Аннотация

Бұл мақала жалпы білім беретін мектепте оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық негіздерін зерттеуге арналған. Зерттеудің мақсаты — заманауи білім беру жағдайында сөйлеу мәдениетінің құрылымы мен маңызын анықтау, оны дамытудың тиімді тәсілдерін ұсыну. Жұмыста салыстырмалы-тарихи талдау, әдебиеттерді жүйелеу және тәжірибелік жұмысты жалпылау әдістері қолданылды. Мақалада сөйлеу мәдениетінің тіл мәдениетінің күрделі құрамдас бөлігі ретіндегі тұжырымдамасы, оның жеке тұлғаның рухани дамуындағы рөлі қарастырылады. Халық педагогикасы мен ауыз әдебиетінің, сондай-ақ көркем әдебиет оқудың осы үдерістегі орны зерттеледі. Қазіргі оқушылардың сөйлеу мәдениетіндегі негізгі кемшіліктердің себептері мен оларды жою жолдары талданады [1, 2]. Практикалық бөлімде дикцияны дамытуға, дауыс аппаратын жаттықтыруға және орфоэпиялық нормаларды меңгеруге арналған арнайы жаттығулар ұсынылады [3, б. 43]. Нәтижелер көрсеткендей, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру жүйелі, кешенді және барлық пәндер мен сыныптан тыс іс-шаралар бойынша үздіксіз жүргізілетін жұмысты талап етеді. Қорытындыда оқушылардың сөйлеу мәдениетін жоғарылатудың негізгі бағыттары тұжырымдалады.

Кіріспе

Адамның бойындағы сөйлеу мәдениеті — бұл оның жалпы мәдени дамуы мен коммуникативтік құзыреттілігінің ажырамас бөлігі. Сөйлеу — адамның өзінің ой-сезімін, көзқарасын, эмоцияларын білдіруге, өзгелермен қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік беретін негізгі құрал. Қазіргі ақпараттық қоғамда нақты, логикалық, эстетикалық және этикалық талаптарға сай келетін сауатты сөйлеу дағдыларының маңызы артып келеді. Бірақ практика көрсеткендей, көптеген оқушылардың ауызша сөйлеуінде лексиканың кедейлігі, грамматикалық қателер, интонация мен дикцияның жетілмегендігі сияқты кемшіліктер байқалады.

Тақырыптың өзектілігі оқушының сөйлеу мәдениетінің оның академиялық және әлеуметтік табыстылығына тікелей әсер ететіндігімен анықталады. Теориялық маңыздылығы тілдік және коммуникативтік құзыреттіліктерді қалыптастырудың заманауи моделін зерттеуге бағытталса, практикалық маңыздылығы мұғалімдерге нақты әдістемелік ұсынымдар дайындауда көрінеді. Мақаланың мақсаты — жалпы білім беретін мектепте оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық-әдістемелік негіздерін талдау және тиімді тәсілдерін ұсыну болып табылады.

Негізгі бөлім

Сөйлеу мәдениеті ұғымы кең мағынаға ие. Ол тілдің нормативтік талаптарын (орфоэпия, грамматика, лексика) білумен және оларды сақтаумен шектелмейді. Бұл ұғым сонымен қатар сөйлеудің коммуникативтік сәттілігіне, оның мақсатқа лайықтылығына, жағдайға сәйкестігіне, эстетикалық талғамға ие болуына және этикалық нормаларды құрметтеуге қатысты. М. Балақаевтың айтуынша, тіл мәдениетіне жету жолы ұзақ әрі қиын [4, б. 27]. Бұл оқыту мен тәрбиенің барлық сатыларында жүйелі жұмыс жүргізуді талап етеді.

Оқушылардың сөйлеу мәдениетін дамытудың негізгі кедергілерінің бірі — көркем әдебиет оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі. Кітап оқу сөздік қорды байытудың, сөйлеудің үлгілерін меңгерудің негізгі қайнары болып табылады. Көркем шығармалар оқушыға түрлі стильдердегі, түрлі мақсаттағы сөйлеу үлгілерімен танысуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, отбасы тәрбиесінде ұлттық педагогика мен ауыз әдебиетінің рөлін төмендету, қоршаған ортаның (СМИ, интернет-коммуникация) тілге теріс әсері де маңызды факторлар болып табылады.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру жұмысы бір пәнге (мыс., туған тіл) тарқатылмай, барлық оқу пәндерінің аясында жүргізілуі тиіс. Әрбір пәндік сабақта оқушылар нақты ғылым саласына тән терминдерді, тұжырымдамаларды қолдана отырып, ойларын дәл жеткізуге үйренеді. Пәнаралық байланыстарды құру осы жұмысты тиімдірек етеді. Сонымен қатар, сыныптан тыс іс-шаралар (әдеби кештер, пікірталастар, дебаттар, театр үйірмелері) оқушыларға еркін коммуникативтік жағдаяттарда өз сөйлеу дағдыларын жетілдіруге кен мүмкіндік береді.

Сөйлеу мәдениетін дамытудың техникалық аспектілеріне (дикция, дауыс, дыбыстау) ерекше назар аудару қажет. Дұрыс тыныс алу, дауыс қуаты мен диапазонын басқару, дыбыстарды айқын айту оқушының сөйлеуін естілуі мен түсініктілігі жағынан жақсартады. Рабиға Қаныбаеваның еңбегінде ерін, тіл, иек сияқты дыбыстау мүшелерін жаттықтыратын арнайы жаттығулар берілген, мысалы, «Е» және «Ы» фонемаларын айқын айтуға бағытталған тапсырмалар [3, б. 43]. Мұндай жаттығулар арнайы логопедиялық жұмыс қажет ететін жағдайлардан тыс, барлық оқушылардың сөйлеу аппаратын дамыту үшін пайдалы.

Оқушының сөйлеу мәдениетінің дамуында мұғалімнің жеке үлгісі өте маңызды рөл атқарады. Мұғалімнің өзінің сөйлеуі — нақты, таза, дұрыс құрылымдалған, интонациялық бай және этикалық нормаларға сәйкес болуы керек. Оқушылар мұғалімнің сөзін тыңдай отырып, сөйлеудің үлгісін іштей меңгереді. Сондықтан мұғалімдердің өз сөйлеу мәдениетін үнемі жетілдіруі қажет.

Қазіргі білім беруде оқушының белсенді субъекті ретіндегі рөлін арттыру бағыты басым. Бұл сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға да қатысты. Оқушыларға өз ойларын еркін білдіруге, пікірталасқа, жобалар қорғауға мүмкіндік беру керек. Мұндай белсенді әдістер тек сөйлеу дағдыларын дамытпай, сонымен қатар сыни және шығармашылық ойлауды тәрбиелейді. Сөйлеу мәдениетінің қалыптасуында оқушының өзіндік рефлексиясы да маңызды. Оқушы өз сөйлеуін талдай білуі, оның артықшылықтары мен кемшіліктерін көре білуі, жақсарту жолдарын іздестіруі тиіс. Бұған аудио- және бейнежазбаларды тыңдау, портфолио әдісі сияқты тәсілдер көмектесе алады.

Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру жұмысында ата-аналармен тығыз ынтымақтастық та өте маңызды. Отбасы — баланың тілдік ортасы мен сөйлеу үлгілерін алғашқы қалыптастыратын орта. Ата-аналардың өздерінің сөйлеу мәдениетіне назар аударуы, баламен әдепті сөйлесуі, онымен әңгімелесуге, кітап оқуға уақыт бөлуі оқушының мектептегі табысына ықпал етеді. Мектеп ата-аналарға баланың тілдік дамуын қолдау бойынша консультациялар ұйымдастыра алады.

Сонымен қатар, қазіргі заманғы технологияларды сөйлеу мәдениетін дамыту жұмысына тарту мүмкіндіктерін кеңейтеді. Аудио және бейне материалдарын дайындау, мультимедиялық презентациялар қорғау, білім беру платформаларында тақырыптық форумдар өткізу оқушылардың мотивациясын арттырып, олардың коммуникативтік тәжірибесін байытады.

Қорытынды

Жалпы білім беретін мектепте оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастыру — бұл көп қырлы және ұзақ мерзімді педагогикалық үдеріс. Ол тек туған тіл сабақтарының шеңберінде шешіле алмайды, білім беру және тәрбиелеу процесінің барлық буындарына сіңіруді талап етеді.

Зерттеу барысында анықталғандай, бұл үдерістің сәттілігі бірқатар факторларға байланысты: барлық пәндердің аясында жүйелі жұмыс жүргізу; көркем әдебиет оқуға деген қызығушылықты қалыптастыру; оқушының белсенді субъекті ретіндегі рөлін арттыру; дикция мен дауыс мәдениетіне назар аудару; мұғалім мен ата-ананың жеке үлгісі; заманауи технологияларды тиімді пайдалану.

Сөйлеу мәдениеті тек практикалық коммуникация құралы ғана емес, сонымен бірге адамның ішкі рухани дүниесінің, оның мәдени деңгейінің көрінісі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, оқушылардың сөйлеу мәдениетін жоғарылату — бұл жалпы білім беретін мектептің мәдени-тәрбиелік миссиясын іске асырудың маңызды бағыты. Тек жоғары сөйлеу мәдениеті бар, өз ойын еркін жеткізе алатын, пікірлесе алатын және сыни ойлай алатын буын ғана заманауи қоғамның күрделі талаптарына табан тіреп, елдің интеллектуалдық әлеуетін арттыра алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Ерназарова З.Ш. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық аспектісі. – Алматы, 2001. – 194 б.
2. Пинтосевич И. Әсер ет! Жетекшінің 7 өсиеті. – М.: Эксмо, 2016. – 288 б.
3. Тұранқұлова Д. Сахна сөзі. Жоғары оқу орындарының театр факультеттеріне арналған оқу құралы. – Алматы: Білім, 1998. – 208 б.
4. Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. – Алматы: Мектеп, 1989. – 96 б.
5. Нұғыманов И., Қашқынбаева З. Оқушының жеке тұлға болып дамуындағы сөйлеу мәдениетінің орны // Қазақстан мектебі. – 2020. – №3. – Б. 45–51.
6. Crystal, D. Language and the Internet. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2006. – 304 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html