Аннотация. Бұл мақала бастауыш сынып оқушыларындағы ғылыми-шығармашылық, зерттеушілік ізденіс пен белсенділікті қалыптастырудың теориялық-әдістемелік негіздерін және практикалық жолдарын зерделейді. Зерттеу әдісі ретінде ғылыми әдебиеттерге талдау жүргізу, жүйелеу және жалпылау қолданылды. Жұмыста бастауыш білім берудегі заманауи талаптар жаңа парадигмаға – білім алушының білім құру процесінің белсенді субъектісіне айналуына бағытталғаны анықталды. Мақаланың негізгі бөлімінде ғылыми-шығармашылық ізденісті дамытудың үш негізгі бағыты қарастырылады: танымдық қызығушылық пен сұрақ қою мәдениетін тәрбиелеу, ізденімпаздық әдістерін менгертуге бағытталған белсенді оқыту технологияларын қолдану (мысалы, мәселеге-бағытталған, жобалау, зерттеу әдістері) және шығармашылық қабілеттерді дамытуды қамтамасыз ететін жекелендірілген оқыту жағдайлары мен қолдауды жасау. Әр бағыттың оқушының сыни ойлауын, өз бетінше жұмыс істеу қабілетін, шығармашылық танымын дамытудағы рөлі талданады. Мұғалімнің рөлі ұйымдастырушы мен қолдаушы ретінде анықталады. Қорытындыда ғылыми-шығармашылық ізденісті дамытудың баланың бүкіл тұлғасын қалыптастырудағы тұрақты болашаққа бағыттайтын күрделі және көп қырлы үрдіс екендігі атап өтіледі.

Кіріспе. Қазіргі білім беру жағдайында ғылыми-техникалық прогрестің қарқыны мен ақпараттық қоғамның дамуы жаңа талаптар қояды. Осы талаптардың ішіндегі ең маңыздысы – білім алушының білім құру процесінің белсенді, шығармашылық субъектісіне айналуы. Бұл міндет бастауыш білім беру сатысында баланың танымдық белсенділігі мен зерттеушілік қабілеттерінің қалыптасуымен тікелей байланысты. Елбасы Н. Назарбаев «Қазақстан-2030» стратегиясында болашақтың жоғары технологиялық өндірістері үшін кадрлар қорын жасақтау қажеттілігін атап өткен. Осы міндетті шешу білім берудің бастапқы сатысынан бастап оқушыларды ғылыми ойлауға, зерттеу ісіне, шығармашылық ізденіске баулуды талап етеді. Педагогикалық тәжірибе және зерттеулер бойынша баланың табиғатына білуге деген құштарлық, әлемді зерделеуге деген табиғи қызығушылық тән. Алайда бұл табиғи ынтаны саналы түрде дамытып, ғылыми-шығармашылық ізденіске айналдыру – мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты маңызды педагогикалық міндет. Осыған байланысты, бұл мақаланың мақсаты бастауыш сынып оқушыларының ғылыми-шығармашылық, зерттеушілік ізденісін қалыптастырудың теориялық негіздерін және оны іске асырудың практикалық жолдары мен шарттарын жүйелі түрде талдау болып табылады.

Негізгі бөлім. Бастауыш сынып оқушыларының ғылыми-шығармашылық ізденісін қалыптастыру – бұл оқушының қоршаған әлемге деген танымдық қызығушылығын саналы түрде дамытып, оны ғылыми ойлау, зерттеу әрекеті мен шығармашылық шешім қабылдауға бағыттайтын кешенді педагогикалық үрдіс. Бұл үрдістің негізінде үш өзара байланысты бағыт жатыр.

Бірінші бағыт – танымдық қызығушылық пен сұрақ қою мәдениетін тәрбиелеу. Ғылыми ізденістің бастапқы қозғаушы күші баланың әлемге деген қызығушылығы болып табылады. Бұл қызығушылықты сабақ процесінде белсенді түрде қолдау үшін мұғалім проблемалық жағдайларды құруға, баланың назарын қызықты және түсініксіз құбылыстарға аударуға баса назар аударуы керек. Мысалы, табиғаттану сабағында «Құрғақ жапырақ неге сыртынан құлайды?» деген сұрақ баланың байқау мен эксперимент жүргізуге деген ынтасын оята алады. Мұндай сұрақтар оқушыны жай жауап іздеуге емес, ойлауға, болжам жасауға және оны тексеру жолдарын табуға итермелейді. Оқушылардың кез келген сұрақтарын құрметпен қабылдау, оларға жауап іздеуге көмектесу балада сенімділік пен ізденімпаздық қасиеттерді дамытады.

Екінші бағыт – ізденімпаздық әдістерін менгертуге бағытталған белсенді оқыту технологияларын қолдану. Ғылыми ізденістің өзіндік логикасы мен әдістерін меңгеру үшін дәстүрлі «дәйекті білім беру» тәсілдері шектеулі. Оның орнына сыни ойлау теориясына негізделген, оқушыны ойлау және білімді өз бетінше құру процесінің орталығына қоятын тәсілдер қажет. Осындай тәсілдердің ішінде мыналарды атап өтуге болады:

1. Мәселеге-бағытталған оқыту (Inquiry-Based Learning): Бұл тәсіл оқушыларды сұрақтар қою, мәселелерді шешу арқылы білімді өздері құруға бағыттайды. Ол білім алушының тәуелсіздігі мен жеке ерекшелігін дамытуға баса назар аударады.
2. Жобалау технологиясы: Нақты өнім (мысалы, плакат, шағын модель, стендтік баяндама) жасауға бағытталған ұзақ мерзімді жұмыс. Оқушылар жобаны жоспарлау, ақпарат іздеу, талдау, қорытындылау және нәтижесін ұсыну сияқты кешенді іс-әрекеттерді жүзеге асырады.
3. Зерттеу әдісі: Балаға лайықты деңгейдегі ғылыми зерттеудің негізгі кезеңдерін (байқау, болжам жасау, эксперимент, талдау, қорытынды) тәжірибеге асыру. Мысалы, «Біздің сыныптағы оқушылардың сүйікті кітаптары» немесе «Үй шаруашылығында суды үнемдеу жолдары» сияқты қарапайым тақырыптарда жұмыс жасауға болады.

Бұл технологияларды қолдану оқушыларға тек фактілерді есте сақтауға емес, сонымен бірге ақпаратты іздеу, салыстыру, сынап көру, өз ойларын құру және жеткізу сияқты маңызды дағдыларды дамытуға мүмкіндік береді.

Үшінші бағыт – шығармашылық қабілеттерді дамытуды қамтамасыз ететін жекелендірілген оқыту жағдайлары мен қолдауды жасау. Әрбір оқушының қабілеті, қызығушылығы және ойлау стилі әртүрлі. Сондықтан, ғылыми-шығармашылық ізденісті дамыту жекелендірілген тәсілді талап етеді. Дарынды оқушымен жұмыс жоспарларында атап өтілгендей, мұғалім әр оқушының ерекшелігін тануы және оларға сәйкес тапсырмалар мен қолдау көрсетуі қажет. Бұған мыналар жатады:

1. Оқушыларға тақырыпты таңдауда еркіндік беру және олардың жеке қызығушылықтарына сәйкес жұмыс бағытын ұсыну.
2. Әртүрлі күрделілік деңгейіндегі тапсырмаларды (дифференциацияланған тапсырмалар) ұсыну.
3. Жұмыстың барысында кеңес беру, бағыт-бағдар көрсету, қиындықтарды жеңуге көмектесу, бірақ шешімді оқушының өзі қабылдауына мүмкіндік беру.
4. Жұмыстың әр кезеңінде оң кері байланыс беру, сәтсіздіктерді дағдыны меңгеру процесінің құрамдас бөлігі ретінде қарау.

Мұғалімнің рөлі бұл үрдісте ақпарат берушіден гөрі фасилитатор (жеңілдетуші), ынталандырушы және ұйымдастырушыға өзгереді. Мұғалімнің кәсіби біліктілігі мен шығармашылық ізденісі оқушының дамуына тікелей әсер етеді.

Қорытынды. Қорытындылай келе, бастауыш сынып оқушыларының ғылыми-шығармашылық ізденісін қалыптастыру – бұл тек білім беру сапасын арттырудың тиімді құралы ғана емес, сонымен қатар заманауи әлемде табысты өмір сүруге дайындайтын, оқушының тұлғасын дамытудың маңызды факторы болып табылады. Бұл үрдіс танымдық қызығушылықты тәрбиелеу, белсенді оқыту технологияларын қолдану және жекелендірілген қолдау жүйесін құру арқылы іске асырылады. Оның нәтижесінде оқушылар сыни тұрғыдан ойлауды, өз бетінше білім алуды, мәселелерді шешудің шығармашылық жолдарын іздестіруді үйренеді. Болашақта осы бағыттағы зерттеулер цифрлық технологияларды қолдана отырып, ғылыми-шығармашылық ізденісті дамытудың жаңа әдістерін, сонымен қатар бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері мен жеке қабілеттерін ескеретін дидактикалық модельдерді әзірлеуге бағытталуы тиіс. Осылайша, бастауыш білім беру сатысында қаланған ғылыми-шығармашылық ізденістің дәнекері болашақтың білімді, шығармашылық қабілетті және жауапкершілікті азаматын қалыптастыруға негіз бола алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Әлімқұлова А.Б. Бастауыш сынып оқушыларының жобалық-зерттеу әрекетін ұйымдастыру // Бастауыш мектеп. – 2014. – №7-8. – Б. 6.
2. Bridge.edu. 5 Popular ESL Teaching Methods Every Teacher Should Know [Электрондық ресурс]. – URL: https://bridge.edu/tefl/blog/esl-teaching-methods/ (қаралған күні: 25.12.2025). Бұл дереккөзде Inquiry-Based Learning (Сұраққа негізделген оқыту) сияқты белсенді әдістер қарастырылады.
3. Ahmad N.Y. Teaching Reading in English as a Foreign Language: A Systematic Literature Review of Recent Approaches (2020-2025) // International Journal of Educational Policy and Innovation. – 2025. – 31 шілде. – Бұл жүйелі әдебиетке шолуда проблемалық оқыту (PBL) және ынтымақтастыққа негізделген оқыту сияқты заманауи тәсілдер талданады.
4. «Тиімді оқыту мен оқу» бағдарламасына арналған Мұғалімге арналған нұсқаулық. – Астана: Назарбаев Зияткерлік мектептері, 2016. – Бұл ресми нұсқаулық сыни ойлау теориясына негізделген оқыту тәсілдерін қарастырады.
5. Online Professional English Network (OPEN) Program [Электрондық ресурс] // U.S. Department of State. – URL: https://exchanges.state.gov/non-us/program/OPEN-Program (қаралған күні: 25.12.2025). Бағдарлама заманауи әдістемелік тұжырымдамаларды енгізуді мақсат етеді.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html (қаралған күні: 25.12.2025).