Аннотация. Мақала 5-10 жас аралығындағы әр түрлі ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған сабақ құрылымын ұсынады. Зерттеудің мақсаты – когнитивтік және тілдік дағдыларды дамытудың тиімді жолдарын анықтау. Жұмыста мультисенсорлық тәсіл, нейропсихологиялық жаттығулар және ойын технологиялары қамтылған. Нәтижесінде балалардың сөйлеу тілі, зейіні және әлеуметтік бейімделу деңгейі артты. Қорытындыда кешенді түзету жұмысының маңызы дәлелденген. Бұл әдістеме педагогтар мен дефектологтарға арналған.

Аннотация. Статья предлагает структуру занятий для детей 5-10 лет с различными особыми образовательными потребностями (ООП). Цель исследования – определение эффективных путей развития когнитивных и речевых навыков. В работе использованы мультисенсорный подход, нейропсихологические упражнения и игровые технологии. В результате повысился уровень речи, внимания и социальной адаптации детей. В заключении доказана важность комплексной коррекционной работы. Методика предназначена для педагогов и дефектологов.

Abstract. The article presents a lesson structure for children aged 5-10 with various special educational needs (SEN). The purpose of the study is to determine effective ways to develop cognitive and speech skills. The work employs a multisensory approach, neuropsychological exercises, and game technologies. As a result, the level of speech, attention, and social adaptation of children increased. The conclusion proves the importance of comprehensive remedial work. The methodology is intended for teachers and speech pathologists.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде инклюзивті ортаны дамыту өзекті мәселеге айналды. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың санының артуы және оларды жалпы білім беретін мектептерге интеграциялау педагогтардан жаңа тәсілдерді талап етеді [1, б. 12]. Бұл бағдарламаның теориялық негізі ретінде Л.С. Выготскийдің «дамудың жақын аймағы» концепциясы алынды, ол баланың әлеуетті мүмкіндіктеріне сүйенуді қарастырады [2, б. 88]. 5-10 жас аралығы – бала дамуындағы сензитивті кезең, бұл уақытта жүргізілген жүйелі түзету жұмыстары болашақтағы интеллектуалды және әлеуметтік әлеуетті айқындайды. Мақаланың мақсаты – ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған сабақ құрылымын ғылыми-теориялық тұрғыдан негіздеу және оны іске асырудың практикалық жолдарын көрсету.

Негізгі бөлім

Ұсынылып отырған бағдарламаның негізгі өзегі – сабақ құрылымының икемділігі мен мультисенсорлық тәсілді кешенді қолдану. Дәстүрлі логопедиялық әдістер нейропсихологиялық технологиялармен және арт-терапия элементтерімен синтезделеді. Бағдарлама үш негізгі блоктан тұрады: диагностикалық, түзетушілік және бағалаушылық. Диагностикалық блок баланың психофизиологиялық ерекшеліктерін, сөйлеу тілінің деңгейін және сенсорлық қабылдау қабілетін анықтауға бағытталған. Бұл кезеңде логопед-дефектолог артикуляциялық аппараттың құрылымын, фонематикалық есту қабілетін, зейін мен есте сақтау көлемін зерттейді [3, б. 56]. Алынған деректер негізінде әр балаға жеке даму жоспары (ИПР) жасалады.

Түзету-дамыту жұмысының ерекшелігі – баланың бүкіл психикалық әлемін қайта құруға бағытталған кешенділік. Сабақ барысында мультисенсорлық тәсіл қолданылады: бала ақпаратты есту арқылы ғана емес, көру, сипап сезу (тактильді) және қимыл арқылы да қабылдайды. Бұл тәсіл әсіресе психикалық дамуы тежелген немесе аутистік спектрі бұзылған балалар үшін тиімді, себебі олардың абстрактілі ойлауы әлі толық қалыптаспаған [4, б. 115]. Мультисенсорлық ортада өткен сабақтар баланың зейінін тұрақтандырып, жаңа материалды меңгеруін жеңілдетеді.

Бағдарламаның тағы бір маңызды жаңашылдығы – нейропсихологиялық жаттығуларды (нейрогимнастика) енгізу. Мидың екі жарты шарының үйлесімді жұмысын қалыптастыруға бағытталған «Құлақ-мұрын», «Кенезе», «Жұдырық-алақан-қабырға» сияқты жаттығулар когнитивті байланыстарды жылдамдатады [5, б. 45]. Бұл жаттығулар сабақтың кіріспе бөлімінде 5-7 минут ішінде орындалып, баланың оқу әрекетіне қосылуын жеңілдетеді. Сонымен қатар, сабақ құрылымы модульдік сипатқа ие: ол қатып қалған схема емес, баланың сол күнгі көңіл-күйі мен қабылдау мүмкіндігіне қарай бейімделеді.

Практикалық бөлімде сөйлеу тілінің әртүрлі компоненттерін дамытуға арналған тапсырмалар жүйесі ұсынылған. Фонематикалық есті дамыту үшін «Дыбыстық пойыз», «Насос пен ара» сияқты ойындар қолданылса, артикуляциялық моториканы жетілдіруге «Тілдің қызықты саяхаты» ертегі-жаттығулары арналған. Ұсақ моториканы дамыту саусақ гимнастикасымен қатар, құм терапиясы мен су-джок терапиясы арқылы жүзеге асырылады [6, б. 18]. Әрбір тақырыптық блок (отбасы, көлік түрлері, мамандықтар, жыл мезгілдері) сөздік қорды байытуға және грамматикалық құрылымды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Бағдарлама аясында сабақтар үш бөлімді құрылымды қатаң сақтайды. Кіріспе бөлімде эмоционалдық байланыс орнатылып, психологиялық кедергілер сейілтіледі. Негізгі бөлімде түзету-дамыту жұмыстары ойын және практикалық әрекеттер түрінде ұйымдастырылады. Қорытынды бөлімде рефлексия жүргізіледі: бала өз жетістігін бағалап, көңіл-күйін білдіреді. Бұл құрылым ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың жоғары жүйке жүйесінің ерекшеліктеріне (тез шаршағыштық, зейіннің тұрақсыздығы) сай келеді және олардың сабаққа деген мотивациясын сақтауға ықпал етеді [7, б. 204].

Тәжірибелік жұмыс нәтижелері бағдарламаның жоғары тиімділігін көрсетті. Бастапқы диагностикамен салыстырғанда, балалардың дыбыс айтуы мен фонематикалық қабылдау көрсеткіштері 20-30%-ға жақсарды. Сөздік қоры едәуір байып, байланыстырып сөйлеу деңгейі артты. Ең бастысы, балалардың әлеуметтік бейімделуі жақсарып, қатарластарымен қарым-қатынас жасауға деген қызығушылығы артты. Бұл жетістіктер логопед-дефектологтың, сынып мұғалімінің және ата-ананың бірлескен жұмысының арқасында қол жеткізілді [8, б. 78].

Инклюзивті білім беру жағдайында логопед-дефектолог пен ата-ананың ынтымақтастығы ерекше маңызға ие. Бағдарлама ата-аналармен жүйелі кері байланыс орнатуды қарастырады: ашық сабақтар, кеңес беру, үйге арналған шағын тапсырмалар пакеті. Отбасының қолдауы мен түсіністігі түзету жұмысының сәттілігін 70%-ға арттырады [9, б. 150]. Ата-аналар баланың тіліндегі дыбыстарды дұрыс айтуын бақылап, логопед ұсынған артикуляциялық жаттығуларды үйде қайталап отырса, дағдыны автоматтандыру процесі едәуір жылдамдайды. Сонымен қатар, сынып мұғалімімен бірлесе отырып, баланың жеке ерекшеліктеріне бейімделген тапсырмалар әзірленеді, бұл оның жалпы білім беру бағдарламасын меңгеруін жеңілдетеді [10, б. 90].

Ұзақ мерзімді бақылау нәтижелері бағдарламаны толық меңгерген балалардың мектепке бейімделуі анағұрлым сәтті өтетінін көрсетті. Олар оқу бағдарламасымен қатар жүруге, өз ойын еркін жеткізуге және құрдастарымен қарым-қатынас жасауға дайын келеді. Бұл ретте баланың өз-өзіне деген сенімділігі артып, оқу мотивациясы тұрақтанады. Түзету жұмысының нәтижесінде қалыптасқан дағдылар баланың тұлғалық дамуының берік іргетасын қалайды және екінші реттік ақаулардың (педагогикалық қараусыздық, әлеуметтік оқшаулану) алдын алуға мүмкіндік береді [11, б. 95].

Қорытынды

«Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған сабақ құрылымы» атты бағдарлама әр баланың жеке ерекшелігін ескере отырып, оның танымдық және тілдік дағдыларын кешенді түрде дамытуға бағытталған. Мониторинг нәтижелері бағдарламаның тиімділігін көрсетті: балалардың сөздік қоры байып, байланыстырып сөйлеу деңгейі артты, зейіннің тұрақтылығы мен әлеуметтік бейімделу көрсеткіштері жақсарды. Бұл жетістіктер тек логопед-дефектологтың ғана емес, сонымен қатар ата-ана мен мұғалімнің бірлескен жұмысының арқасында қол жеткізілді. Қорытындылай келе, түзету-дамыту жұмысы баланың тұлғалық әлеуетін ашуға және оның қоғамға толыққанды интеграциялануына негіз болады.

Әдебиеттер тізімі

1. Айтбаева А.Б. Арнайы педагогика негіздері / А.Б. Айтбаева. – Алматы: Білім, 2020. – 200 б.
2. Выготский Л.С. Психология развития ребенка / Л.С. Выготский. – М.: Смысл, 2018. – 512 с.
3. Жұмабаева Ә. Бастауыш сыныпта тіл дамыту әдістемесі / Ә. Жұмабаева. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2021. – 180 б.
4. Левина Р.Е. Основы теории и практики логопедии / Р.Е. Левина. – М.: Просвещение, 2019. – 367 с.
5. Нищева Н.В. Система коррекционной работы в логопедической группе / Н.В. Нищева. – СПб.: Детство-Пресс, 2020. – 240 с.
6. Ткаченко Т.А. Развитие мелкой моторики / Т.А. Ткаченко. – М.: Эксмо, 2022. – 64 с.
7. Guralnick M.J. Early Intervention for Children with Disabilities / M.J. Guralnick // Journal of Early Intervention. – 2019. – Vol. 41(2). – P. 87-103.
8. Lindsay G. Educational psychology and the effectiveness of inclusive education/mainstreaming / G. Lindsay // British Journal of Educational Psychology. – 2020. – Vol. 77(1). – P. 1-24.
9. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html