Аннотация (қазақ тілінде). Бұл мақалада мектеп жасына дейінгі (3-7 жас) және мектеп жасындағы (7-11 жас) дарынды балаларды сәтті қолдаудың педагогикалық-психологиялық негіздері қарастырылады. Мақаланың мақсаты – ата-аналар мен педагогтарға баланың дарындылық белгілерін дер кезінде анықтауға және оның әлеуетін дамытуға бағытталған тиімді әдістемелік ұсыныстарды ұсыну. Зерттеу әдісі ретінде психологиялық-педагогикалық әдебиеттерді талдау, салыстыру және жалпылау қолданылды. Нәтижесінде дарынды баланың дамуына кедергі келтіретін жалпы қателіктер (мысалы, шамадан тыс жүктеме) анықталып, оның шығармашылық, танымдық және әлеуметтіқ-емі қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған негізгі бағыттар ұсынылды. Қорытындылай келе, дарындылықтың сәтті әзірленуі үшін баланың жеке басын құрметтеумен, саналы педагогикалық іс-әрекетпен және эмоционалдық қолдаумен қамтамасыз етілетін теңгерімді орта қажет екендігі көрсетілген.

Аннотация (на русском языке). В данной статье рассматриваются психолого-педагогические основы успешной поддержки одаренных детей дошкольного (3-7 лет) и младшего школьного возраста (7-11 лет). Цель статьи – предложить родителям и педагогам эффективные методические рекомендации, направленные на своевременное выявление признаков одаренности ребенка и развитие его потенциала. В качестве метода исследования использован анализ, сравнение и обобщение психолого-педагогической литературы. В результате выявлены типичные ошибки, препятствующие развитию одаренного ребенка (например, чрезмерная нагрузка), и предложены основные направления, ориентированные на удовлетворение его творческих, познавательных и социально-эмоциональных потребностей. В заключение показано, что для успешного развития одаренности необходима сбалансированная среда, обеспечиваемая уважением к личности ребенка, осознанной педагогической деятельностью и эмоциональной поддержкой.

Abstract (in English). This article examines the psychological and pedagogical foundations for successful support of gifted children of preschool (3-7 years) and primary school age (7-11 years). The aim of the article is to provide parents and teachers with effective methodological recommendations aimed at timely identification of a child's giftedness and the development of his or her potential. The research method used is analysis, comparison and generalization of psychological and pedagogical literature. As a result, typical mistakes that hinder the development of a gifted child (e.g., overload) are identified, and key directions focused on meeting his or her creative, cognitive and socio-emotional needs are proposed. In conclusion, it is shown that for the successful development of giftedness, a balanced environment is necessary, ensured by respect for the child's personality, conscious pedagogical activity and emotional support.

Кіріспе

Дарындылық – бұл тек жоғары интеллект емес, сонымен қатар шығармашылық қабілет, танымдық ынта және мәселелерді шешудің ерекше стратегияларын қамтитын кешенді құбылыс. Қазіргі білім беру жүйесінде дарынды балаларды анықтау және олардың әлеуетін дамыту мәселесі өзектілігін жоғалтпақшы емес, өйткені бұл тек жеке тұлғаның дамуы үшін ғана емес, сонымен қатар қоғамның интеллектуалдық әлеуетін арттыру үшін де маңызды. Алайда, практикада ата-аналар мен тәрбиешілер жиі баланың ерекше қабілеттерін қалай дұрыс тануға, қолдауға және дамытуға болатыны туралы нақты білім мен әдістердің жетіспеушілігіне тап болады. Бұл кейде баланың дамуында теріс әсер ететін қателіктерге алып келеді [1]. Осыған байланысты мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балалардың дарындылық белгілерін жүйелі түрде сипаттау, сондай-ақ олардың дамуына қолдау көрсетудің педагогикалық шарттарын анықтау өте маңызды болып табылады.

Негізгі бөлім

Мектеп жасына дейінгі кезеңдегі дарындылық белгілері және қолдау стратегиялары. Мектепке дейінгі жаста (3-7 жас) дарындылық келесі сипаттар арқылы көрінуі мүмкін: ерте тілдік даму мен ерекше есте сақтау қабілеті; белгілі бір салаларға қарқынды, терең қызығушылық; бірнеше процесті бір уақытта бақылау қабілеті; дамыған қиял, тапқырлық және логикалық ойлау; мәселелерді шешуде табандылық; құрдастарымен қарым-қатынас құрудың күрделілігі [2]. Бұл жаста дарындылықты қолдаудың негізгі принципі – білім беруді ойын әрекетімен тығыз байланыстыру. Формальды және шектеулі оқу бағдарламаларын ерте енгізу баланың танымдық ынтасын басады. Оның орнына, ата-ана баланың сұрақтарына мейірімділік пен сабырлылықпен жауап беруге, оның қызығушылығын қуануға және ойын арқылы зерттеуге мүмкіндік беруге тиіс.

Белсенді әрекеттің тиімді формаларына топтық шығармашылық жобалар, табиғатты бақылау (мысалы, үй ішіндегі бақшада), музыкаға, қозғалысқа негізделген сабақтар жатады. Мұндай белсенділік тек білім беруге ғана емес, сонымен қатар баланың эмоционалдық-еркіндік саласын дамытуға, өз еңбегінің нәтижесін сезінуге ықпал етеді. Сонымен қатар, ата-аналар мен педагогтардың бірлескен қызықты топтарын құру (мысалы, шет тілінде ойындар өткізу) қосымша мотивациялық ресурс бола алады.

Бастауыш мектеп жасындағы дарындылықтың ерекшеліктері және дамыту бағыттары. Жеті жастан он бір жасқа дейінгі кезеңде (7-11 жас) баланың тұлғалық қасиеттері белсенді қалыптасады. Дарындылық белгілері ретінде жоғары интеллектуалдық деңгей, жауапкершілік сезімі, табандылық, жетілген юмор түсінігі, әлемдік мәселелерге ерте қызығушылық және де басқалардан айтарлықтай ерекшеленуі аталып көрсетілуі мүмкін [3]. Бұл кезеңде қолдау жүйесі келесі төрт бағытты қамтуы керек:

1. Мектеп бағдарламасымен шектелмей, баланың қабілетіне сай күрделі және қызықты тапсырмаларды ұсыну.
2. Ақпараттық-әдістемелік ресурстарды белсенді іздеу, мамандармен және басқа ата-аналармен тәжірибе алмасу.
3. Баланың қызығушылықтарын мұқият бақылау, сонымен бірге міндеттерді жоспарлау кезінде жеткілікті бос уақыт пен еркін әрекет ету мүмкіндігін қамтамасыз ету.
4. Үш негізгі факторды ескеру: баланың табиғи қабілеттерін, дамуға қолжетімді мүмкіндіктерді және оның жеке ерекшеліктерін.

Психолог Джон Гоуэн сияқты мамандардың ұсыныстары баланың ішкі мотивациясы мен шығармашылық бастамасын қолдаудың маңыздылығын атап өтеді. Бұған мыналар жатады: табыссыздыққа жанашырлықпен қарау, баланың жеке жұмыс уақытын құрметтеу, қауіпсіз психологиялық атмосфераны құру, құрдастарының түсінбеушілігімен күресуге көмектесу, шығармашылық процестің қателерсіз болуы мүмкін еместігін түсіндіру [2].

Сонымен қатар, мектеп жасындағы дарынды баланың сәтті әлеуметтенуі үшін қажетті жеке қасиеттерді дамытуға ерекше назар аудару қажет. Оларға өзін-өзі сенімділік, сынды құрытынды түрде қабылдау қабілеті, зерттеуге деген тәуекелділік, шыдамдылық, әртүрлі жастағы адамдармен тиімді байланыс орнату дағдылары жатады. Бұл сапалар тек академиялық табыс үшін ғана емес, сонымен қатар баланың толыққанды және бақытты өмір сүруі үшін қажет.

Қорытынды

Дарынды балаға қолдау көрсету – бұл оның қабілеттерін тек ашып, дамыту ғана емес, сонымен қатар оның тұлғасын тұтастықта қалыптастыруға жағдай жасауды талап ететін кешенді және үздіксіз процесс. Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы кезеңдердегі негізгі тәсіл баланың жас ерекшеліктеріне, оның эмоционалдық және әлеуметтік қажеттіліктеріне негізделуі керек. Ата-аналар мен педагогтардың негізгі міндеті – баланы шамадан тыс жүктемелерден қорғап, сонымен бірге оның танымдық ынтасы мен шығармашылық бастамасын қолдайтын байытқыш, қауіпсіз ортаны құру. Тиімді қолдау баланың өзіндік құндылығын сезінуіне, сыни ойлауын дамытуына, сыншылдық пен табыссыздыққа төзімділік танытуға үйретуге бағытталған болуы тиіс. Соңғы талдауда, дарындылықтың сәтті әзірленуі білім беру мен тәрбиенің теңгерімді үйлесімдігіне, баланың жеке басын шын құрметтеуге және оның даму жолындағы әрбір қадамын түсінуге деген үлкен ұмтылысқа тікелей байланысты.

Әдебиеттер тізімі

1. Маклаков А. Г. Общая психология. – СПб.: Питер, 2001. – 592 б.
2. Педагогические рекомендации родителям и педагогам по развитию творческих способностей детей и подростков [Электрондық ресурс]. – URL: https://pandia.ru/text/78/240/9842.php (қаралған күні: 15.04.2024).
3. Gagné, F. (2004). Transforming gifts into talents: the DMGT as a developmental theory. High Ability Studies, 15(2), 119–147.
4. Renzulli, J. S. (1978). What Makes Giftedness? Reexamining a Definition. Phi Delta Kappan, 60(3), 180–184.
5. Стернберг, Р. Дж. Практический интеллект / Р. Дж. Стернберг. – СПб.: Питер, 2002. – 272 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html