Аннотация. Мақаланың мақсаты – қазіргі білім беру жағдайында оқушылардың білімін және біліктерін бағалаудың жаңа әдіснамасы ретіндегі критериалды бағалау жүйесінің тиімділігін талдау. Зерттеудің негізгі міндеті – критериалды бағалаудың дәстүрлі жүйеден айырмашылықтарын, оның оқушының жеке дамуына, оқу мотивациясы мен рефлексиясына әсерін анықтау. Зерттеу әдісі ретінде әдебиеттерге салыстырмалы-талдамалы шолу және педагогикалық тәжірибелерді жалпылау қолданылды. Нәтижелер критериалды бағалаудың әділдік пен ашықтық принциптерін іске асыруда, оқушының өзін-өзі бағалау дағдысын қалыптастыруда, сонымен қатар мұғалім мен оқушы арасындағы тиімді кері байланысты құрудағы тиімділігін дәлелдейді. Алынған мәліметтер бойынша, бұл жүйе білімнің сапасын арттыруға және зерттеушілік құзыреттілікті дамытуға ықпал етеді [1, 2, 3, 4].

Аннотация. Цель статьи – анализ эффективности системы критериального оценивания как новой методологии оценки знаний и умений учащихся в условиях современного образования. Основная задача исследования – определить отличия критериального оценивания от традиционной системы, его влияние на личностное развитие учащегося, учебную мотивацию и рефлексию. В качестве метода исследования использован сравнительно-аналитический обзор литературы и обобщение педагогических практик. Результаты доказывают эффективность критериального оценивания в реализации принципов справедливости и прозрачности, формировании навыков самооценки у учащихся, а также в создании эффективной обратной связи между учителем и учеником. Полученные данные свидетельствуют, что данная система способствует повышению качества знаний и развитию исследовательской компетентности [1, 2, 3, 4].

Abstract. The purpose of the article is to analyze the effectiveness of the criterion-based assessment system as a new methodology for assessing students' knowledge and skills in the context of modern education. The main objective of the study is to identify the differences between criterion-based assessment and the traditional system, its impact on the student's personal development, learning motivation, and reflection. The research method used is a comparative-analytical review of the literature and generalization of pedagogical practices. The results prove the effectiveness of criterion-based assessment in implementing the principles of fairness and transparency, developing students' self-assessment skills, and creating effective feedback between teacher and student. The data obtained indicate that this system contributes to improving the quality of knowledge and developing research competence [1, 2, 3, 4].

Кіріспе

Білім беруді жаңарту және жаһалдану контекстінде оқушылардың білім мен іскерліктерін бағалау жүйесінің сапалық трансформациясы өзекті мәселелердің біріне айналды. Дәстүрлі баллдық-рейтингтік жүйе көбінесе оқушыларды бір-бірімен салыстыруға, қорытынды сомативтік бағаға баса назар аударып, оқу процесінің өзіндегі жетістік пен қиындықтарды дер кезінде анықтауға мүмкіндік бермейді. Осындай шектеулерді шешу мақсатында, оқу үдерісіне бағытталған (формативті) және нәтижелерді бағалауға (сомативті) негізделген критериалды бағалау тәсілі білім беру кеңістігіне ене бастады. Бұл жүйенің негізгі философиясы – бағалауды тек қана мұғалімнің монополиясы емес, оқушының да өз білімін, жетістіктерін талдай алатын, оқу мақсаттарын түсінетін және өз даму траекториясын белсенді құра алатын құралға айналдыру. Сондықтан критериалды бағалаудың теориялық негіздерін, оның практикалық қолданылу әдістерін және оқушының шығармашылық қабілеттері мен жауапкершілік сезімін дамытудағы рөлін зерттеу өте маңызды болып табылады.

Негізгі бөлім

Критериалды бағалау – бұл оқушының белгілі бір қызметті орындау кезіндегі нәтижелерін алдын ала белгіленген анық критерийлер мен дескрипторлар арқылы бағалау процесі. Оның негізгі артықшылығы ашықтық, алдын ала келісілген өлшемдер мен бағалаудың объективтілігінде жатыр [1, б. 34]. Дәстүрлі жүйемен салыстырғанда, оқушы бағаны қалай алатынын біледі және өзінің жетістік деңгейін дер кезінде бағалай алады.

Біріншіден, критериалды бағалаудың құрылымын қарастырайық. Ол екі негізгі түрден тұрады: формативті (үдерістік) және сомативті (қорытынды) бағалау. Формативті бағалау оқу процесінің барысында жүзеге асырылып, оқушының әлі қандай білімдерді меңгермегенін, қай жерде қиындықтар бар екенін анықтауға және оқытуды реттеуге бағытталған. Бұл мақтау, кері байланыс беру, жұптық және топтық бағалау, «екі жұлдыз, бір тілек» сияқты әдістер арқылы жүзеге асырылады. Сомативті бағалау белгілі бір оқу кезеңінің соңында (тоқсан, жыл) білім деңгейін анықтау мақсатында жүргізіледі және ол да нақты критерийлерге негізделуі тиіс.

Екіншіден, критериалды бағалаудың тиімділігі оның оқушыға әсері арқылы бағаланады. Зерттеулер көрсеткендей, анық критерийлерді білу оқушының мотивациясын арттырады, өйткені ол жету керек мақсаттарды нақты көреді [2, б. 78]. Мысалы, диктантты бағалау кезінде: «қатесіз, таза жазу – 5 ұпай», «1-2 қате – 4 ұпай» деген критерийлер оқушыға қандай нәтижеге қол жеткізу керектігін түсінікті етеді. Бұл бағаның «құпиялығынан» құтылып, оқушының өз жұмысына деген жауапкершілігін арттырады. Сонымен қатар, өзін-өзі бағалау, бірін-бірі бағалау сияқі әдістер оқушылардың сыни ойлауын, рефлексия қабілетін және адал пікірлесуді дамытады.

Үшіншіден, критериалды бағалау мұғалімнің жұмысын да жеңілдетеді және сапалы етеді. Нақты дескрипторлар баға қоюды субъективті факторлардан арылтып, біркелкілік пен әділдікті қамтамасыз етеді. Оқушының қателерін жүйелі түрде бақылауға және кері байланыс беруге мүмкіндік береді. Мысалы, тапсырмаларды орындау критерийлері бойынша оқушылардың жеке қиындықтарын анықтап, оларға дер кезінде көмек көрсетуге болады.

Төртіншіден, критериалды бағалаудың қолданылуы тәжірибелік мысалдар арқылы айқын көрінеді. Қазақ тілі сабағында жаңа сөздерді жаттау тапсырмасын бағалау кезінде төмендегідей критерийлер қолданылуы мүмкін:

1. Барлық сөздер қатесіз, әдемі жазылса – 5 ұпай.
2. Бір сөз жетіспесе немесе бір түзету болса – 4 ұпай.
3. Екі сөз жетіспесе немесе үш-төрт түзету болса – 3 ұпай.

Бұл критерийлер бойынша оқушылар бір-бірінің дәптерлерін тексеріп, баға қойып, не үшін сол бағаны қойғанын түсіндіреді. Бұл процесс тек білімді бекітіп қана қоймай, өзара сенім мен жауапкершілік сезімін дамытады.

Бесіншіден, критериалды бағалауды енгізу кезінде кездесетін кедергілерді де атап өткен жөн. Оларға мұғалімдердің жаңа жүйеге деген көңілсіздігі, оқушылар мен ата-аналардың бұрынғы «бес баллдық» жүйеге үйреніп қалуы, сондай-ақ тиісті оқу-әдістемелік материалдардың жетіспеушілігі жатады. Осы проблемаларды шешу үшін мұғалімдердің кәсіби даярлығын жетілдіру, оқушылар мен ата-аналармен түсіндіру жұмыстарын жүргізу, практикалық мысалдар көп көлемде ұсыну қажет.

Соңында, критериалды бағалаудың тиімділігі оның тек нәтижелерді емес, сонымен қатар оқу үдерісінің өзін бағалауға мүмкіндік беруінде, оқушыны белсенді қатысушыға айналдыруында және оның шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал етуінде жатыр. Бұл жүйе қазіргі заманның білім беруге қойып отырған талаптарына – сыни ойлау, өзін-өзі дамыту және өмірлік дағдыларды қалыптастыруға толық сай келеді.

Қорытынды

Критериалды бағалау жүйесі білім беру сапасын жоғарылатудың тиімді құралы ретінде өз тиімділігін дәлелдеді. Оның негізгі артықшылықтары: бағалаудың ашықтығы мен объективтілігі, оқушының жеке дамуындағы рефлексия мен өзін-өзі бағалау дағдыларын қалыптастыру, сондай-ақ мұғалім мен оқушы арасындағы мазмұнды кері байланысты құру. Критериалды бағалау тек білім деңгейін анықтау үшін ғана емес, сонымен қатар оқу процесін басқару, оқушының әлеуметтік-коммуникативтік қабілеттерін дамыту және оның оқу мотивациясын арттыру үшін маңызды. Бұл жүйені сәтті енгізу мұғалімдердің кәсіби даярлығын жетілдіруді, оқу-әдістемелік кешендерді қайта қарауды және білім берудің барлық қатысушылары арасындағы келісім мен түсініктілікті талап етеді. Болашақта критериалды бағалауды цифрлық технологиялармен интеграциялау, оқушылардың білім алу траекториясын жекелендіруде оны тиімдірек пайдалану мүмкіндіктерін зерттеу қажет. Тұтастай алғанда, критериалды бағалау білім беруді заманауиландыру мен гуманизациялау жолындағы маңызды қадам болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Хуторской А.В. Дидактика: Оқулық. – Мәскеу: Білім академиясы баспасы, 2017. – 456 б.
2. Black, P., & Wiliam, D. Inside the Black Box: Raising Standards Through Classroom Assessment / P. Black, D. Wiliam // Phi Delta Kappan. – 1998. – Vol. 80, No. 2. – P. 139-148.
3. Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы (2007 жыл 27 шілде, № 319-III). – Астана, 2007.
4. Атамуратова Г.Т. Жаңа білім беру бағдарламасы контекстіндегі критериалды бағалау / Г.Т. Атамуратова // Қазақстан мектебі. – 2020. – № 5. – Б. 45-52.
5. Sadler, D. R. Formative assessment and the design of instructional systems / D. R. Sadler // Instructional Science. – 1989. – Vol. 18, No. 2. – P. 119-144.
6. Сейдахметова Н.Н. Қазіргі білім берудегі бағалау жүйелері: өзгерістер мен перспективалар / Н.Н. Сейдахметова. – Алматы: Білім, 2019. – 210 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html