Аннотация. Бұл мақала орта мектептегі биология сабақтарында оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың тиімді әдістері мен технологияларын зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – білім беру процесінде танымдық белсенділікті арттыруға әсер ететін негізгі факторларды анықтау және биология пәнінің ерекшеліктерін ескере отырып, осы белсенділікті дамытудың заманауи педагогикалық тәсілдерін ұсыну. Зерттеуде талдау, жалпылау, салыстыру және тәжірибені жүйелеу әдістері қолданылды. Нәтижесінде танымдық белсенділікті арттырудың негізгі шарттары ретінде оқу үдерісінің мотивациялық жағдайын жасау, интерактивті әдістер мен ойын технологияларын кеңінен қолдану, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) біріктіру, өз бетімен жұмыс дағдыларын қалыптастыру және көп деңгейлі тапсырмаларды құру анықталды. Қорытындыда биология оқытудың тиімділігін арттыруда оқушының субъектілік позициясын күшейтудің шешуші мән-маңызы атап өтілген.

Аннотация. Данная статья посвящена исследованию эффективных методов и технологий повышения познавательной активности учащихся на уроках биологии в средней школе. Цель статьи – определить основные факторы, влияющие на повышение познавательной активности в образовательном процессе, и предложить современные педагогические подходы к развитию этой активности с учетом специфики предмета биологии. В исследовании использованы методы анализа, обобщения, сравнения и систематизации практического опыта. В результате в качестве основных условий повышения познавательной активности определены создание мотивационной ситуации учебного процесса, широкое применение интерактивных методов и игровых технологий, интеграция информационно-коммуникационных технологий (ИКТ), формирование навыков самостоятельной работы и создание многоуровневых заданий. В заключении подчеркнута решающая важность усиления субъектной позиции ученика для повышения эффективности обучения биологии.

Abstract. This article is devoted to the study of effective methods and technologies for increasing the cognitive activity of students in biology lessons in secondary school. The aim of the article is to identify the main factors influencing the increase of cognitive activity in the educational process and to propose modern pedagogical approaches to the development of this activity, taking into account the specifics of the subject of biology. The research uses methods of analysis, generalization, comparison, and systematization of practical experience. As a result, the main conditions for increasing cognitive activity were identified as creating a motivational situation for the learning process, widespread use of interactive methods and gaming technologies, integration of information and communication technologies (ICT), formation of independent work skills, and creation of multi-level tasks. In conclusion, the crucial importance of strengthening the student's subjective position for increasing the effectiveness of biology teaching is emphasized.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі бағыттарының бірі – оқушының тұлғасын, оның танымдық қабілеттерін және өз бетімен білім алу дағдыларын дамыту. Осы мәселеде оқушының танымдық белсенділігі ерекше рөл атқарады. Танымдық белсенділік – бұл оқушының жаңа білімді игеруге, оны талдауға және практикада қолдануға деген тұрақты ішкі қажеттілігі мен дайындығы [1, б. 34]. Биология пәні, тірі табиғат құбылыстарын зерттейтін, адам мен қоршаған ортаның өзара байланысын көрсететін ретінде, оқушылардың қызығушылығын оятқанда үлкен әлеуетке ие. Дегенмен, дәстүрлі үйрету әдістемесі көбінесе пассивті білім қабылдауға әкеледі, бұл танымдық белсенділіктің төмендеуіне себеп болады. Сондықтан биология сабақтарында оқушылардың белсенділігін арттырудың тиімді жолдарын іздеу өзекті педагогикалық мәселеге айналуда. Тақырыптың өзектілігі мектеп білімінің сапасын арттыру және тұрақты танымдық ынтасы бар тұлғаны қалыптастыру қажеттілігінде жатыр. Теориялық маңыздылығы танымдық белсенділік категориясын және оны арттыру механизмдерін зерттеуге, ал практикалық маңыздылығы мұғалімдерге нақты әдістер мен технологияларды ұсынуға байланысты. Бұл мақаланың мақсаты – биология сабақтарында оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың заманауи педагогикалық технологияларын талдау және оларды іс жүзінде қолданудың тиімділігін негіздеу.

Негізгі бөлім. Танымдық белсенділікті арттыру үшін кешенді тәсіл қажет, ол оқытудың барлық аспектілерін қамтуы тиіс: мазмұндық, технологиялық және тәрбиелік. Біріншіден, бұл процестің негізін мотивация құрайды. Оқушының ішкі мотивациясы – білім алудың негізгі күші. Биология сабағында мотивацияны қалыптастыру үшін сабақтың басталуында проблемалық жағдайларды, қарама-қайшылықтарды қою, оқушылардың күнделікті өмірінен таныс мысалдарды келтіру (мысалы, генетикалық аурулар, экологиялық проблемалар) тиімді. «Тірі организмдер қалай тыныс алады?», «Неліктен кейбір аурулар туа бітеді?» сияқты сұрақтар оқушының ізденісін оятады [2, б. 78].

Екіншіден, белсенді оқыту әдістері мен технологияларын таңдау аса маңызды. Интерактивті әдістер (талқылау, дидактикалық ойындар, жобалар, рөлдік ойындар) оқушыны білім алу процесіне тікелей тартады. Мысалы, «Экожүйелер» тақырыбын оқығанда оқушыларға белгілі бір экожүйені (орман, көл) модельдеу және оның тұтастығын бұзатын факторларды анықтау жобасын ұсынуға болады. Ойын технологиялары, әсіресе 5-7 сынып оқушылары үшін, материалды жеңіл меңгеруге көмектеседі. «Тақырыптық лото», «Биологиялық кроссвордтар», «Табиғат қорғаушысы» сияқты ойындар сабақты қызықты етеді. Үшіншіден, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) біріктіру қазіргі заманғы білім берудің ажырамас бөлігі болып табылады. Интерактивті тақталар, 3D модельдер, виртуалды зертханалар, биологиялық процестерді көрсететін анимациялық роликтер күрделі ұғымдарды түсіндіруді жеңілдетеді және оқушының қызығушылығын арттырады. АКТ-ны пайдалана отырып, оқушылар микроәлемге (жасуша, ДНҚ) виртуалды саяхат жасай алады немесе организмдердің эволюциясын динамикалық схемалар арқылы бақылай алады [3].

Төртіншіден, танымдық белсенділік оқушының өз бетімен жұмыс істеу қабілетімен тығыз байланысты. Оқушыға жеткілікті деңгейде автономия беру, оның жауапкершілік сезімін дамытады. Бұл ғылыми жобаларды, рефераттарды, зерттеулерді дайындау, тәжірибелерді жоспарлау және орындау арқылы іске асырылуы мүмкін. Мысалы, өсімдіктердің өсуіне жарықтың әсерін зерттеуге арналған ұзақ мерзімді жоба оқушының бақылау, талдау және қорытынды жасау дағдыларын дамытады. Бесіншіден, сабақ барысында оқушылардың жеке ерекшеліктерін (қабілет, жылдамдық, қызығушылықтар) ескеретін көп деңгейлі тапсырмаларды құру қажет. Бұл әр оқушының өз деңгейінде жұмыс істеуіне және табыс сезімін сезінуіне мүмкіндік береді. Тәжірибе көрсеткендей, дифференциацияланған жұмыс белсенділікті арттырады, өйткені оқушы өз күш-жігерінің нәтижесін көреді. Биология пәнінің ерекшелігі – оның бай тәжірибелік құрамдас бөлігі болуы. Зертханалық жұмыстар, микроскоппен жұмыс, нақты объектілерді бақылау (өсімдіктер, жануарлар) оқушылардың танымдық белсенділігін тікелей арттырады, өйткені олар теория мен тәжірибені байланыстырады. Сонымен қатар, биология сабағында сабақтан тыс іс-шараларды (экологиялық акциялар, биологиялық серіктестіктер, музейге сапар) ұйымдастыру пәнге деген қызығушылықты нығайтады. Мұғалімнің өзі де осы үдерісте маңызды рөл атқарады. Оның педагогикалық шеберлігі, пәндік білімі, оқушылармен қарым-қатынас құру қабілеті және инновацияға деген көзқарасы танымдық ортаны қалыптастырады. Мұғалім оқушының кез келген белсенділігін, тіптен қателігін де құптап, оны оқу процесінің құрамдас бөлігі ретінде қарауы тиіс [4].

Қорытынды. Жүргізілген зерттеу биология сабақтарында оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың күрделі, бірақ жүзеге асырылатын педагогикалық міндет екенін көрсетті. Осы белсенділікті дамытудың тиімділігі бірқатар шарттардың орындалуына тәуелді: ішкі мотивацияны қалыптастыру, интерактивті әдістер мен ойын технологияларын кеңінен қолдану, АКТ-ны білім беру үдерісіне сәтті интеграциялау, оқушылардың өз бетімен жұмыс істеу қабілеттерін дамыту және дифференциацияланған тәсілді енгізу. Нәтижелердің дәлелділігі педагогикалық теорияларды талдау және іс жүзіндегі оң тәжірибелерді жалпылау арқылы расталды. Автордың анықтағандай, биология пәнінің өзіндік ерекшеліктері (тәжірибелік сипат, тірі табиғатпен тікелей байланыс) танымдық белсенділікті арттыру үшін қосымша мүмкіндіктер жасайды. Білім алушы тек білімнің объектісі емес, оны құрушы субъектісі болуы тиіс. Тек осы жағдайда ғана оқушылар тек биологиялық ұғымдарды жаттап қана қоймай, табиғат заңдылықтарын түсініп, ғылыми ойлау дағдыларын қалыптастыра алады, бұл олардың функционалдық сауаттылығын дамытуға әкеледі. Болашақта бұл бағытта әртүрлі оқу деңгейлеріне арналған әдістемелік құралдарды әзірлеу және мұғалімдердің кәсіби дағдыларын арттыруды жалғастыру қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Әбілқасымова А.Е., Қожа А.Ж., Сейітов Қ.С. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2019. – 415 б.
2. Сапарбаев Б.К. Білім берудегі инновациялық технологиялар. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 256 б.
3. Жұмабаева А.С. Биологияны оқытудағы заманауи әдістер. // «Қазақстан мектебі» журналы. – 2021. – №3. – Б. 45-52.
4. Prince, M. Does Active Learning Work? A Review of the Research // Journal of Engineering Education. – 2004. – Vol. 93, No. 3. – P. 223-231.
5. Bonwell, C.C., Eison, J.A. Active Learning: Creating Excitement in the Classroom. – Washington, D.C.: ASHE-ERIC Higher Education Report No. 1, 1991. – 104 p.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html