Аннотация (қазақ тілінде)
Мақалада бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың тиімді жолдары мен педагогикалық шарттары қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – заманауи білім беру парадигмасына сай, оқушының білімін күнделікті өмірде қолдана білу қабілетін дамытатын әдістемелік тәсілдерді жүйелеу. Талдау, жалпылау, салыстыру әдістері қолданылады. Нәтижелер функционалдық сауаттылықты дамытудың пәнаралық сипатын анықтайды және оны қалыптастыруда мән беріп оқыту, диалог, ойын, проблемалық тапсырмалар сияқты белсенді әдістердің тиімділігін көрсетеді. [1], [2]

Аннотация (на русском языке)
В статье рассматриваются эффективные пути и педагогические условия формирования функциональной грамотности учащихся начальных классов. Цель исследования – систематизировать методические подходы, развивающие способность ученика применять полученные знания в повседневной жизни, в соответствии с современной образовательной парадигмой. Используются методы анализа, обобщения, сравнения. Результаты определяют междисциплинарный характер развития функциональной грамотности и демонстрируют эффективность активных методов, таких как ценностно-ориентированное обучение, диалог, игровые и проблемные задания в ее формировании. [1], [2]

Abstract in English
The article examines effective ways and pedagogical conditions for developing functional literacy in primary school students. The aim of the study is to systematize methodological approaches that develop the student's ability to apply acquired knowledge in everyday life, in accordance with the modern educational paradigm. Methods of analysis, generalization, and comparison are used. The results determine the interdisciplinary nature of developing functional literacy and demonstrate the effectiveness of active methods, such as value-based learning, dialogue, games, and problem-based tasks in its formation. [1], [2]

Кіріспе
Қазіргі білім берудің негізгі парадигмасы жалпы сауаттылықтан функционалдық сауаттылыққа өзгеріп жатыр, яғни білімнің теориялық меңгерілуінен оны өмірлік жағдайларда іс жүзінде қолдана білуге көшу қажет. Халықаралық салыстырмалы зерттеулердің (PISA, TIMSS) нәтижелері осы бағыттың өзектілігін растайды. Бастауыш білім беру – функционалдық сауаттылықтың іргетасы қаланатын маңызды кезең болып табылады. Бұл кезеңде оқушының оқу, жазу, математикалық, табиғи-ғылыми, коммуникативтік құзыреттіліктері қалыптасады. Сондықтан, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамытудың ғылыми негізделген және практикада тиімді жолдарын іздестіру, олардың оқу іс-әрекетін мағыналы және нәтижелі ету үшін өзекті педагогикалық мәселе болып табылады.

Негізгі бөлім
Функционалдық сауаттылық – бұл адамның алған білім, дағды және құзыреттіліктерін өмірлік әртүрлі жағдайларда тиімді пайдалана білу қабілеті. Ол жеке пәндерді меңгеруден гөрі кең, интеграцияланған сипатқа ие және оқу, математикалық, жаратылыстанулық, ақпараттық, қаржылық, заңдық сауаттылық секілді компоненттерден тұрады [1]. Бастауыш сынып деңгейінде бұл компоненттерді дамыту оқушының жас ерекшеліктеріне негізделуі тиіс. Бұл кезеңде оқу әрекеті жетекші рөл атқарады, оның арқасында баланың танымдық қабілеттері, логикалық ойлауы, тілдік құзыреттілігі қалыптасады.

Функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді жолдарының бірі – белсенді және ізденіскер оқыту әдістерін кеңінен қолдану. Мысалы:

• Мән беріп оқыту технологиясы оқу материалын баланың тұлғалық тәжірибесімен байланыстырады, білімге мағына береді.
• Диалогтік оқыту оқушылардың пікірталасқа, дәлелдеуге, қорытынды жасауға үйрете отырып, сыни және коммуникативтік дағдыларды дамытады.
• Ойын әдістері (дидактикалық ойындар, рөлдік ойындар) баланың табиғи қызығушылығын пайдаланып, күрделі түсініктерді жеңілдетеді және білімді іс жүзінде қолдану сценарийлерін жасауға мүмкіндік береді.
• Проблемалық оқыту және Блум жүйесі оқушыны жоғары ретті ойлау деңгейлеріне (талдау, бағалау, шығармашылық) жетелейді.

Осы әдістерді қолдану оқу процесін практикалық бағытқа итерейді. Мысалы, математика сабағында дүкен ретінде ұйымдастырылған ойын арқылы балалар ақшамен жұмыс істеуді, есептеулерді, пайыздарды практикалық түрде меңгереді. «Дүниетану» пәнінде экологиялық жобалар мен эксперименттер жүргізу арқылы жаратылыстанулық сауаттылық қалыптасады.

Екінші маңызды аспект – пәнаралық байланыстарды нығайту. Функционалдық сауаттылық бір пән шеңберінде емес, әртүрлі пәндердің өзара әрекеттесуі арқылы тиімді дамиды. Мысалы, қазақ тілі сабағындағы мәтіндерді талдау әлеуметтік мәселелерге қатысты болуы мүмкін, бұл оқушының коммуникативтік және азаматтық сауаттылығын дамытады. Математикадан алынған дағдылар «Дүниетану» пәніндегі статистикалық деректерді өңдеуде қолданыла алады. Мұғалім осындай интеграцияланған сабақтарды жоспарлау арқылы білімнің біртұтастығын көрсетеді және оны қандай жағдайда қолдану керектігін түсіндіреді.

Үшіншіден, функционалдық сауаттылықты дамыту өмірге жақын контексттегі тапсырмаларды орындауды талап етеді. Мәселен, оқушыларға отбасы бюджетін есептеу, маршрутты жоспарлау, қарапайым нұсқауларды оқып түсіну, ақпаратты әртүрлі көздерден іздеу және салыстыру сияқты тапсырмалар беру керек. Мұндай тапсырмалар оқушының белсенділігін арттырып, білімнің құндылығы мен қажеттілігін түсінуге ықпал етеді.

Тілдік сауаттылықты дамыту, әсіресе мемлекеттік тілде, функционалдық сауаттылықтың ажырамас бөлігі болып табылады. Қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда коммуникативтік тәсіл басым болуы тиіс, яғни тілді грамматикалық ережелер жиынтығы ретінде емес, қарым-қатынас пен ойлау құралы ретінде ұсыну. Бұл оқушылардың тілдік материалды әртүрлі коммуникациялық жағдайларда (сұрақ қою, ақпарат алу, пікір білдіру, дәлелдеу) пайдалану дағдыларын қалыптастырады [2, б. 44]. Әдебиет шығармаларымен жұмыс арқылы оқушы эмоционалды интеллект пен эстетикалық сауаттылықты дамытады, құндылықтар жүйесін қалыптастырады.

Соңында, функционалдық сауаттылықты дамытуда кері байланыс пен бағалаудың рөлі зор. Дәстүрлі бағалау (тесттер, бақылау жұмыстары) білім деңгейін текшереді, ал функционалдық сауаттылықты бағалау үшін баланың білімін қаншалықты іс жүзінде қолдана алатынын көрсететін жобалар, презентациялар, портфолиолар сияқты баламалы бағалау әдістерін пайдалану қажет. Бұл мұғалімге әрбір оқушының даму ерекшеліктерін ескеріп, жеке түрде көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Қорытынды
Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын тиімді дамыту күрделі және көпқырлы процесс болып табылады. Ол дәстүрлі білім беру тәжірибесін түбегейлі қайта қарауды талап етеді. Нәтижеге жетудің негізгі шарттарына мыналар жатады: оқу үдерісіне белсенді және ізденіскер әдістерді енгізу; білім берудің барлық салаларында пәнаралық байланыстарды нығайту; оқу материалын өмірлік, шынайы жағдайлар мен проблемалармен байланыстыру; тілдік және коммуникативтік құзыреттілікті дамытуды басымдық ретінде қарау; сондай-ақ функционалдық қабілеттерді бағалаудың заманауи формаларын қолдану. Осы принциптерге сүйене отырып ұйымдастырылған білім беру процесі тек жоғары академикалық нәтижелерге ғана емес, сонымен қатар баланың күнделікті өмірде өздігінен шешім қабылдай алатын, білімін пайдалана алатын тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Демек, бастауыш мектеп мұғалімінің міндеті – білім беруді қайта құрушы және функционалды сауатты болашақ азаматтарды тәрбиелеуші рөлінде болу.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Білім беруді дамыту тұжырымдамасы (2022-2026 жж.). – Нұр-Сұлтан, 2022. – 65 б.
2. Оразахынова Н., Кенжебаева Г.М. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру жолдары // Бастауыш мектеп. – 2012. – №5. – Б. 42-47.
3. OECD. PISA 2018 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2019. – 308 p.
4. Хуторской А.В. Дидактическая эвристика. Теория и технология креативного обучения. – М.: Изд-во МГУ, 2003. – 416 с.
5. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978. – 159 p.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html