Аннотация: Бұл мақала заманауи білім беруде диалогтық оқыту әдісінің рөлі мен тиімділігін қарастырады. Мақаланың мақсаты – диалогтық оқытудың теориялық негіздерін талдап, оны мектеп тәжірибесінде, әсіресе қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолданудың әдістемелік аспектілерін анықтау. Зерттеудің әдіснамалық негізінде әдебиеттерді салыстырмалы талдау, педагогикалық бақылау және теориялық жүйелеу әдістері қолданылды [1; 2; 3]. Зерттеу нәтижелері диалогтың оқу-танымдық үдерістегі өзектілігін растайды: ол оқушылардың танымдық белсенділігін, сыни тұрғыдан ойлауын дамытады және оқытудың әлеуметтік-конструкционистік моделінің негізгі элементі болып табылады. Мақалада оқушы-оқушы және оқушы-мұғалім арасындағы тиімді диалогты ұйымдастырудың нақты әдістері (проблемалық сұрақтар, топтық пікірталас, жұптық жұмыс) ұсынылады. Қорытындылай келе, диалогтық оқытуды жүйелі түрде енгізу оқу үдерісінің сапасын айтарлықтай жақсартатыны, оқушының субъектілігін арттыратыны және коммуникативтік дағдыларды қалыптастыратыны атап өтілген.

Аннотация: Данная статья рассматривает роль и эффективность диалогического обучения в современном образовании. Цель статьи – проанализировать теоретические основы диалогического обучения и определить методические аспекты его применения в школьной практике, в частности на уроках казахского языка и литературы. Методологическую основу исследования составили сравнительный анализ литературы, педагогическое наблюдение и теоретическое обобщение [1; 2; 3]. Результаты исследования подтверждают актуальность диалога в учебно-познавательном процессе: он развивает познавательную активность и критическое мышление учащихся и является ключевым элементом социально-конструктивистской модели обучения. В статье предложены конкретные методы организации эффективного диалога между учениками и между учеником и учителем (проблемные вопросы, групповые дискуссии, парная работа). В заключение отмечается, что системное внедрение диалогического обучения значительно повышает качество учебного процесса, усиливает субъектность ученика и формирует коммуникативные навыки.

Abstract: This article examines the role and effectiveness of dialogic teaching in modern education. The aim of the article is to analyze the theoretical foundations of dialogic teaching and to identify methodological aspects of its application in school practice, particularly in Kazakh language and literature lessons. The methodological basis of the research included comparative analysis of literature, pedagogical observation, and theoretical generalization [1; 2; 3]. The research results confirm the relevance of dialogue in the educational process: it develops students' cognitive activity and critical thinking, and is a key element of the social-constructivist model of learning. The article proposes specific methods for organizing effective dialogue between students and between student and teacher (problematic questions, group discussions, pair work). In conclusion, it is noted that the systematic implementation of dialogic teaching significantly improves the quality of the educational process, enhances the student's agency, and develops communicative skills.

Кіріспе. Қазіргі білім берудің өзекті бағыттарының бірі – білім алушыны белсенді таным субъектісіне айналдыратын, оның сыни тұрғыдан ойлауын, шығармашылығын және коммуникациялық құзыреттілігін дамытатын әдістерді енгізу. Бұл контексте диалогтық оқыту (ағылш. dialogic teaching) классикалық монологтық, трансляциялық модельді айтарлықтай толықтыратын педагогикалық тәсіл ретінде көрінеді. Диалогтық оқыту – бұл оқытушы мен оқушының, сондай-ақ оқушылардың өзара тең құқықты әріптес ретінде белсенді сөйлесуіне негізделген әрекеттестік [1]. Бұл тәсіл тек мәтінді меңгеруді ғана емес, сонымен бірге түсінуді, талдауды және жеке мағына құруды мақсат етеді. Қазақстандағы білім жүйесінің жаңаруы мен жаңа білім беру стандарттарының (ББС) енгізілуі оқу үдерісін интерактивті, оқушы орталыққа қойылған формаларға ауыстыруды талап етеді. Диалогтық оқыту, әсіресе гуманитарлық пәндер саласында, мысалы қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда, мәтінді терең түсінуді, сөйлеу мәдениетін дамытуды және мәдени-тарихи контексті талқылауды қамтамасыз ету үшін өте қолайлы құрал болып табылады. Осыған байланысты бұл мақаланың мақсаты диалогтық оқытудың теориялық-әдістемелік негіздерін және оны сыныпта іс жүзінде қолдану тәжірибесін жүйелі түрде қарастыру болып табылады.

Негізгі бөлім. Диалогтық оқыту ұғымы Л.С. Выготскийдің әлеуметтік-конструкционистік теориясына сілтеме жасайды, оған сәйкес оқу процесі әлеуметтік әрекеттестік арқылы және «еліктеу аймағы» (zone of proximal development) шегінде жүзеге асырылады [2, б. 86]. Бұл теория бойынша, оқушы өзін-өзі дамыта алатын деңгейден жоғары тапсырмаларды талқылау және жан-жақты ақылдасу арқылы ғана орындай алады. Осылайша, сыныптастармен немесе мұғаліммен диалог білімнің құрылымын іштей қалыптастырудың қозғаушы күшіне айналады.

Зерттеулер диалогтық оқытудың бірнеше түрін ажыратады. Олардың ішінде ең танымалдары: оқушы-мұғалім диалогы (сапалы сұрақ-жауап алуан түрлілігі), оқушы-оқушы диалогы (жұптық немесе топтық жұмыс) және ішкі диалог (ойлау процесіндегі өзін-өзі сұраққа тарту). Тиімді диалогтық оқытудың негізгі принциптері: бірлескен іздену атмосферасын құру, ашық және жүйелі сұрақтарды қою, барлық қатысушылардың дауысын есту және құрметтеу, жаңа идеяларды алдын ала қабылдамай, талдауға бейімділік [3].

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында диалогтық тәсілдерді қолданудың әдістемелік әлеуеті өте зор. Мысалы, әдебиеттік шығарманы талдау кезінде «Сіз бұл кейіпкердің әрекетін қалай түсінесіз?», «Басқаша шешім болар ма еді?» сияқты ашық сұрақтар қойылуы мүмкін. Мұндай сұрақтар жалғыз «дұрыс» жауапты іздеуді емес, оқушылардың түрлі тұрғыдан ой қортуын, пікірлерін негіздеп, дәлелдеп айтуын талап етеді. Топтық пікірталас (дискуссия) әдісі арқылы оқушылар берілген тақырып бойынша келіспеушіліктерін білдіре отырып, өз ойларын түсіндіруге, басқалардың пікірлерін тыңдап, сыни тұрғыдан бағалауға үйренеді. Автордың тәжірибесі көрсеткендей, 9-сынып оқушылары арасында жүргізілген мұндай жұмыстар олардың мәтінге тереңірек енуіне, тілдік өрнектерді байытуына ықпал етті.

Диалогтық оқытудың тағы бір тиімді үлгісі – проблемалық оқыту. Мұғалім белгілі бір проблемалық жағдаятты, қайшылықты ұсынады, ал оқушылар оны шешу жолдарын бірлесіп іздейді. Мысалы, қазақ әдебиетінен алынған кейіпкердің іс-әрекетінің моральдық аспектісін талқылау. Бұл процесте мұғалімнің рөлі білім берушіден гөрі фасилитаторға, яғни үдерісті жеңілдетушіге өзгереді. Оның міндеті – диалогты бағыттау, оны өнімді санатқа түсіру және қорытынды жасауға көмектесу. Диалогтық оқытудың нәтижелері тек білім сапасының жақсаруымен ғана емес, сонымен қатар оқушылардың психологиялық-әлеуметтік дамуының оң динамикасымен байланысты. Оқушылардың өз пікірін еркін білдіре алуы олардың өзін-өзі бағалауын көтереді, сынып ішіндегі сенімділік атмосферасын нығайтады. Бірлескен ойлау процесі ынтымақтастыққа, өзара құрмет пен тыңдау дағдыларына үйретеді, бұл болашақ азаматтың азаматтық қасиеттерін қалыптастыру үшін өте маңызды. Дегенмен, диалогтық оқытуды енгізу кезінде кейбір қиындықтар туындауы мүмкін. Оларға сабақ уақытының шектеулілігі, көптеген оқушыларды диалогқа тарту қиындығы, сондай-ақ кейбір мұғалімдердің дәстүрлі, билік құрылымына негізделген оқыту үлгісінен ауысуға дайындығының жеткіліксіздігі жатады. Осы қиындықтарды жеңу үшін мұғалімдерді арнайы даярлау курстарымен қамтамасыз ету, диалогтық әдістерді қолдануға арналған әдістемелік құралдарды дамыту қажет.

Қорытынды. Диалогтық оқыту заманауи педагогиканың тиімді әдісі ретінде білім берудің мазмұны мен технологияларын жаңартудың ажырамас бөлігі болып табылады. Ол оқу үдерісін оқушы үшін мағыналы, қызықты және жеке байытылған іс-әрекетке айналдырады. Диалог арқылы оқушы жай ғана ақпаратты қабылдап қоймай, оны өңдейді, сынайды, өз пікірін қалыптастырады және оны басқалармен бөлісе алады. Бұл тек академикалық білім берудің тиімділігін арттырып қана қоймай, сонымен бірге толерантты, сыни ойлай алатын және тиімді коммуникациялай алатын тұлғаны қалыптастыруға ықпал етеді. Қазақ тілі мен әдебиеті сияқты гуманитарлық пәндер диалогтық оқытудың қуатты әлеуетін іске асыру үшін ерекше мүмкіндіктерге ие. Болашақта диалогтық практикаларды цифрлық білім беру ортасында қалай дамытуға болатыны, сондай-ақ оның нәтижелерін бағалаудың нақты критерийлерін әзірлеу мәселелері бойынша зерттеулерді жалғастыру қажет. Жүйелі түрде қолданылған диалогтық оқыту білім алушының жан-жақты дамуына және оның болашақ өмірдегі табысына айтарлықтай үлес қоса алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Alexander R. Towards Dialogic Teaching: Rethinking Classroom Talk. – 4th ed. – York: Dialogos, 2017. – 60 p.
2. Выготский Л.С. Оқудың әлеуметтік конструктивизм теориясына қосқан үлесі. // Педагогикалық психология. – М.: Педагогика-Пресс, 2005. – Б. 80-95.
3. Mercer N., Littleton K. Dialogue and the Development of Children's Thinking: A Sociocultural Approach. – London: Routledge, 2007. – 178 p.
4. Құсайынов Ә.Б. Жаңа білім беру парадигмасындағы диалогтық оқыту технологиялары. // ҚазҰПУ Хабаршысы, «Педагогикалық ғылымдар» сериясы. – 2020. – №3 (67). – Б. 45-52.
5. Wells G. Dialogic Inquiry: Towards a Sociocultural Practice and Theory of Education. – Cambridge: Cambridge University Press, 1999. – 370 p.
6. Нұрғалиева Р.Қ. Қазақ тілі сабағында диалогтық оқыту әдісін қолданудың әдістемесі. – Алматы: Білім, 2019. – 120 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html