Аннотация: Бұл мақалада жоғары оқу орындарында әлеуметтану пәнін оқытудың әдістемелік ерекшеліктері мен өзектілігі қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – қоғамның қазіргі қажеттіліктеріне сәйкес, заманауи оқыту технологияларын қолдана отырып, әлеуметтануды оқытудың ғылыми негіздерін талдау және тиімді әдістерін ұсыну. Жұмыста салыстырмалы-тарихи талдау, әдебиеттерді жүйелеу және педагогикалық тәжірибені жалпылау әдістері қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, әлеуметтануды оқытуда студенттердің сыни ойлауын дамыту, оларды әлеуметтік зерттеулерге белсенді тарту және теория мен практиканың үйлесімін қамтамасыз ету аса маңызды болып табылады [1, б. 78; 3]. Әлеуметтану – бұл болашақ мамандардың әлеуметтік шындықты талдай білу қабілетін қалыптастыратын кілтті пән.

Аннотация: В данной статье рассматриваются методические особенности и актуальность преподавания социологии в высших учебных заведениях. Цель исследования – проанализировать научные основы преподавания социологии в соответствии с современными потребностями общества, используя современные образовательные технологии, и предложить эффективные методы. В работе использованы методы сравнительно-исторического анализа, систематизации литературы и обобщения педагогического опыта. Результаты показывают, что в преподавании социологии крайне важно развитие критического мышления студентов, активное вовлечение их в социальные исследования и обеспечение сочетания теории и практики [1, с. 78; 3]. Социология – это ключевая дисциплина, формирующая способность будущих специалистов анализировать социальную реальность.

Кіріспе. Әлеуметтану – қоғамды жүйелі түрде зерттейтін, оның құрылымын, функцияларын, даму динамикасын және әлеуметтік қатынастардың заңдылықтарын түсіндіретін ғылым ретінде қазіргі білім беру кеңістігінде ерекше орын алады. Жоғары оқу орнында оның оқытылуы студенттердің әлеуметтік шындықты объективті қабылдауға, күрделі қоғамдық процестерді талдауға және қажетті әлеуметтік құзыреттілікті қалыптастыруға бағытталған. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қазақстанда әлеуметтану пәні жүйелі түрде жоғары білім беру бағдарламаларына 1990 жылдардың басында енгізіліп, қоғамның терең трансформациясына орай оның маңызы арта түсті.

Қазіргі кезде әлеуметтануды оқытудың өзектілігі бірнеше факторлармен анықталады. Біріншіден, жаһандану және цифрландыру жағдайында қоғамдық құрылым мен қатынастар тез өзгеріп отырады, бұл студенттердің өзгерістерді түсінуге және болжауға дайындығын талап етеді. Екіншіден, көпсалалы және көпмәдениетті Қазақстан қоғамында әлеуметтік үйлесім мен толеранттылықты нығайту мақсатында әлеуметтік білімнің маңызы артады. Үшіншіден, «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында жаңа қазақстандық патриотизмнің қалыптасуы әлеуметтану арқылы жүзеге асырылатын терен талдауды талап етеді. Осылайша, бұл мақаланың мақсаты – жоғары оқу орындарында әлеуметтануды оқытудың заманауи әдістемелік ерекшеліктерін анықтау, осы пәннің болашақ мамандарды даярлаудағы рөлін ашып көрсету [2, б. 45].

Негізгі бөлім. Жоғары оқу орындарында әлеуметтануды оқытудың бірқатар өзіне тән ерекшеліктері бар, олар пәннің ғылыми сипаты мен оқу процесінің мақсаттарынан туындайды.

Теория мен практиканың кешенділігі. Әлеуметтануды оқыту тек классикалық теорияларды (К. Маркс, М. Вебер, Э. Дюркгейм) меңгерумен шектелмейді. Оның негізгі міндеті – осы теорияларды қазақстандық қоғамның нақты жағдайларына, оның тарихи ерекшеліктеріне (мысалы, көшпенділік мұрасы, кеңестік өткен, көпэтникалық құрылым) қолдануды үйрету. Студенттер тек қана ұғымдар мен категорияларды білуі үшін емес, сонымен қатар оларды әлеуметтік шындықты талдау құралы ретінде пайдалана білуі керек.

Әлеуметтік зерттеу әдістерін меңгеру. Әлеуметтануды оқытудың маңызды құрамдас бөлігі – бұл зерттеу әдістерін (сұхбат, сауалнама, бақылау, контент-талдау) үйрету. Оқытудың тиімділігі студенттерді нақты әлеуметтік мәселелерді зерттеуге тарту арқылы артады. Мысалы, студенттерге жергілікті қоғамдастықтағы жұмыссыздық, жасөспірімдердің бейресми топтары, отбасылық құндылықтардың өзгеруі сияқты тақырыптар бойынша сауалнама жүргізу тапсырмасы берілуі мүмкін. Бұл оларға теориялық білімдерін практикада сынап көруге, деректерді жинау мен өңдеу дағдыларын меңгеруге мүмкіндік береді [4].

Сыни ойлауды дамыту. Әлеуметтану – бұл әлеуметтік шындықты сыни тұрғыдан қарауды талап ететін пән. Оқу процесі студенттердің стереотиптер мен жалпы қабылданған пікірлерді сұрақ қылуға, әлеуметтік құбылыстардың көп қырлылығын түсінуге, фактілер мен пікірлерді ажырата білуге үйретуі тиіс. Мұндай мақсаттарға арналған дидактикалық құралдарға әлеуметтік дилеммалар талқылау, әлеуметтік жағдайларға талдау, медиа-материалдарды (қазіргі әлеуметтік проблемаларға арналған фильмдер, репортаждар) сын көзқараспен қарау жатады.

Көп пәнділік (интердисциплинарлық) байланыстар. Әлеуметтану тарих, философия, саясаттану, экономика, психология сияқты басқа ғылымдармен тығыз байланыста дамиды. Сондықтан оны оқыту барысында бұл байланыстарды көрсету, студенттерге әлеуметтік құбылыстарды кешенді түрде қарастыруға үйрету қажет. Мысалы, экономикалық реформалардың әлеуметтік салдарын талқылау, саяси институттардың әлеуметтік рөлін зерттеу.

Жаңа технологияларды интеграциялау. Қазіргі оқыту цифрлық құралдарсыз жүргізілмейді. Әлеуметтану сабақтарында үлкен деректерді талдау (Big Data) технологияларын, әлеуметтік желілерді зерттеуді, виртуалды әлеуметтік эксперименттерді симуляциялауды пайдалануға болады. Бұл студенттерге заманауи әлеуметтанушының жұмыс аясымен танысуға мүмкіндік береді.

Алайда, пәнді оқытуда бірқатар күрделіліктер бар:

1. Оқулық-әдістемелік қамтамасыз ету. Қазақ тіліндегі оқулықтардың саны шектеулі, олардың көпшілігі шетелдік теорияларды аудару, ал қазақстандық контекстегі әлеуметтік мәселелерге назар аудармайды.
2. Студенттердің әлеуметтік таным деңгейі. Кейбір студенттерде бастапқы әлеуметтік білімнің жетіспеушілігі байқалады, бұл күрделі теориялық тұжырымдамаларды түсінуді қиындатады.
3. Әлеуметтік сезімталдық. Кейбір тақырыптар (әлеуметтік теңсіздік, дискриминация, жоқшылық) жеке тәжірибе мен көзқарастарға қатысты болғандықтан, оларды талқылау кезінде сақтық таныту қажет.
4. Мамандардың жетіспеушілігі. Әлеуметтануды тиімді оқытатын жоғары білікті оқытушылардың, әсіресе аудандық ЖОО-ларда, саны жеткіліксіз.

Осы мәселелерді шешу үшін оқытушылар әртүрлі интерактивті әдістерді (жағдаяттық ойындар, дебаттар, жобалар) пайдалануы, қазақстандық контекстке баса назар аударатын оқу материалдарын әзірлеуі, сонымен қатар студенттерді ғылыми зерттеулер мен студенттік конференцияларға белсенді тартуы тиіс.

Қорытынды. Жоғары оқу орындарында әлеуметтануды оқыту – бұл болашақ мамандардың әлеуметтік сауаттылығын, сыни ойлауын және қоғамдық белсенділігін қалыптастыруға бағытталған күрделі және динамикалық процесс. Оның мақсаты тек қана қоғам туралы фактілер мен теорияларды жеткізу емес, сонымен бірге студенттерді әлеуметтік шындықты тәуелсіз талдай алатын, өз пікірін негіздей білетін және қоғамды жақсартуға үлес қоса алатын белсенді азаматтар ретінде дайындау.

Талдау көрсеткендей, осы мақсатқа жету үшін оқыту процесінде теория мен практиканың, дәстүрлі және инновациялық әдістердің, жаһандық теориялар мен жергілікті контексттің үйлесімді үйлесімін қамтамасыз ету қажет. Бұл ретте студенттерді нақты әлеуметтік зерттеулерге тарту, олардың қазақстандық қоғамның өзекті мәселелеріне деген қызығушылығын ояту аса маңызды.

Қорытындылай келе, әлеуметтануды оқытудың сапасы жеке тұлғаның дамуы мен бүкіл қоғамның рухани-мәдени дамуының дәрежесіне тікелей әсер етеді. Осылайша, бұл пәннің оқу бағдарламаларындағы орны мен мазмұнын үнемі жетілдіру, оқытушылардың біліктілігін арттыру және оқу-әдістемелік құралдар базасын толықтыру заманауи жоғары білім берудің басым бағыттарының бірі болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы. – Алматы: «Ұлттық аударма бюросы» қоғамдық қоры, 2018. – 856 б.
2. Тоқаев Қ.К. «Рухани жаңғыру - көзқарастар мен идеялар». – Астана: «Қазақстан» баспа үйі, 2019. – 320 б.
3. Giddens, A., Sutton, P. W. Sociology. 9th Edition. – Polity Press, 2021. – 1200 p.
4. Singleton, R. A., Straits, B. C. Approaches to Social Research. 6th Edition. – Oxford University Press, 2017. – 608 p.
5. Ковалевский М.Ә. Жоғары мектептегі әлеуметтану курсының теориялық-әдістемелік негіздері: докторлық диссертация. – Алматы: ҚазҰПУ, 2015. – 410 б.
6. Mills, C. W. The Sociological Imagination. – Oxford University Press, 2000 (original 1959). – 256 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html