге асырылады.

8. Инклюзивті білім беру ортасындағы логопедиялық қызмет. Қазақстанда инклюзивті білім берудің дамуы логопедтердің қызмет көрсету формаларын өзгертуді талап етеді. Егер дәстүрлі түрде логопед арнайы түзету бөлмесінде жұмыс істеген болса, қазір ол жалпы білім беретін сыныпта, топта баламен жұмыс істеуге бейімделуі керек. Бұл логопедиялық көмекті жүйелі түрде және мектеп күнтізбесіне интеграциялауды, сондай-ақ сынып мұғалімдерімен тығыз ынтымақтастықты талап етеді. Логопед баланың оқу жоспарына (Individual Educational Plan, IEP) түзету мақсаттары мен әдістерін енгізуге көмектеседі, ал мұғалімдерге сабақ барысында баланың қажеттіліктерін қалай ескеру керектігі туралы кеңес береді. Сонымен қатар, логопед инклюзивті ортадағы басқа оқушылармен жұмыс істейді, оларға сөйлеу бұзылысы бар сыныптастарын түсінуге және қабылдауға көмектеседі, осылайша төзімді және көмектесуші қауымдастық атмосферасын қалыптастырады. Бұл тәжірибе халықаралық стандарттарға сәйкес келеді және әрбір баланың құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған.

Қорытынды

Логопедиялық жұмыс – бұл күрделі, көп деңгейлі процесс, ол тек сөйлеуді түзетумен шектелмейді, сонымен бірге баланың тұлғасын тұтастықта дамытуды көздейді. Оның тиімділігі логопедтің кәсіби дайындығына, әртүрлі әдістер мен техникаларды икемді пайдалануына, сондай-ақ ата-аналар мен педагогикалық ұжыммен тығыз ынтымақтастыққа байланысты. Жоғарыда сипатталған артикуляциялық және тыныс алу жаттығулары, дыбыстарды меңгерудің ойындық әдістері, заманауи дидактикалық материалдар коррекциялық жұмыстың негізгі құралдары болып табылады. Болашақта логопедиялық тәжірибені жақсарту үшін жекелендірілген және ата-аналарға бағдарланған бағдарламаларды әзірлеуді, цифрлық ресурстардың сапасын арттыруды, сонымен бірге дәстүрлі ойындық формаларды сақтауды жалғастыру қажет. Логопедиялық қызметтің негізгі мақсаты – балаға тек дұрыс сөйлемей үйрету емес, оған өз ойын еркін жеткізуге, қоршаған әлеммен тиімді қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беру. Осылайша, логопедиялық жұмыс қоғамдағы әрбір адамның толыққанды өмір сүру құқығын қамтамасыз етуге үлес қосады.

Әдебиеттер тізімі

1. Өмірбекова, Қ. Логопедия: оқулық / Қ. Өмірбекова, Қ. Серікбаев. – Алматы: Рауан, 1996. – 256 б.
2. Филичева, Т.Б. Логопедиялық жұмыстың негіздері / Т.Б. Филичева, Н.А. Чевелева. – М.: Білім, 1997. – 320 с.
3. Малдыбаева, А.О. Дефектология негіздері / А.О. Малдыбаева, Э.Ә. Орынбаева. – Шымкент: Жібек жолы, 2007. – 180 б.
4. Bowen, C. Children's Speech Sound Disorders / C. Bowen. – 2nd ed. – Oxford: Wiley-Blackwell, 2015. – 496 p.
5. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html