Аннотация

Бұл мақала қазақ тілінің латын графикасына көшу процесінің лингвистикалық, технологиялық және әлеуметтік-мәдени аспектілерін талдайды. Зерттеудің мақсаты – көшудің негіздемелерін, оның тіл дамуына тигізетін әлеуетті әсерін және кездесетін мүмкін қиындықтарды жан-жақты қарастыру. Жұмыста салыстырмалы-тарихи талдау, дискурс-талдау және болжамдық модельдеу әдістері қолданылады. Елбасы Н.Назарбаевтың бастамасы мен ғылыми қоғамның пікірлері негізге алына отырып, латын әліпбиіне көшудің үш негізгі артықшылығы: тілдік тазалықты қолдау, халықаралық ақпараттық кеңістікке интеграция және шет елдегі қазақтармен байланысты нығайту атап өтіледі. Сонымен бірге, технологиялық бейімделу, білім беру жүйесін қайта құру және қоғамның қабылдауы сияқты мәселелер қозғалады. Қорытындыда латынға көшудің қазақ тілінің қазіргі заманғы жағдайға бейімделуі мен дамуының маңызды қадамы болып табылатыны, бірақ оны жүзеге асыру ұйымдастырылған кешенді тәсілді талап ететіні айтылады. [1, б. 34-38], [2, б. 101-105].

Аннотация

Данная статья анализирует лингвистические, технологические и социально-культурные аспекты процесса перехода казахского языка на латинскую графику. Цель исследования – всесторонне рассмотреть обоснования перехода, его потенциальное влияние на развитие языка и возможные трудности. В работе используются методы сравнительно-исторического анализа, дискурс-анализа и прогностического моделирования. На основе инициативы Первого Президента Н.Назарбаева и мнений научного сообщества выделяются три основных преимущества перехода на латиницу: поддержка языковой чистоты, интеграция в международное информационное пространство и укрепление связей с зарубежными казахами. Одновременно поднимаются вопросы технологической адаптации, реформирования системы образования и восприятия обществом. В заключении отмечается, что переход на латиницу является важным шагом в адаптации и развитии казахского языка в современных условиях, но его реализация требует организованного комплексного подхода. [1, с. 34-38], [2, с. 101-105].

Abstract

This article analyzes the linguistic, technological, and socio-cultural aspects of the process of transitioning the Kazakh language to the Latin script. The aim of the study is to comprehensively examine the justifications for the transition, its potential impact on language development, and possible difficulties. The work uses methods of comparative historical analysis, discourse analysis, and predictive modeling. Based on the initiative of the First President N.Nazarbayev and the opinions of the scientific community, three main advantages of the transition to the Latin script are highlighted: support for linguistic purity, integration into the international information space, and strengthening ties with Kazakhs abroad. At the same time, issues of technological adaptation, reforming the education system, and societal perception are raised. In conclusion, it is noted that the transition to the Latin script is an important step in the adaptation and development of the Kazakh language in modern conditions, but its implementation requires an organized comprehensive approach. [1, pp. 34-38], [2, pp. 101-105].

Кіріспе

Қазақ тілінің жазу жүйесін кириллицадан латын графикасына көшіру Қазақстанның тәуелсіздік жылдарынан бері күн тәртібінде тұрған тарихи және стратегиялық маңызы зор мәселе. Бұл процестің бастауын Елбасы Н.Назарбаевтың 2017 жылғы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласында айқын көрсетілген. Көшудің негізгі себептері ретінде тілдік өзін-өзі анықтау, жаһалдану жағдайындағы тиімді коммуникация және технологиялық өзгерістерге бейімделу аталып өтті. Латын графикасына көшу тек графиканы ауыстыру емес, бұл қазақ тілі мен мәдениетінің жаңа сапалық кезеңге өтуінің, оның әлемдік ақпараттық-коммуникациялық кеңістіктегі орнын нығайтуының символы ретінде қарастырылады. Берілген мақаланың мақсаты – латын әліпбиіне көшудің кешенді талдауын жүргізу, оның артықшылықтары мен мәселелерін тереңірек қарастыру, сонымен қатар бұл үдерістің қазақ тілінің даму перспективаларына әсерін бағалау.

Негізгі бөлім

Латын графикасына көшуді негіздеудің бірінші тұрғысы тілдік тазалық пен тарихи әділеттілік мәселесіне байланысты. Қазіргі қолданыстағы кириллица негізіндегі қазақ әліпбиі 1940 жылы Кеңес өкіметі кезінде енгізілген және оның құрылымында қазақ тілінің фонетикалық жүйесін толық беруге мүмкіндік бермейтін кірме әріптер бар. Латын графикасына көшу осы «артық» дыбыстардың таңбаларынан тазартуға, сондай-ақ табиғи түрде қазақ тіліне тән дыбыстарды дәлірек бейнелейтін жаңа графикалық жүйені құруға мүмкіндік береді [1, б. 35]. Бұл тілдің ішкі логикасын нығайтады және оны оқыту мен үйретуді жеңілдетеді.

Екінші маңызды тұрғы – технологиялық және ақпараттық интеграция. Қазіргі ақпараттық қоғамда латын графикасы цифрлық кеңістіктегі басым стандарт болып табылады. Интернет, бағдарламалық жасақтамалар, операциялық жүйелер, смартфондар мен планшеттердің көпшілігі латын әріптерімен жұмыс істеуге бейімделген. Қазақ тілін кириллицада енгізу көптеген техникалық қиындықтарды тудырады. Латынға көшкен соң, қазақ тіліндегі мәтіндерді енгізу, іздеу, тасымалдау әлдеқайда жеңілдейді, бұл тілдің Интернет-кеңістіктегі көрінуін арттырады және оның қолдану аясын кеңейтеді [2, б. 103].

Үшінші аргумент – әлемдік және түркі әлемімен байланыс. Дәстүрлі түркі тілдерінің көпшілігі қазірдің өзінде латын графикасын қолданады. Латынға көшу осы елдермен рухани-мәдени, ғылыми және білім беру саласындағы алмасуды жеңілдетеді, түркі әлеміндегі ортақ коммуникациялық платформаны нығайтады. Сонымен қатар, шетелде тұратын қазақ диаспорасының басым бөлігі латын графикасын қолданатын елдерде тұрады. Бұл диаспорамен тілдік дуалықты сақтау және нығайту үшін де латын әліпбиі маңызды рөл атқара алады.

Дегенмен, көшу процесі бірқатар кезеңдік қиындықтарды да қамтиды. Біріншіден, бұл – технологиялық ауысу. Барлық баспа базасын, мемлекеттік және коммерциялық веб-ресурстарды, көше белгілерін, жарнамалық материалдарды жаңа әліпбиге бейімдеу қажет. Бұл уақыт пен айтарлықтай қаржылық шығындарды талап ететін масштабты жұмыс. Екіншіден, білім беру жүйесіндегі реформа. Мектептер мен жоғары оқу орындарында оқу процесін қайта ұйымдастыру, мұғалімдерді қайта даярлау, оқу-әдістемелік кешенді жаңарту талап етіледі. Бұл үдеріс жүйелі және сатылап жүргізілуі керек. Үшіншіден, қоғамның психологиялық дайындығы. Бүкіл халық үшін жазу жүйесін өзгерту – бұл күрделі әлеуметтік-психологиялық үдеріс. Кириллицаны бірнеше ұрпақ бойы қолданған адамдар үшін жаңа графиканы меңгеру белгілі бір уақыт пен күш жұмсауды талап етеді. Сондықтан, ақпараттық-түсіндіру жұмысы мен кеңестік көшіру кезеңі өте маңызды.

Латын әліпбиінің нақты құрылымы да пікірталас тудырды. Бірнеше нұсқа талқыланды, соңында диакритикалық белгілерді қолдануға негізделген нұсқа бекітілді, бұл түркі тілдеріндегі латын әліпбиінің халықаралық тәжірибесіне сәйкес келеді. Бұл таңдау тілдің дыбыстық ерекшеліктерін сақтау мен компьютерлік ортадағы оңай пайдалану арасындағы теңдестікті іздестіруді көрсетеді.

Қорытынды. Қазақ тілінің латын графикасына көшуі – бұл тарихи шешім, ол тіл саясатын тек графикалық өзгеріспен шектелмейтін, терең әлеуметтік-мәдени, технологиялық және білім беру мазмұнына ие. Көшудің негізгі артықшылықтары – тілдің ішкі тазалығын қалпына келтіруге мүмкіндік беру, оны заманауи ақпараттық технологияларға бейімдеу және әлемдік, әсіресе түркі, қауымдастығымен байланысты нығайту.

Дегенмен, бұл процестің табысты болуы үшін оны жүйелі және кешенді түрде жүргізу қажет. Технологиялық инфрақұрылымды ауыстыру, білім беру жүйесін реформалау және қоғамдық сананы дайындау бір-бірімен үйлесімді жүруі тиіс. Мамандардың кеңесімен әліпбидің соңғы нұсқасын таңдау, оқу-әдістемелік материалдарды жасау, мұғалімдерді оқыту жұмыстары жан-жақты жалғасуда.

Соңғы қорытынды ретінде, латынға көшу қазақ тілінің тұтас даму стратегиясының бөлігі ретінде қарастырылуы керек деп айтуға болады. Бұл өзгеріс тілді жергілікті шекте ғана емес, әлемдік ауқымда да өмір сүруге, дамытуға мүмкіндік беретін жаңа көкжиектер ашады. Сондықтан, осы тарихи миссияны орындау барлық қазақстандықтардың, әсіресе зиялы қауым мен мемлекеттік органдардың жауапкершілігі болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев Н.Ә. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» // Егемен Қазақстан. – 2017. – 12 сәуір.
2. Сәдуақасов Ғ. Тіл тарихы мен қазіргі заман. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 256 б.
3. Crystal, D. Language and the Internet. – Cambridge University Press, 2006. – 304 p.
4. Johanson, L. & Csató, É. Á. The Turkic Languages. – Routledge, 1998. – 500 p.
5. Томанов М. Қазақ тілінің жаңа әліпбиі: мәселелер мен перспективалар // Тілтаным. – 2020. – №3. – Б. 7-15.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html