Аннотация. Бұл мақала дәрумендердің адам ағзасы үшін маңызы мен биологиялық ролін зерделеуге арналған. Жұмыстың мақсаты – негізгі дәрумендердің сипаттамасын, олардың ағзадағы қызметін, тапшылығының салдарын және қажетті мөлшерін қарастыру. Талдау ғылыми әдебиеттер мен зерттеулерге сілтеме жасай отырып жүргізілді [1, 2]. Нәтижелер дәрумендердің адам иммунитеті, зат алмасуы, нерв және тірек-қимыл жүйелерінің қалыпты жұмыс істеуі үшін өте қажет екенін көрсетеді. Дәрумендердің жетіспеушілігі гиповитаминоздарға, денсаулықтың нашарлауына әкеледі. Мақала сондай-ақ дәрумендердің негізгі табиғи көздерін көрсетеді және олардың қанықты тамақтану арқылы жеткілікті мөлшерде алу маңыздылығын баса назарға алады. Алынған қорытындылар дәрумендердің сауықтырушы және жасартушы әсерін дәлелдейді.

Аннотация. Данная статья посвящена изучению значения и биологической роли витаминов для человеческого организма. Цель работы – рассмотреть характеристики основных витаминов, их функции в организме, последствия дефицита и необходимые нормы потребления. Анализ проводился с опорой на научную литературу и исследования [1, 2]. Результаты показывают, что витамины необходимы для нормального функционирования иммунитета, метаболизма, нервной и опорно-двигательной систем человека. Дефицит витаминов приводит к гиповитаминозам и ухудшению здоровья. В статье также указаны основные природные источники витаминов и подчеркнута важность их получения в достаточном количестве посредством сбалансированного питания. Полученные выводы подтверждают оздоравливающее и омолаживающее действие витаминов.

Abstract. This article is devoted to the study of the significance and biological role of vitamins for the human body. The aim of the work is to consider the characteristics of the main vitamins, their functions in the body, the consequences of deficiency and the necessary intake norms. The analysis was carried out with reference to scientific literature and research [1, 2]. The results show that vitamins are essential for the normal functioning of human immunity, metabolism, nervous and musculoskeletal systems. Vitamin deficiency leads to hypovitaminosis and deterioration of health. The article also indicates the main natural sources of vitamins and emphasizes the importance of obtaining them in sufficient quantities through a balanced diet. The conclusions drawn confirm the health-improving and rejuvenating effects of vitamins.

Кіріспе. Дәрумендер – адам ағзасының өмір сүруі, өсуі, дамуы және денсаулығын сақтау үшін өте аз мөлшерде қажет болғанмен, мүлдем ауыстырылмайтын органикалық қосылыстар. Олар ферменттердің құрамдас бөлігі ретінде ағзадағы барлық биохимиялық процестердің катализаторы болып табылады. Қазіргі заманғы тамақтанудың ерекшеліктері, экологиялық жағдайлар, стресс факторлары адамның дәрумендік қажеттілігін арттырып, олардың жетіспеушілігінің таралуына әкеліп соқтыруда. Дәрумен тапшылығының алдын алу және денсаулықты нығайту мәселесі өзектілігін жойған жоқ. Осыған байланысты дәрумендердің биологиялық ролін, классификациясын, табиғи көздерін, сондай-ақ олардың жетіспеушілігінің клиникалық көріністерін жүйелі түрде қарастыру аса маңызды болып табылады.

Негізгі бөлім

Дәрумендер негізінен суда (В тобы, С, Р) және майда (А, D, Е, К) еритіндер болып бөлінеді. Олардың әрқайсысы ағзадағы белгілі бір процессерге жауап береді.

А дәрумені (ретинол) және оның провитамині – каротин көру процесі, тері мен шырышты қабықтардың тұтастығы, иммунитет үшін маңызды. Ол сүт өнімдерінде, бауырда, жұмыртқада, сондай-ақ ашық сары және жасыл көкөністерде (сәбіз, қызанақ, шпинат) кездеседі. А гиповитаминозы көру қабілетінің төмендеуіне («тауықкөз»), терінің құрғауына және инфекцияларға төзімсіздікке әкеледі [2, б. 89].

В тобы дәрумендері энергия алмасуы, нерв жүйесінің қызметі және қан түзілуі үшін қажет. Мысалы, В1 (тиамин) неврологиялық бұзылыстар мен жүрек-тамыр жүйесінің дисфункциясын (бери-бери ауруы) тудыратын жетіспеушілікпен байланысты. В2 (рибофлавин) терінің, көздің жағдайына әсер етеді. В12 (цианокобаламин) қан түзілу процесінде шешуші рөл атқарады, оның тапшылығы пернициозды анемияға алып келеді. Бұл дәрумендер бауырда, бүршақ дақылдарында, нан өнімдерінде, ашытқыда және мал етінде көп мөлшерде бар.

С дәрумені (аскорбин қышқылы) – күшті антиоксидант және иммуномодулятор. Ол дәнекер тінінің түзілуін қамтамасыз етеді, қан тамырларының қабырғасын нығайтады, темір сіңіруді жақсартады. Аскорбин қышқылының жетіспеушілігі скорбутқа (тіс етінің қанауы, тістердің сыпырылуы, жаралардың баяу жазылуы) әкеледі [3, б. 112]. Ол тұшпа жемістерде, қарақатта, итмұрында, жасыл көкөністерде мол.

D дәрумені (кальциферол) кальций мен фосфор алмасуын реттейді. Оның негізгі көзі күн сәулесі; тамақпен ол майлы балықтарда, бауыр майында және жұмыртқа сарысында түседі. D дәруменінің жетіспеушілігі балаларда рахитке, ересектерде остеопорозға әкелуі мүмкін.

Е дәрумені (токоферол) негізгі антиоксидант ретінде жасушаларды тотығу стрессінен қорғайды, репродуктивтік жүйенің жұмысына әсер етеді. Ол өсімдік майларында, жаңғақтарда, тұқымдарда көп.

К дәрумені қан ұюының бірқатар факторларының синтезі үшін қажет. Ол жасыл жапырақты көкөністерде (шпинат, қырыққабат) және бауырда бар. Тапшылығы қан ағуына бейімділікті арттырады.

Дәрумендермен қатар микроэлементтер де ағзаның қалыпты жұмысы үшін өте маңызды. Мысалы, кальций мен D дәруменімен бірге сүйек тінінің минералды тығыздығын сақтайды. Темір қан түзілуі үшін қажет, оның тапшылығы анемияны тудырады. Селен, мырыш және магний иммунитет пен антиоксиданттық қорғаныс жүйесінде маңызды рөл атқарады.

Дәрумендердің ағзада сіңуі көптеген факторларға байланысты: жасы, генетикалық ерекшеліктер, аурулардың болуы, дәрі-дәрмектерді қабылдау. Ағзаның дәрумендерді сіңіру қабілеті қартаюмен бірге төмендейді. Сондықтан, қарт адамдарға дәрумендердің жеткілікті мөлшерде түсуіне ерекше көңіл бөлу керек. Зерттеулер көрсеткендей, сауықтырушы тамақтану диетасына байланысты кеңес беру ағзаның жалпы тонусын жақсартуға, жасушалық жасталу процестерін баяулатуға және созылмалы аурулардың даму тәуекелін азайтуға ықпал етеді [1, б. 45]. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда (мысалы, жүктілік, ауыр физикалық жүктеме, асқорыту жүйесінің аурулары) дәрігер дәрумен-минералды кешендерді тағайындауы мүмкін. Бірақ, бұл тек медициналық қадағалау аясында жүргізілуі тиіс, себебі кейбір дәрумендерді артық мөлшерде қабылдау гипервитаминоз деп аталатын улануға әкелуі мүмкін.

Поливитаминдік кешендерді қолданудың тиімділігі мәселесі күнделікті тәжірибеде жиі талқыланады. Бірқатар клиникалық зерттеулер көрсеткендей, жеке таңдалған дәрумендік препараттар дәрігерлік көзқараспен тағайындалғанда және нақты тапшылықты толтыру мақсатында болғанда өте нәтижелі болып табылады [4]. Алайда, кездейсоқ және ретсіз поливитаминдерді қабылдау денсаулыққа ықпалы шамалы болуы мүмкін, тіпті гипервитаминоздың дамуына әкелуі мүмкін, әсіресе майда еритін А немесе D дәрумендері үшін. Сондықтан, табиғи тағам көздері арқылы дәрумендерді теңгерімді түрде алу алдын ала медициналық консультациясыз тағайындалған кешендерден басымдық болып қалады. Дәрумендерді сіңіруді жақсарту үшін оларды бір-бірімен (мысалы, С дәрумені темірді сіңіруді жақсартады) және макроэлементтермен (мысалы, D дәрумені кальциймен бірге) дұрыс араластыру принциптерін білу маңызды. Бұл тәсіл дәрумендердің ағзадағы әсерін барынша арттыруға мүмкіндік береді.

Қорытынды. Дәрумендер – адам ағзасының дұрыс жұмыс істеуінің құпиясы ретінде қарастырылуы тиіс өте маңызды биологиялық белсенді заттар. Олардың жетіспеушілігі денсаулыққа едәуір зиян келтіреді, ал олардың жеткілікті мөлшерде түсуі иммунитетті нығайтады, жасушаларды жаңартады, организмнің жалпы тонусын жоғарылатады, соның салдарынан оның сауығуы мен жасартуына ықпал етеді. Дәрумендердің аса маңыздылығын ескере отырып, адам өзінің тамақтану рационына жауапкершілікпен қарауы керек. Бұл ретте табиғи тағам өнімдері – жеміс-жидектер, көкөністер, дәндер, жаңғақтар, майлы балықтар, сүт өнімдері дәрумендердің негізгі көзі болып табылады. Түрлі-түсті және әртараптандырылған тамақтану организмнің барлық қажетті дәрумендермен және минералдармен қамтамасыз етілуінің негізгі кепілі болып табылады. Денсаулық сақтау саласындағы сарапшылар жыл сайынғы гиповитаминоздың алдын алу үшін көктем мен күз айларында тағам рационын ерекше бақылауға кеңес береді. Ғылыми зерттеулер мен дәрігерлік тәжірибе дәрумендердің адам ағзасын сауықтырушы және жасартушы қуатты күш екендігін растайды.

Әдебиеттер тізімі

1. Громова О.А. Витамины и минералы в современной клинической практике. – М.: ГЭОТАР-Медиа, 2018. – 432 б.
2. Спиричев В.Б. Роль витаминов и минеральных веществ в омоложении организма. // Вопросы питания. – 2019. – № 5. – Б. 86–95.
3. Gropper S.S., Smith J.L. Advanced Nutrition and Human Metabolism. – 7th ed. – Boston: Cengage Learning, 2018. – 608 p.
4. National Institutes of Health (NIH). Vitamin and Mineral Supplement Fact Sheets [Electronic resource]. – URL: https://ods.od.nih.gov/factsheets/list-VitaminsMinerals/ (Accessed: 01.10.2023).
5. Егоров И.В. Биохимия витаминов. Оқулық. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 267 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html