Аннотация

Бұл мақала жаһандық табиғи-техногендік және әлеуметтік-экономикалық қауіп-қатерлер кезеңінде мемлекеттік қызметтің даму басымдылықтарын талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты — өзекті сыртқы және ішкі қауіптерге жауап беру үшін мемлекеттік аппараттың әлеуетін, адаптивті қабілеттерін арттыру жолдарын анықтау. Мақалада салыстырмалы талдау, тарихи-логикалық әдіс және ресми деректерді жүйелеу әдістері қолданылды. Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет реформаларының негізгі кезеңдері, соның ішінде «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның қабылдануы, меритократия принциптерінің енгізілуі және цифрландыру бағыттары қарастырылады [1, 2]. Аталған мәселелер бойынша халықаралық тәжірибелерге шолу жасалады [3]. Нәтижелер көрсеткендей, заманауи жағдайда мемлекеттік қызметтің басты бағыты оның икемділігін, шешім қабылдау жылдамдығын және технологиялық дайындығын арттыруға бағытталуы тиіс. Қорытындыда мемлекеттік қызметті жаһандық қауіп-қатер жағдайында одан әрі тиімді дамыту үшін негізгі ұсыныстар тұжырымдалады.

Кіріспе

Қазіргі әлемді сипаттайтын жаһандық үдерістер қауіпсіздік пен тұрақтылықтың жаңа сынақтарын тудырып отыр. Климаттың өзгеруі, пандемиялар, энергетикалық дағдарыстар, киберқауіп-қатерлер сияқты құбылыстар ұлттық мемлекеттердің әдеттен тыс жағдайларға тез және тиімді жауап беру қабілетін сынауда. Осы жағдайда мемлекеттік қызмет, әлеуметтік-экономикалық жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі механизм ретінде, стратегиялық маңызға ие болады. Тақырыптың өзектілігі мемлекеттік басқарудың шынайы тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігі мемлекеттік аппараттың дайындығына тікелей байланысты екендігімен анықталады. Теориялық маңыздылығы мемлекеттік қызметті дамытудың жаңа үлгілерін зерттеуге, ал практикалық маңыздылығы сыртқы және ішкі қауіптерге қарсы тұру үшін нақты әрекеттер жоспарын әзірлеуге бағытталған. Мақаланың мақсаты — жаһандық қатерлер жағдайында мемлекеттік қызметтің дамуының негізгі басымдылықтарын жүйелі талдау және ұсынымдар әзірлеу болып табылады.

Негізгі бөлім. Заманауи жаһандық қатерлер кешенді сипатқа ие және олардың салдары қоғамның барлық салаларына әсер етеді. Осы қатерлерге жауап беру үшін мемлекеттік қызмет бірқатар қасиеттерге ие болуы керек: икемділік, шешім қабылдау жылдамдығы, ақпаратты өңдеу тиімділігі, сапалы кадрлық қор және жоғары технологиялық дайындық. Бұл сипаттамаларды қалыптастыру мемлекеттік қызметті түбегейлі реформалауды талап етеді.

Қазақстан Республикасында мемлекеттік қызметті модернизациялау процесі бірнеше кезеңнен өтті. 1999 жылы «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңның қабылдануы институционалды негізді қалауда маңызды рөл атқарды. Бұл заң мемлекеттік қызметшілерді саяси және әкімшілік лауазымдарға бөлуді, әкімшілік лауазымдарға міндетті конкурстық іріктеуді енгізді [1, б. 24]. Нәтижесінде 2000 жылдардың басынан бастап 550 мыңнан астам азамат конкурстарға қатысып, 130 мыңға жуық адам қызметке тағайындалды, бұл кадрлар айналымының сапасын едәуір жақсартты. Егер 1990 жылдардың ортасында министрлер мен әкімдер ауысқан кезде кадрлардың ауысуы 60% құраса, қазіргі уақытта бұл көрсеткіш шамамен 5% құрайды («жоғарғы» лауазымдар үшін шамамен 15%) [2, б. 18].

Мемлекеттік қызмет реформасының негізгі бағыты меритократия принциптерін енгізу болды, яғни лауазымдарға білімі мен қабілеті бойынша ең лайықты бәсекелестерді таңдау. Бұл тәсіл кәсібилік деңгейді көтеріп, патронаждық қатынастарды әлсіретуге мүмкіндік берді. 2011 жылғы «Мемлекеттік қызметтің жаңа үлгісі туралы» тұжырымдама және 2013 жылғы заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу реформалардың жаңа кезеңін бастады [4]. Реформалардың негізгі индикаторлары ретінде мыналар анықталды: кадрларды іріктеу және жылжыту жүйесіне халықтың сенім деңгейін арттыру; мемлекеттік қызметшілердің меритократия қағидатын сақтауға сенім деңгейін арттыру; азаматтардың мемлекеттік қызметтердің сапасына және қол жетімділігіне қанағаттану деңгейін арттыру [5].

Жаһандық қауіп-қатер жағдайында мемлекеттік қызметтің маңызды басымдылығы оның цифрлық трансформациясы болып табылады. Электронды үкімет, деректерді талдау жүйелері (big data), жасанды интеллект қауіп-қатерлерді болжау, шешім қабылдау жылдамдығын арттыру және қызмет көрсетуді жеңілдету үшін қуатты құралдар болып табылады. Мысалы, COVID-19 пандемиясы кезінде бірқатар елдерде цифрлық платформалар арқылы азаматтарға көмек көрсету, медициналық қызметтерді ұйымдастыру және экономикалық шараларды жүзеге асыру тиімді болды.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, тиімді мемлекеттік қызметтің тағы бір негізгі шарты — үздіксіз білім беру және кадрларды даярлау жүйесі. Қазақстанда бұл бағытта Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының құрылуы маңызды қадам болды. Халықаралық тәжірибені зерделеу және оны ұлттық ерекшеліктерге бейімдеу реформалардың сәттілігінің маңызды факторы болып табылады [3].

Сонымен қатар, қазіргі қауіп-қатерлер көп салалы сипатқа ие болғандықтан, мемлекеттік органдардың өзара әрекеттесуі мен үйлестіру механизмдерін жақсарту қажет. Бұл әсіресе табиғи апаттар мен технологиялық апаттардың алдын алу және оларды жою жағдайында маңызды. Тәжірибе көрсеткендей, бірізді әрекет ету және ақпарат алмасу мүмкіндігі қиындықтарды жеңудің негізгі шарты болып табылады.

Соңғы жылдары мемлекеттік қызметті дамытудың жаңа бағыты ретінде ашықтық пен азаматтардың қатысуын арттыру басымдылыққа айналды. Бұл азаматтардың сенімін арттыруға және қабылданған шешімдердің легитимділігін нығайтуға ықпал етеді. Ашық деректер платформалары, қоғамдық кеңестер мен кеңестік механизмдер осы бағыттағы тиімді құралдар болып табылады.

Қорытынды. Жаһандық қауіп-қатер жағдайында мемлекеттік қызметтің даму басымдылықтары оның негізгі қызметі — қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ету мен азаматтардың қауіпсіздігін қорғау талаптарына сәйкес келуі керек. Зерттеу барысында анықталғандай, осы мақсатқа жету үшін мемлекеттік қызметтің бірқатар сапалық сипаттамаларын қалыптастыру қажет: икемділік, шешім қабылдау жылдамдығы, технологиялық дайындық және жоғары білікті кадрлар қоры.

Қазақстан Республикасында жүргізілген реформалар, атап айтқанда, меритократия принциптерінің енгізілуі және цифрландыру бағыттары мемлекеттік аппараттың тиімділігін арттыруға бағытталған. Дегенмен, дағдарыстық жағдайлардың динамикасы үнемі өзгеріп отыратындықтан, реформаларды жүргізу үздіксіз және жүйелі процес болып табылады.

Болашақта мемлекеттік қызметті дамытудың негізгі бағыттары ретінде келесілерді атап өтуге болады: цифрлық технологияларды тереңірек енгізу, кадрларды даярлау жүйесін жақсарту, органдар арасындағы өзара әрекеттесуді нығайту, сондай-ақ ашықтық пен азаматтардың қатысуын арттыру. Осы шаралардың кешенді іске асырылуы ғана мемлекеттік қызметке қазіргі заманғы жаһандық қауіп-қатерлерге тиімді және жылдам жауап беруге мүмкіндік береді.

Осылайша, жаһандық қатерлер жағдайында мемлекеттік қызметтің сәтті дамуы оның сапалық сипаттамаларын үнемі жақсартуға, халықаралық тәжірибені зерделеуге және инновациялық тәсілдерді енгізуге байланысты болады. Тек осы жағдайда ғана мемлекеттік аппарат қоғамның дамуын қамтамасыз етудегі негізгі фактор ретінде өз міндеттерін тиімді орындай алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңы (1999 жылғы 23 шілдедегі № 453-I). – Астана, 1999.
2. Байменов А.М. Мемлекеттік қызмет. Халықаралық тәжірибе. Қазақстандық үлгі. – Астана: Фолиант, 2013. – 356 б.
3. OECD (2021). The OECD Framework for Digital Talent and Skills in the Public Sector. OECD Public Governance Policy Papers, No. 05. Paris: OECD Publishing.
4. Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 21 шілдедегі №119 Жарлығы «Мемлекеттік қызметтің жаңа үлгісі туралы тұжырымдама туралы».
5. Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы. Мемлекеттік қызмет саласындағы реформалар: нәтижелер мен перспективалар. – Астана, 2019. – 112 б.
6. United Nations (2020). E-Government Survey 2020: Digital Government in the Decade of Action for Sustainable Development. New York: United Nations.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html