Аннотация. Бұл мақала жаңартылған білім мазмұны жағдайында қазақстандық жалпы білім беретін мектептерде бастауыш әскери даярлық (БӘД) пәнін ұйымдастырудың өзекті мәселелерін қарастырады. Жұмыстың мақсаты – БӘД пәнінің маңыздылығын заманауи контексте негіздеп, оның бағдарламасы мен әдістемесін жаңартудың қажеттілігін талдау. Зерттеуде ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге талдау, сараптамалық бағалау және тәжірибелік бақылау әдістері қолданылды [1, 2, 4]. Нәтижелер БӘД пәнінің жас өспірімдерді азаматтық-патриоттық рухта тәрбиелеудегі, оларды Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріне дайындаудағы рөлін көрсетеді. Жаңа талаптарға бейімделу үшін пән мазмұнына әскери технологиялар, робототехника негіздері, ақпараттық қауіпсіздік элементтерін енгізу ұсынылады. Қорытынды ретінде БӘД пәнінің оқытушыларын жаңа форматына даярлаудың маңыздылығы баса назарға алынады.

Аннотация. Эта статья рассматривает актуальные вопросы организации начальной военной подготовки (НВП) в казахстанских общеобразовательных школах в условиях обновленного содержания образования. Цель работы – обосновать важность предмета НВП в современном контексте и проанализировать необходимость обновления его программы и методики. В исследовании использовались методы анализа научно-методической литературы, экспертной оценки и практического наблюдения [1, 2, 4]. Результаты показывают роль предмета НВП в гражданско-патриотическом воспитании подростков и их подготовке к службе в Вооруженных Силах Республики Казахстан. Для адаптации к новым требованиям предлагается включить в содержание предмета элементы военных технологий, основ робототехники, информационной безопасности. В качестве вывода подчеркивается важность подготовки преподавателей НВП к работе в новом формате.

Abstract. This article examines the topical issues of organizing Initial Military Training (IMT) in Kazakhstani secondary schools in the context of updated educational content. The aim of the work is to substantiate the importance of the IMT subject in a modern context and analyze the need to update its curriculum and methodology. The study used methods of analysis of scientific and methodological literature, expert evaluation, and practical observation [1, 2, 4]. The results show the role of the IMT subject in the civic-patriotic education of adolescents and their preparation for service in the Armed Forces of the Republic of Kazakhstan. To adapt to new requirements, it is proposed to include elements of military technologies, robotics basics, and information security into the subject content. As a conclusion, the importance of training IMT teachers for work in the new format is emphasized.

Кіріспе. Қазақстан тәуелсіздігін нығайту және оның қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету жолында жас ұрпақты патриоттық тәрбиелеу, оларды Отан қорғау қасиеттеріне баулу ерекше маңызға ие. Орта білім беретін мектептерде оқытылатын бастауыш әскери даярлық (БӘД) пәні – жасөспірімдердің азаматтық позициясын қалыптастырудың, оларды әскери қызметке психологиялық және практикалық жағынан даярлаудың негізгі механизмдерінің бірі болып табылады. Алайда, жаһандық әскери-технологиялық даму, қару-жарақ және әскери өнердің жаңа түрлерінің пайда болуы, сондай-ақ білім беру жүйесінің мазмұны мен әдістерін жаңарту БӘД пәнінің де өзектілігін сақтап қалу үшін оның мазмұны мен ұйымдастыру формаларын қайта қарауды талап етеді. Жаңартылған білім мазмұны жастардың сыни ойлауын, инновациялық дағдыларын дамытуға бағытталған. Бұл жағдай БӘД пәнінің рөлін қайта анықтауға, оның оқу процесін заманауи талаптарға сәйкес ұйымдастырудың тиімді жолдарын іздестірудің өзектілігін арттырады.

Негізгі бөлім. Бастауыш әскери даярлықтың мақсаты тек жасөспірімдерге әскери іс негіздерін үйретумен шектелмейді. Ол, ең алдымен, Отансүйгіштік пен азаматтық жауапкершілік сезімін қалыптастыру, мемлекеттік құндылықтарға адалдықты тәрбиелеу құралы ретінде қызмет етеді. Қазақстан Республикасы Конституциясы мен «Қазақстан Республикасының қорғанысы мен Қарулы Күштері туралы» Заңында анықталғандай, Отанды қорғау әрбір азаматтың парызы болып табылады [2]. Сондықтан БӘД пәнінің білім беру-тәрбиелік әлеуетін арттыру, оны әртүрлі сыныптан тыс іс-шаралар және азаматтық-патриоттық акциялармен үйлестіру қажет.

Жаңартылған білім мазмұнына көшудің БӘД пәніне әсері бірқатар аспектілерде көрінеді. Біріншіден, пәннің атауы мен мазмұны қайта қаралуда. Кейбір ұсыныстарға сәйкес, пәннің ауқымын кеңейтіп, оны «Алғашқы әскери және технологиялық дайындық» деп атау ұсынылады. Бұл өзгеріс технологиялық прогресті, әсіресе әскери технологиялар мен робототехника саласындағы дамуды ескере отырып, пәннің заманауилығын сақтауға мүмкіндік береді. Екіншіден, оқыту әдістемесінде жекелеу, ізденімпаздық пен практикалық бағыттылыққа көшу қажеттілігі туындайды. Дәстүрлі лекциялық нұсқаудың орнына сынақтар, жобалар, тактикалық ойындар, компьютерлік модельдеу сияқты интерактивті әдістерді кеңінен қолдану тиімді болар еді [1, б. 34].

Үшіншіден, оқытушы-ұйымдастырушының рөлі едәуір өзгереді. Ол тек білім беруші ғана емес, көшбасшы, ынталандырушы және тәлімгер болуы тиіс. «Педагогикалық қоғамдастықтағы мұғалім көшбасшылығы» бағдарламасы бойынша тәжірибесі бар мамандар БӘД пәнінде де нәтижелі жұмыс істей алады, өйткені олар қысқа мерзімді жоспарлау (ҚМЖ), рефлексия, коучинг және өзін-өзі бағалау принциптерін меңгерген [7]. Бұл дағдылар оқушылардың белсенді қатысуын арттырып, олардың жеке жетістіктерін бағалауға мүмкіндік береді.

Мамандардың айтуынша, заманауи әскери дайындыққа мынандай жаңа элементтерді енгізу қажет: ақпараттық қауіпсіздік негіздері, киберкеңістіктегі қауіп-қатерлер туралы түсінік, элементарлық тактикалық медицина (First Aid), жаппай қырып-жоятын қарудың әсерінен қорғаныс негіздері, сондай-ақ әрлеу техникасы мен маскировка элементтері. Техникалық жағынан оқыту үшін компьютерлік ойын-симуляторларды, қарапайым дрондарды және робототехникалық конструкторларды пайдалану практикалық дағдыларды дамытуға септігін тигізер еді [4, б. 112]. Бұл жаңашылдық оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырады және олардың технологиялық сауаттылығын дамытады.

Бірақ, барлық инновациялардың сабақтан тыс жұмыспен тығыз байланыста жүргізілуі керек. Отан тарихын зерттеу, ерлік жасаған жауынгерлерді есте сақтау шаралары, «Сарбаз» немесе «Айбын» сияқты әскери-патриоттық басылымдармен жұмыс, белсенділер қауымдастығын құру – мұның бәрі пәннің әсер ету күшін арттырады. Оқушылар өздерінің зерттеу жобаларын (мысалы, өз өңірінің ерлік тарихы, жауынгер династиялары) жүргізу арқылы әскери-патриоттық тақырыптарға құзырлылықты тұрғыдан қарай алады.

Бұл жерде тағы бір маңызды мәселе – БӘД пәнінің бағалау жүйесін жаңарту қажеттілігі. Дәстүрлі тестілеу мен аралық бақылау жұмыстары жасөспірімдердің нақты практикалық дағдылары мен азаматтық позициясын толық көрсетуі мүмкін емес. Сондықтан, қалыптастырушы бағалаудың заманауи әдістерін, мысалы, жобаларды қорғау, жағдаяттық тапсырмаларды орындау (кейс-стади), командалық тактикалық ойындарда қатысу деңгейін бақылау және өзін-өзі бағалау портфолиосын құруды енгізу қажет [5, б. 147]. Бұл тәсіл оқушының жеке жетістіктерін, сыни ойлау қабілетін және жауапкершілік сезімін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, әскери-спорттық жарыстарда, патриоттық акцияларда қатысу нәтижелері, сондай-ақ қоғамдық пайдалы жұмыстардың көрсеткіштері де білім алушының жалпы бейнесін қалыптастыруға енгізілуі тиіс. Тиімді бағалау жүйесі тек білім деңгейін тексеріп қоймай, сонымен бірге оқушыларды белсенділікке ынталандырады және олардың жеке қасиеттерін дамытуға бағыттайды.

Қорытынды. Жаңартылған білім беру мазмұны жағдайында бастауыш әскери даярлықты ұйымдастырудың негізгі өзектілігі оның мазмұны мен әдістерін заманауи шарттарға, Қазақстан Қарулы Күштерінің қажеттіліктеріне және жас ұрпақтың тұрмыстық қажеттіліктеріне бейімдеуде жатыр. БӘД пәні тек әскери қызметке дайындықтың бір кезеңі ғана емес, сонымен қатар жас азаматтардың тұлғасын қалыптастырудың, олардың патриоттық сезімін қалыптастырудың маңызды факторы болып қала береді. Пәннің сапасын арттыру үшін оның бағдарламасын құрылымдық және мазмұндық жағынан жаңарту, оқытушылардың біліктілігін үнемі арттыру және материалдық-техникалық базаны нығайту қажет. Инновациялық әдістер мен технологияларды енгізу, сонымен қатар азаматтық-патриоттық тәрбие элементтерін күшейту пәннің тиімділігін арттырады және оны жас өспірімдер арасында танымал етеді. Сондықтан, бастауыш әскери даярлықты ұйымдастыруды жетілдіру жөніндегі жұмыстарды жүйелі түрде жалғастыру, оқытушылар мен әдіскерлердің бірлескен күш-жігерін талап етеді. Осындай кешенді тәсіл ғана жас ұрпақты Отанын сүйетін және қорғай алатын нағыз патриоттар ретінде тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Жолдасбеков Б.К., Исаев Д.М. Бастауыш әскери даярлық: теория және әдістеме. Оқу құралы. – Алматы: Білім, 2018. – 256 б.
2. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының қорғанысы мен Қарулы Күштері туралы» Заңы. – Астана, 2005.
3. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2017.
4. Смирнов А.В. Modern Trends in Military Education and Training of Youth // Journal of Slavic Military Studies. – 2020. – Vol. 33, No. 2. – P. 105–120.
5. Тұрсынбаева Г.С. Білім беруді жаңарту жағдайында педагогтардың кәсіби дамуы. – Астана: Фолиант, 2019. – 180 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html