Аннотация: Бұл мақаланың мақсаты – «коммуникация» ұғымының кең мағынадағы анықтамасын жүйелеу және оның мәдениетаралық коммуникация ретіндегі ерекше формасын талдау. Мақалада теориялық талдау, жүйелеу, салыстыру және әдебиеттерге шолу әдістері қолданылды. Нәтижелер коммуникацияның жеті модельдері мен сегіз түрін анықтауды, сондай-ақ оның вербалды және бейвербалды компоненттерінің интеграциясын сипаттауды қамтиды [1, 2]. Мәдениетаралық коммуникация әртүрлі мәдени контекстерде (жоғары/төмен контекст, тікелей/тікелей емес стильдер) тілдік және тілдік емес кодтардың өзара әрекеттесуі ретінде ұсынылған. Автордың қорытындысы бойынша, коммуникативтік құзыреттілік тек тілдік емес, сонымен қатар мәдени кодтарды тану және түсіну дағдыларын талап етеді, бұл глобалды қоғамда аса маңызды.

Аннотация: Цель данной статьи – систематизировать широкое определение понятия «коммуникация» и проанализировать его особую форму в виде межкультурной коммуникации. В работе использованы методы теоретического анализа, систематизации, сравнения и обзора литературы. Результаты включают определение семи моделей и восьми типов коммуникации, а также описание интеграции её вербальных и невербальных компонентов [1, 2]. Межкультурная коммуникация представлена как взаимодействие языковых и неязыковых кодов в различных культурных контекстах (высокий/низкий контекст, прямой/непрямой стили). Согласно выводам автора, коммуникативная компетентность требует не только языковых, но и навыков распознавания и понимания культурных кодов, что крайне важно в глобальном обществе.

Кіріспе

Ғаламдану жағдайында мемлекеттер мен қоғамдар арасындағы шекаралардың еркіндігі арта түсуде, бұл әртүрлі мәдени тегі және тілдік фонды бар адамдар арасындағы қатынас пен өзара түсіністің маңыздылығын арттырады. Осы процестің өзегі – коммуникация, бұл адамзат қоғамының негізін құрайтын күрделі, көп қырлы құбылыс. Ғылыми әдебиеттерде коммуникация ақпарат алмасуының жай механизмінен асып, жеке тұлға мен әлеуметтік топтарды қалыптастыратын, құндылықтар мен мағыналарды тасымалдайтын процесс ретінде қарастырылады. Дегенмен, оның кең мағынасы мен мәдениетаралық аспектілері жүйелі зерттелмеген. Бұл мақаланың өзектілігі мәдениетаралық өзара әрекеттесудің жиілеуі жағдайында коммуникацияның теориялық негіздерін түсіну қажеттілігінде жатыр. Зерттеудің мақсаты – коммуникацияның кең мағынасын анықтау және оның мәдениетаралық коммуникация түріндегі ерекшеліктерін талдау. Практикалық маңыздылығы – мәдениетаралық қарым-қатынастардағы қате түсіністіктерді азайтуға және тиімді коммуникациялық стратегияларды әзірлеуге теориялық негіз беру.

Негізгі бөлім

Коммуникация (лат. communicatio – ортақ, байланыс) адамдардың өзара қатынасының формасы, ой-пікір, сезім және ақпарат алмасуының түрі ретінде анықталады. Аристотель бұл процесс тұлғамен, сөйлеу әрекетімен, тыңдаушымен және мақсатпен байланысты деп түсіндірді [1, б. 33]. Тарихи тұрғыдан коммуникация зерттеуі XIX ғасырда реториканың жеке пән ретінде қалыптасуынан бастау алады, ал XX ғасырдың басында ол Чикаго университетінде тәуелсіз ғылым саласына айналды. Қазіргі зерттеулер коммуникацияның сегіз негізгі түрін бөліп көрсетеді: интраперсональдық (ішкі-тұлғалық), интерперсональдық (тұлғааралық), топтық, қоғамдық, ұйымдық, масса, жеке/әлеуметтік медиа және мәдениетаралық коммуникация [1, б. 26]. Осы түрлердің әрқайсысы қатысушылар санына, контекстіне және мақсатына байланысты өзіндік ерекшеліктерге ие.

Коммуникация процесін түсіну үшін әртүрлі модельдер әзірленген. Бұл модельдер коммуникацияның қалай жүретінін сипаттайды. Тарихи тұрғыдан алғашқы және ең қарапайымы – Харольд Лассуэллнің (1948) сызықтық моделі («Кім? Не? Қалай? Кімге? Қандай әсермен?»). Кейін Клод Шеннон мен Уоррен Уивер бұл модельге техникалық кедергілер мен кері байланыс элементтерін қосты. 1955 жылы Уилбур Шрамм интерактивті модельді ұсынды, онда коммуникация қатысушылардың бір-біріне белсенді жауап қайтаратын екібағытты процесс ретінде көрсетілді. Ал 1997 жылы Джулия Вуд өз қоршаған ортасымен үнемі өзара әрекеттесетін қатысушыларды көрсететін транзакциялық модельді енгізді [1].

Коммуникацияның жүзеге асуы үшін оның компоненттерін білу маңызды. Оның негізгі құрамдас бөліктері вербалды және бейвербалды коммуникация болып табылады. Вербалды коммуникация – бұл сөз, тіл арқылы жүзеге асатын ақпарат алмасуы. Ал бейвербалды коммуникация – сөзсіз, дене тілі (кимемика), ым-ишара, мимика, дауыс әуені (паралингвистика), кеңістікті пайдалану (проксемика) және уақытты ұйымдастыру (хронемика) арқылы жүретін қарым-қатынас. Зерттеулер адамдар арасындағы қатынастың мағынасының шамамен 60-65%-ы бейвербалды сигналдар арқылы берілетінін көрсетеді [2, б. 162]. Бұл ым-ишаралар мен дене қимылдары мәдениеттен мәдениетке едәуір өзгеріп, түсіндіруді қиындататындықтан, мәдениетаралық коммуникация үшін ерекше мәнге ие.

Мәдениетаралық коммуникация – бұл түрлі мәдениет иелерінің арасындағы қатынас, ол тіл мен мәдени кодтардың күрделі өзара әрекеттесуін қамтиды. Оның табысты болуы тек тілдік жетіктен тәуелді емес, сонымен қатар мәдениетаралық сезімталдыққа – басқа мәдениеттердің құндылықтарын, әдет-ғұрпын, коммуникациялық стильдерін түсінуге және құрметтеуге байланысты. Мәдениетаралық коммуникацияның негізгі ерекшеліктері оның стильдерінде көрініс табады. Мысалы, Эдвард Холл жоғары және төмен контексті мәдениеттер арасындағы айырмашылықты атап көрсетті. Жоғары контексті мәдениеттерде (мысалы, Жапония, Араб елдері) ақпараттың көп бөлігі контексте, сыртқы ортада жасырылған, ал сөзбен тікелей айтылған ақпарат аз. Мұнда қос мағыналылық, жанама сөйлеу, сыйластық көрінісі жиі кездеседі. Керісінше, төмен контексті мәдениеттерде (мысалы, АҚШ, Германия) ақпарат анық, тікелей және сөзбен беріледі, мәлімдемелер мән-мағынасы бойынша дәл қабылданады [5].

Коммуникация стильдері де мәдениет бойынша ерекшеленеді. Ғылыми әдебиеттер вербалды қарым-қатынастың төрт негізгі стиль жұбын бөліп көрсетеді: тікелей/тікелей емес; астарлы/дәл; тұлғалық/жағдайлық; инструменталды/аффективті [5, б. 165-169]. Мысалы, тікелей стиль төмен контексті мәдениеттерге тән болса, тікелей емес стиль жоғары контексті мәдениеттерде жиі кездеседі. Тұлғалық стиль теңдікке бағытталған қоғамдарда (мысалы, Аустралия) пайда болады, ал жағдайлық стиль әлеуметтік иерархия мен рөлдердің маңыздылығын атап өтетін қоғамдарда (мысалы, Корея) кең таралған. Бұл стильдерді білу мәдениетаралық диалогта қате түсіністіктерді болдырмауға көмектеседі.

Мәдениетаралық коммуникацияның тиімділігіне кедергілер де көп. Оларға стереотиптеу (басқа мәдениет туралы қарапайым және жиі теріс түсініктер), этноорталық (өз мәдениетін басқалардан жоғары санау) және мәдениетаралық дағдарыс жатады. Бұл кедергілерді жеңу үшін мәдениетаралық құзыреттілік қажет. Бұл құзыреттілік мәдени және коммуникациялық білімдерді, сондай-ақ өзін-өзі тану, икемділік, ашықтық және эмпатия сияқты тұлғалық қасиеттерді қамтиды. Оны дамыту білім беру жүйесінде маңызды орын алуы тиіс, әсіресе шетел тілдерін оқытуда.

Қорытынды

Қорытындылай келе, коммуникация – бұл тек ақпарат беруден гөрі, тұлғаларды, топтарды және бүкіл қоғамды қалыптастыратын күрделі әлеуметтік-мәдени құбылыс. Оның кең мағынасы модельдер, түрлер және компоненттер (вербалды/бейвербалды) арқылы ашылады. Мәдениетаралық коммуникация – осы құбылыстың ерекше формасы, онда ақпарат алмасуы түрлі мәдени кодтар мен коммуникациялық стильдер (жоғары/төмен контекст, тікелей/тікелей емес) аясында жүреді. Бүгінгі глобалды қоғамда мәдениетаралық қарым-қатынастардың жиілеуі осы саланы зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығын арттырады. Түрлі мәдениеттердің құндылық жүйесін, әдет-ғұрпын және коммуникациялық ерекшеліктерін түсіну мәдениетаралық құзыреттілікті қалыптастырудың негізі болып табылады. Бұл, өз кезегінде, әлемдік интеграция процестеріне сәйкес бәсекеге қабілетті және толерантты тұлғаны тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Болашақта мәдениетаралық коммуникацияның нақты жағдайлардағы (бизнес, білім беру, дипломатия) тиімділігін зерттеу, сондай-ақ оны үйретудің жаңа әдістемелерін әзірлеу қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Chodzkiene, L. What every student should know about intercultural communication. – Vilnius, 2014.
2. Пиз, А. Язык телодвижений. Как читать мысли других по их жестам / Перевод с англ. – Нижний Новгород: Ай Кью, 1992. – 262 б.
3. Hall, E. T. Beyond Culture. – New York: Anchor Books, 1976. – 256 p.
4. Gudykunst, W. B., & Kim, Y. Y. Communicating with Strangers: An Approach to Intercultural Communication. – New York: McGraw-Hill, 2003. – 415 p.
5. Грушевицкая, Т.Г., Попков, В.Д., Садохин, А.П. Основы межкультурной коммуникации : учебник для ВУЗов / под ред. Садохина. − М. : Юнити-ДАНА, 2003. − 352 б.
6. Садохин, А.П. Межкультурная коммуникация : учебное пособие. − М. : Альфа-М; ИНФА-М, 2004. − 288 б.
7. Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы. – Астана, 2007.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html