Аннотация. Мақала бастауыш сыныптарда тілдік коммуникативті дағдыларды (оқылым, тыңдалым, жазылым, айтылым) қалыптастырудың тиімді стратегиялары мен әдістемелік аспектілерін қарастырады. Зерттеудің мақсаты – заманауи педагогикалық тәсілдер мен оқытудың белсенді формаларын пайдалана отырып, оқушылардың коммуникациялық құзыреттілігін дамыту жолдарын анықтау. Жұмыста теориялық талдау, педагогикалық тәжірибені жүйелеу және әдебиеттерге шолу әдістері қолданылған. Нәтижелер төрт тілдік дағдыны біріктіретін кешенді және сындарлы оқыту тәсілдерінің, сонымен қатар моделдеу, саралау, пәнаралық байланыс сияқты стратегиялардың тиімділігін көрсетеді. Зерттеудің қорытындылары бастауыш мектеп мұғалімдеріне практикалық ұсыныстар ретінде пайдалы болуы мүмкін.

Аннотация. Статья рассматривает эффективные стратегии и методические аспекты формирования языковых коммуникативных навыков (чтение, аудирование, письмо, говорение) в начальных классах. Цель исследования – определить пути развития коммуникативной компетенции учащихся посредством использования современных педагогических подходов и активных форм обучения. В работе применены методы теоретического анализа, систематизации педагогического опыта и обзора литературы. Результаты демонстрируют эффективность комплексных и критических подходов к обучению, интегрирующих четыре языковых навыка, а также стратегий, таких как моделирование, дифференциация, межпредметные связи. Выводы исследования могут быть полезны в качестве практических рекомендаций для учителей начальной школы.

Кіріспе. Қазіргі білім берудің негізгі міндеттерінің бірі – сыни ойлау қабілеті мен тиімді қарым-қатынас дағдылары бар жеке тұлғаны қалыптастыру. Бұл міндет бастауыш сынып сатысынан бастап арнайы назарды қажет етеді, өйткені дәл осы кезеңде баланың негізгі тілдік және коммуникативтік қабілеттерінің негізі қаланады. Тіл – ойлау мен қарым-қатынастың құралы ретінде барлық пәндерді игерудің негізі болып табылады. Сондықтан оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым сияқты негізгі коммуникативтік дағдыларды сапалы қалыптастыру тек қазақ тілі сабағының ғана емес, жалпы бастауыш білім берудің өзегі болып табылады [1, б. 56]. Жас ғалым Жұмағұлы Аймауытовтың айтуынша, «Жан дүниесінде тіл үйрену басты жұмыс емес, жанама жұмыс болғандықтан, бала әуелі тәжірибеге талпынып, нәрсемен танысып, сонан кейін сол нәрсе туралы сөйлесін, тыңдасын, жазсын, оқысын, тілге үйренсін» [2, б. 112]. Бұл пікір практикалық тәжірибеге негізделген коммуникацияның алғы шарты ретінде өзектілігін сақтап отыр. Әлемдік білім беру тәжірибесі тілді тиімді меңгертудің төрт дағды арқылы жүзеге асырылатынын растайды, бұл дағдылардың әрқайсысы өз кезегінде бірнеше ішкі дағдыларды қамтиды және оқытудың арнайы тәсілдерін талап етеді.

Негізгі бөлім. Негізгі коммуникативті дағдылардың ерекшеліктері. Төрт тілдік дағды қабылдаушы (рецептивті) және өндіруші (продуктивті) деп екі топқа бөлінеді. Оқылым мен тыңдалым қабылдаушы дағдыларға жатады, яғни мәтіндік немесе аудитивті ақпаратты түсіну мен өңдеуді білдіреді. Айтылым мен жазылым өндіруші дағдылар болып табылады, яғни өз ойын ауызша немесе жазбаша түрде тұтастықпен жеткізе білуді қамтиды. Әр дағдыны үйретудің өзіндік ерекшеліктері бар, бірақ оларды оқу процесінде бөлінбей, кешенді түрде дамыту қажет [3, б. 78].

Оқылым дағдысын дамыту. Оқылым – жазбаша мәтінді түсіну дағдысы. Ол мәтіндік ақпаратты талдау, негізгі идеяны бөліп алу, қорытынды жасау қабілетін қалыптастырады. Тиімді оқылымды үйрету үшін әртүрлі оқу тәсілдерін (мақсатқа бағытталған оқу, жылдам оқу, мәтіндік талдау) пайдалану қажет. Бастауыш сыныптарда оқылымды дамытуға арналған жаттығулар мәтіннің құрылымына, автордың мақсатына, кейіпкерлерге назар аударуға бағытталуы тиіс. Оқығаннан кейін пікірталас жүргізу, сұрақтар қою немесе жазбаша түйін жасау оқылғанды тереңірек түсінуге көмектеседі.

Тыңдалым дағдысын дамыту. Тыңдалым – сөйлеу ағынын түсіну және оған тиісті әрекетпен жауап қайтару дағдысы. Бұл дағды күнделікті өмірдегі байланыс пен оқу процесіндегі нұсқауларды түсіну үшін өте маңызды. Тыңдалымды дамыту үшін әңгімелерді, ертегілерді, қысқа диалогтарды тыңдау, содан кейін мазмұнын қайта айту, сұрақтарға жауап беру, кейіпкерлердің эмоцияларын анықтау сияқты тапсырмалар беру тиімді. Интенсивті (белгілі бір тілдік құрылымдарға назар аудара отырып) және экстенсивті (жалпы түсіну мақсатында үлкен ақпаратты тыңдау) тыңдалым түрлерін үйлестіру қажет.

Айтылым дағдысын дамыту. Айтылым – өз ойын дәйекті жеткізе білу, сұрақ қою, пікір айтып, пікірталасқа қатысу қабілеті. Бастауыш сыныптарда айтылымды дамытуға «сөз тізбегі», «сурет бойынша әңгімелеу», «қысқа диалог құру», «тақырып бойынша шағын баяндама дайындау» сияқты жаттығулар арқылы қол жеткізуге болады. Мұғалімнің рөлі – қауіпсіз, қателерді түзетуге бейім психологиялық ахуал жасау, онда оқушы сөйлеуге тап болудан қорықпайды.

Жазылым дағдысын дамыту. Жазылым – ойды жазбаша түрде құрылымдап, дәйекті жеткізе білу дағдысы. Бұл дағды тек орфография мен пунктуацияны меңгеруді ғана емес, сонымен қатар ойдың логикалық реттілігін сақтай білуді қамтиды. Бастауыш сатыда процестік жазылым тәсілі аса маңызды: оқушылар тақырыпты талқылаудан бастап, жоспар құру, алғашқы нұсқаны жазу, оны түзету және қорытындылау кезеңдері арқылы өтеді. Бұл тәсіл оқушының жазу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді [4, б. 90-92].

Оқытудың тиімді стратегиялары. Жоғарыда аталған дағдыларды кешенді түрде дамыту үшін заманауи педагогикалық стратегияларды қолдану тиімді болып табылады. Олардың ішінде мыналарды атап өтуге болады:

1. Сыни ойлауға негізделген оқыту (сындарлы оқыту). Бұл тәсіл оқушыны оқу процесінің белсенді субъектісіне айналдырады, оны өзіндік тұжырымдама жасауға, баламалар ұсынуға, өз пікірін негіздеп қорғауға үйретеді. Ол білімді үйренудің жоғары нәтижелерімен байланысты [5, б. 45].

2. Белсенді және бірлескен оқыту. Жұптық және топтық жұмыстар оқушылардың бір-бірінен үйренуіне, идеяларды бөлісуіне, түсініктесу дағдыларын жетілдіруіне мүмкіндік береді. Бұл коммуникативтік дағдыларды дамытудың табиғи ортасын жасайды.

3. Саралау. Әр оқушының жеке қабілеттерін, қажеттіліктерін және оқу жылдамдығын ескере отырып, тапсырмаларды таңдау. Бұл стратегия әрбір оқушының өз деңгейінде жетістікке жетуіне жол ашады және оқуға деген қызығушылығын сақтайды.

4. Моделдеу. Мұғалімнің белгілі бір дағдыны немесе тапсырманы орындауды үлгілей көрсетуі, оның қадамдарын дауыстап түсіндіруі. Мысалы, қысқа әңгімені қалай жазуды немесе жаңа тақырыпты қалай талдауды көрсету.

5. Пәнаралық байланыстар. Тілдік дағдыларды тек қазақ тілі сабағында ғана емес, математика, жаратылыстану, әдебиет оқу сабақтарында да дамыту. Мысалы, табиғат туралы оқылған мәтін негізінде диалог құру немесе математикалық есептің шартын түсіндіру.

6. Кері байланыс пен бағалау. Оқушылардың жұмысына тұрақты, құрыптық кері байланыс беру, олардың қателерін түзету емес, одан үйренуге көмектесу мақсатында болуы керек. Бұл оқушының өзін-өзі бағалау дағдысын дамытады.

Бұл стратегияларды біріктіре отырып, мұғалім оқушылардың тілдік дағдыларын жүйелі түрде дамытып, олардың барлық оқу пәндеріндегі сәттілігінің негізін қалай алады. Сонымен қатар, бұл тәсілдер оқушының өз біліміне деген сенімділігін арттырып, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге дестek береді.

Қорытынды. Бастауыш сыныптарда негізгі коммуникативті дағдыларды сапалы қалыптастыру – болашақтағы білім алудың сәттілігі мен тұлғаның әлеуметтенуі үшін айрықша маңызды педагогикалық міндет болып табылады. Бұл үрдіс оқылым, тыңдалым, жазылым және айтылым дағдыларын бөлінбей, өзара байланыстырып дамытуды талап етеді. Зерттеу нәтижелері сыни ойлауға негізделген белсенді оқыту тәсілдерінің, саралаудың, пәнаралық байланыстардың және үздіксіз кері байланыстың тиімділігін көрсетеді. Тиімді оқыту стратегияларын таңдау және оларды жүйелі түрде қолдану арқылы ғана оқушыны шынайы коммуникативтік құзіреттілікке ие, өз ойын еркін жеткізе алатын, әрі оны тыңдай алатын тұлға ретінде қалыптастыруға болады. Осындай тұлғаларды даярлау – қазіргі ақпараттық қоғамның талабына жауап беретін білім беру жүйесінің негізгі көрсеткіші болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.
2. Аймауытов Ж. Педагогикалық шығармалар. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 345 б.
3. Brown, H. D. Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language Pedagogy. 3rd ed. – Pearson Education, 2007. – 569 p.
4. Рыбакова Т.В. Жазу процесін үйрету: бастауыш сыныптардағы әдістеме. – М.: Просвещение, 2018. – 192 б.
5. Hattie, J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. – Routledge, 2009. – 389 p.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html