Аннотация

Бұл мақала нәтижеге бағдарланған білім беру (НӘББ) жағдайында бастауыш сынып оқу процесін жетілдіру жолдарын талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты — бастауыш білім берудің мазмұны мен әдіснамасындағы негізгі өзгерістерді, сондай-ақ оқушылардың өмірлік құзыреттерін қалыптастыруға бағытталған заманауи тәсілдерді анықтау. Жұмыста танымдық талдау, әдебиеттерді жүйелеу және салыстырмалы әдіс қолданылды. Мақалада білім берудің дәстүрлі және нәтижеге бағдарланған модельдерінің арасындағы әдіснамалық айырмашылықтар ғалым М.Ж. Жадринаның еңбектері негізінде қарастырылады [1]. Джером Брунердің спиральдік бағдарлама мен танымдық даму сатылары туралы теориясы тұрғысынан бастауыш білім берудің маңыздылығы түсіндіріледі [2]. Бастауыш сынып оқытуын жетілдірудің негізгі бағыттары ретінде білім мен дағдыларды тіршілікте қолдануға бағыттау, пәнаралық байланысты нығайту, оқушының субъектілігін арттыру және бағалаудың диагностикалық функциясын күшейту ұсынылады. Нәтижелер көрсеткендей, НӘББ модельі оқушылардың белсенділігін арттырып, олардың болашақ оқу қызметіне дайындығын жақсартады. Қорытындыда бастауыш білім беру сапасын арттыру үшін оқытушылардың кәсіби дайындығын нәтижеге бағдарланған тәсілдерге сәйкес жетілдіру қажеттілігі атап өтілген.

Кіріспе

Қазіргі заманда білім беру жүйесі ХХІ ғасырдың қиындықтары мен талаптарына жауап бере алатын даяр мамандарды қалыптастыру міндетімен кездеседі. Жаһандану, технологияның қарқынды дамуы және ақпараттық қоғамға өту жаңаша білім беру парадигмасын талап етеді, онда барынша маңыздысы — оқушылардың белгілі бір білім көлемін меңгеруі емес, оны іс жүзінде қолдана білу қабілеті болып табылады. Осы контексте нәтижеге бағдарланған білім (НӘББ) моделі аса өзекті болады, ол білім берудің соңғы нәтижесі ретінде оқушының белсенді субъекті ретінде қалыптасқан құзыреттерін, дағдылар мен құндылықтар жиынтығын қарастырады.

Бастауыш білім беру тұтас білім беру жүйесінің негізі болып табылады. Осы сатыда баланың танымдық қызығушылығы, оқу мотивациясы, негізгі оқу іс-әрекетінің үлгілері қалыптасады. Сондықтан бастауыш сыныптарда оқытудың мазмұны мен әдістерін нәтижеге бағдарланған тәсілдерге сәйкес қайта қарау білім беру сапасын арттырудың стратегиялық бағыты болып табылады. Тақырыптың өзектілігі білім беруді ұйымдастырудың жаңа парадигмасына көшу қажеттілігімен, ал практикалық маңыздылығы бастауыш сынып мұғалімдеріне нақты әдістемелік ұсынымдар әзірлеу қажеттілігімен байланысты. Зерттеудің мақсаты — НӘББ жағдайында бастауыш сынып оқыту процесін жетілдірудің теориялық негіздерін талдау және практикалық бағыттарын анықтау.

Негізгі бөлім

Нәтижеге бағдарланған білім беру дәстүрлі мазмұнға бағдарланған модельден түбегейлі ерекшеленеді. Дәстүрлі тәсілде негізгі назар белгілі бір пәндердің мазмұнын беруге, алған білімнің көлемін бағалауға аударылса, НӘББ оқушының соңында не білетініне, не істей алатынына және қандай тұлға ретінде қалыптасатынына баса назар аударады. Ғалым М.Ж. Жадринаның атап көрсеткендей, білім құбылысын төрт қырынан: құндылық, жүйе, үдеріс және нәтиже ретінде қарастыру қажет [1]. Бұл тәсіл білім беруді тек ақпарат тасымалдау ретінде емес, оқушының тұлғалық дамуының, өмірлік құзыреттерінің қалыптасуының маңызды факторы ретінде түсінуге мүмкіндік береді.

Бастауыш сынып оқытуын жетілдірудің негізгі бағыттарының бірі — оқу мазмұнын тіршілікпен байланыстыру. Оқушылар математикалық есептерді тек оқулықта емес, сауда-саттық жағдайында, тұрмыстық есептеулерде шешуді үйренуі тиіс; оқылым мен жазылым дағдыларын өз ойын еркін жеткізу, ақпаратты талдау құралы ретінде қолдануға бағытталуы керек. Бұл тәсіл оқу мақсаттылығын арттырып, ішкі мотивацияны тудырады.

Бастауыш білім беруді ұйымдастыруда Джером Брунердің спиральдік бағдарлама принципі маңызды рөл атқарады. Бұл принцип бойынша негізгі идеялар мен тұжырымдамалар бірнеше рет, бірақ әрбір жолы тереңірек және кеңірек қайталана отырып оқытылады [2]. Мысалы, уақыт туралы түсінік бірінші сыныпта күн тәртібі, төртінші сыныпта тарихи оқиғалар хронологиясы сияқты күрделірек контекстте қайта қарастырылады. Бұл оқушылардың танымдық қабілеттерінің даму сатыларына (Брунер бойынша: белсенді, бейнелік, таңбалық) сәйкес келеді және материалды беруді жүйелеуге мүмкіндік береді.

НӘББ жағдайында оқыту әдістерінің таңдауы да өзгереді. Мұғалімнің рөлі білім берудің бір жақты процесін ұйымдастырушыдан оқушының ізденісін қолдайтын, ынталандыратын және бағыттайтын фасилитаторға ауысады. Проблемалық оқыту, жобалық әдістер, зерттеу іс-әрекеті оқушылардың танымдық белсенділігін, шығармашылық ойлауын және өз бетінше жұмыс істеу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Осындай әдістер оқушыларды өз оқу қызметінің белсенді субъектісіне айналдырады.

Бағалау жүйесі де нәтижеге бағдарлануы тиіс. Бағалаудың негізгі мақсаты тек оқушының қаншалықты білетінін тексеру емес, оның қандай қиындықтарға тап болғанын анықтау және оның оқуын одан әрі жетілдіру жолдарын көрсету болып табылады. Бұл ретте бағалаудың диагностикалық және кері байланыс беретін функциялары алдыңғы қатарға шығады. Формативті (қалыптастырушы) бағалау, өзін-өзі бағалау, портфолио сияқты әдістер оқушының жеке өсуін бақылауға және оған көмектесуге мүмкіндік береді.

Пәнаралық байланыстарды нығайту бастауыш сынып оқытуын жетілдірудің тағы бір маңызды аспектісі болып табылады. Реалды өмірде білімдер бөлек пәндер ретінде емес, біртұтас түрде қолданылады. Сондықтан оқу процесін ұйымдастыру кезінде туған тіл, математика, табиғаттану, өнер сияқты пәндерді біріктіру қажет. Мысалы, «Көктем» тақырыбын өткеру кезінде оқушылар көктем туралы өлеңдер оқи (туған тіл), жаңғақтарды санайды (математика), табиғаттағы өзгерістерді бақылайды (табиғаттану) және көктемді бейнелейді (бейнелеу өнері). Бұл тәсіл білімді жүйелі түрде қабылдауға ықпал етеді.

Бастауыш білім беруді жетілдіруде мұғалімнің кәсіби дайындығы шешуші рөл атқарады. Мұғалім өзінің әдістемелік қызметін талдай білуі, жаңа тәсілдерді игеруге дайын болуы, оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, оқытуды дифференциалдай білуі тиіс. Сондықтан мұғалімдердің біліктілігін арттыру және олардың үздіксіз кәсіби дамуы НӘББ идеяларын іс жүзінде жүзеге асырудың негізгі шарты болып табылады [3].

Қорытынды

Нәтижеге бағдарланған білім беру жағдайында бастауыш сыныптарда оқытуды жетілдіру — бұл жүйелі кешенді процесс. Ол тек оқу бағдарламасының мазмұнын өзгертумен шектелмейді, сонымен бірге оқыту әдістерін, оқушы-мұғалім қатынасының құрылымын және білім берудің философиялық-әдіснамалық негіздерін қайта қарауды талап етеді.

Зерттеу барысында анықталғандай, НӘББ жағдайында бастауыш білім беруді жетілдірудің негізгі бағыттарына мыналар жатады: білім мен дағдыларды тіршілікте қолдануға бағыттау; Джером Брунердің спиральдік қағидасы мен танымдық даму сатылары теориясын ескере отырып, оқу мазмұнын жүйелеу; оқушының белсенді субъекті ретінде қатысуын арттыратын әдістерді (проблемалық, жобалық, зерттеу) кеңінен қолдану; бағалаудың диагностикалық және дамытатын сипатын нығайту; пәнаралық байланыстарды нығайту.

Бұл бағыттарды іс жүзінде жүзеге асыру мұғалімдердің кәсіби деңгейі мен олардың инновациялық әдістерді игеруге дайындығына тікелей байланысты. Сондықтан болашақта бастауыш білім беру сапасын арттыру үшін мұғалімдерді қайта даярлау жүйесін нәтижеге бағдарланған тәсілдерге сәйкес жетілдіру аса маңызды болып табылады. Тек осы жағдайда ғана бастауыш білім беру оқушыларды заманауи әлемнің талаптарына сәйкес, сын тұрғысынан ойлайтын, шығармашылық қабілетті және жауапкершілікті азаматтар ретінде дайындай алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Жадрина М.Ж. Білім берудегі жаңа үдерістер // Ашық мектеп. – 2018. – № 4. – Б. 12–18.
2. Bruner, J. S. The Process of Education. – Cambridge: Harvard University Press, 1960. – 97 p.
3. Бейсенбаева А.А. Пәнаралық байланыс негізінде оқу процесін ұйымдастыру. – Алматы: Білім, 2015. – 156 б.
4. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Бастауыш білім беру стандарты. – Астана, 2022.
5. Hattie, J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. – London: Routledge, 2009. – 384 p.
6. Spady, W. G. Outcome-Based Education: Critical Issues and Answers. – Arlington: American Association of School Administrators, 1994. – 200 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html