Аннотация

Бұл мақалада Есім хан билігі кезеңіндегі Қазақ хандығының ішкі саяси бірлігі мен мемлекеттік тұтастығының нығаю үдерісі жан-жақты қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – XVII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының саяси дамуын, хан билігінің рөлін және бірлікке бағытталған реформалардың маңызын ашып көрсету. Мақалада тарихи-салыстырмалы, талдау және синтез әдістері қолданылды. Негізгі назар Есім ханның заң жүйесін жетілдіруі, ішкі алауыздықты жоюы және сыртқы қауіптерге қарсы күресіне аударылады. Зерттеу нәтижелері хан билігінің орталықтануы мен дәстүрлі құқықтық нормалардың жаңартылуы мемлекеттің тұрақтылығын арттырғанын көрсетеді. Қорытындысында Есім хан саясаты Қазақ хандығының бірлігін сақтауда шешуші рөл атқарғаны дәлелденеді.

Аннотация (на русском языке)

В статье рассматривается процесс укрепления политического единства Казахского ханства в период правления Есима хана. Цель исследования – раскрыть особенности государственной политики начала XVII века, направленной на централизацию власти и сохранение территориальной целостности. Использованы историко-сравнительный и аналитический методы. Особое внимание уделено правовым реформам, известным как «Ескі жол», и борьбе с внутренними противоречиями. Результаты исследования показывают, что деятельность Есима хана способствовала стабилизации ханства и усилению его политического влияния. В выводах подчеркивается значение его правления для сохранения единства государства.

Abstract

This article examines the strengthening of unity in the Kazakh Khanate during the reign of Yesim Khan. The aim of the study is to analyze political reforms and governance practices of the early seventeenth century that contributed to state consolidation. Historical and analytical methods were applied. Special attention is paid to legal reforms known as the “Old Path” and to the suppression of internal conflicts. The findings indicate that Yesim Khan’s policies reinforced central authority and ensured political stability. The conclusion highlights his crucial role in preserving the unity of the Kazakh Khanate.

Кіріспе

Қазақ хандығының тарихында XVII ғасырдың басы күрделі саяси жағдайымен ерекшеленеді. Бұл кезеңде ішкі алауыздық, сұлтандар арасындағы билікке талас және сыртқы қауіптер мемлекеттің тұтастығына елеулі қатер төндірді. Осындай жағдайда Есім хан билікке келіп, елдің саяси бірлігін нығайтуға бағытталған жүйелі шаралар жүргізді. Тақырыптың өзектілігі – қазіргі Қазақстан мемлекеттілігінің тарихи тамырларын түсінуде Есім хан қызметінің маңызын ашу қажеттілігімен байланысты. Зерттеудің теориялық маңыздылығы хан билігінің дәстүрлі қоғамдағы рөлін талдаумен айқындалады.

Негізгі бөлім

Есім ханның билікке келуі Қазақ хандығы үшін жаңа кезеңнің басталуымен сипатталады. Ол алдымен хандықтағы басқару жүйесін реттеуге күш салды. Бұрынғы құқықтық нормаларды сақтай отырып, оларды заман талабына сай жетілдірді. Бұл жүйе тарихта «Есім ханның ескі жолы» деген атаумен белгілі болды [1, б. 112]. Заңдар жинағы руаралық қатынастарды реттеп, хан билігінің беделін арттырды.

Ішкі саясаттағы басты мәселе – Тұрсын ханмен болған қақтығыс еді. Ташкент аймағында дербес билік жүргізуге ұмтылған Тұрсын хан әрекеті мемлекеттің тұтастығына қауіп төндірді. Есім хан бұл мәселені әскери және саяси жолмен шешіп, орталық билікті қайта қалпына келтірді [2, б. 87]. Бұл қадам хандықтың бірлігін нығайтып, сұлтандардың дербестікке ұмтылысын шектеді.

Сыртқы саясатта Есім хан жоңғар және басқа да көшпелі тайпалардың шабуылдарына қарсы күрес жүргізді. Ол көрші мемлекеттермен тепе-тең дипломатиялық байланыс орнатып, соғыс пен бейбітшілік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысты [3, б. 54]. Мұндай саясат Қазақ хандығының халықаралық беделін көтерді.

Экономикалық салада көшпелі мал шаруашылығын қорғау, жайылымдық жерлерді сақтау мәселелері басты назарда болды. Ел ішіндегі тұрақтылық экономикалық дамуға мүмкіндік берді. Есім хан жүргізген реформалар әлеуметтік қатынастарды да реттеп, қоғамдағы тәртіпті күшейтті [4, б. 201]. Осылайша ханның ішкі және сыртқы саясаты өзара байланыста жүзеге асып, мемлекеттің бірлігін қамтамасыз етті.

Есім ханның мемлекеттік басқарудағы басты ұстанымдарының бірі – дәстүрлі билік институттарын сақтай отырып, оларды орталық хан билігіне бағындыру болды. Ол ру ақсақалдары мен билердің ықпалын әлсіретпей, керісінше, олардың беделін хан саясатын жүзеге асыру құралы ретінде пайдаланды. Бұл әдіс қоғамдағы әлеуметтік тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік беріп, халықтың хан билігіне деген сенімін арттырды.

Хандықтағы бірлікті нығайтуда билер сотының рөлі ерекше болды. Есім хан билердің шешімдерін мемлекеттік заң нормаларына сәйкес реттеп, әділ сот жүйесін қалыптастыруға ұмтылды. Осы арқылы жер дауы, жесір дауы және руаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешу мүмкіндігі артты. Бұл өз кезегінде ішкі тұрақтылықтың сақталуына ықпал етті.

Есім ханның әскери саясаты да Қазақ хандығының тұтастығын қорғауға бағытталды. Ол жасақтарды қайта ұйымдастырып, соғыс кезінде руаралық алауыздықты болдырмауға ерекше көңіл бөлді. Әскердің тәртіпке бағынуы мен ортақ мақсатқа жұмылуы сыртқы жауларға қарсы күресте маңызды факторға айналды.

Сыртқы саясатта Есім хан көрші мемлекеттермен қатынаста сақтық пен прагматизмді ұстанды. Ол соғысты тек қажетті жағдайда ғана жүргізіп, мүмкіндігінше дипломатиялық келіссөздер арқылы мәселе шешуге тырысты. Мұндай саясат қазақ жерінің тұтастығын сақтауға және халықты ұзаққа созылған соғыстардан қорғауға мүмкіндік берді.

Экономикалық тұрғыдан алғанда, хан мал шаруашылығының үздіксіз дамуына жағдай жасауға күш салды. Жайылымдық жерлердің бөлінуін қатаң бақылауда ұстап, көшіп-қону бағыттарының сақталуын қамтамасыз етті. Экономикалық тұрақтылық әлеуметтік бірліктің нығаюына тікелей әсер етті, себебі халықтың тұрмыс жағдайы жақсарды.

Қорыта айтқанда, Есім ханның жүргізген саясаты әскери, құқықтық және әлеуметтік салаларды қамтыған кешенді сипатқа ие болды. Оның билігі тұсында Қазақ хандығы ішкі бытыраңқылықтан арылып, бір орталыққа бағынған мемлекетке айнала бастады. Бұл үдерістер қазақ қоғамының тарихи дамуына ұзақ мерзімді ықпал етті.

Есім хан дәуірінде рухани және мәдени бірлік те саяси тұрақтылықтың маңызды тірегіне айналды. Хан дәстүрлі әдет-ғұрып пен салт-санаға сүйене отырып, қоғамдағы ортақ құндылықтарды нығайтуға мән берді. Бұл халықтың өзін біртұтас қауым ретінде сезінуіне ықпал етіп, ішкі алауыздықтың алдын алуға көмектесті.

Хан билігінің беделін арттыруда әділдік қағидаты негізгі орын алды. Есім хан заң алдында барлық ру мен тайпаның теңдігін сақтауға тырысты. Әділетті басқару жүйесі қарапайым халықтың ханға деген құрметін күшейтіп, мемлекеттік биліктің заңдылығын қамтамасыз етті.

Есім ханның ішкі саясатының маңызды бағыты – көшпелі өмір салтына бейімделген басқару үлгісін қалыптастыру болды. Ол қоғамның экономикалық және әлеуметтік ерекшеліктерін ескере отырып, әміршілдік емес, келісімге негізделген басқару тәсілін қолданды. Мұндай саясат хан мен халық арасындағы байланысты нығайтты.

Сұлтандар мен ру басылары арасындағы қатынастарды реттеу арқылы Есім хан билік иерархиясын нақтылады. Әрбір әлеуметтік топтың міндеттері мен жауапкершілігі айқындалып, билік құрылымында тәртіп орнады. Бұл мемлекетті басқаруда тұрақтылық пен сабақтастықты қамтамасыз етті.

Жалпы алғанда, Есім ханның билік жүргізу тәжірибесі Қазақ хандығының саяси мәдениетінің қалыптасуына елеулі үлес қосты. Оның жүргізген саясаты мемлекеттің бірлігін уақытша ғана емес, тарихи тұрғыдан ұзақ мерзімге нығайтуға бағытталды. Бұл кезең қазақ мемлекеттілігінің дамуындағы маңызды белес ретінде бағаланады.

Қорытынды

Есім хан билігі кезеңі Қазақ хандығының саяси тарихында ерекше орын алады. Оның заң жүйесін жетілдіруі, ішкі алауыздықты жоюы және сыртқы қауіптерге қарсы тиімді саясат жүргізуі мемлекеттің бірлігін нығайтты. Зерттеу нәтижелері хан билігінің орталықтануы елдің тұрақтылығын арттырғанын дәлелдейді. Есім ханның қызметі кейінгі хандар үшін үлгі болып, қазақ мемлекеттілігінің дамуына берік негіз қалады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қойгелдиев М. Қазақ хандығы тарихы. – Алматы: Атамұра, 2015. – 320 б.
2. Сұлтанов Т. Кочевые общества Центральной Азии. – Москва: Наука, 2008. – 412 с.
3. Golden P. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. – Wiesbaden: Harrassowitz, 1992. – 483 p.
4. Olcott M. The Kazakhs. – Stanford: Hoover Institution Press, 1995. – 350 p.
5. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html