Аннотация. Бұл мақаланың мақсаты – бақыт ұғымының философиялық, психологиялық және мәдени аспектілерін салыстырмалы талдау арқылы зерттеп, оны табу жолдарын анықтау. Мақалада бақыттың субъективтік сипаты, оның материалдық пен рухани факторларға тәуелділігі, сонымен қатар оның тұрақтылық пен сезім мәні зерттеледі. Аннотацияда автордың бақытты «сырттан» емес, ішкі күй мен өмір сүру мақсаты арқылы іздеудің қажеттілігі туралы негізгі тұжырымы көрсетілген. Зерттеу әдістері ретінде философиялық талдау, психологиялық теорияларға шолу және мәдени-тарихи факторларды ескеру қолданылды. Мақала бақыттың көпөлшемді табиғаты мен оны табудың жеке және әмбебап аспектілерін ашып, қорытынды ретінде өзін-өзі тану мен өмірдің мағынасын табудың маңыздылығын көрсетеді.

Аннотация. Цель данной статьи – исследовать концепцию счастья через сравнительный анализ её философских, психологических и культурных аспектов и определить пути его достижения. В статье исследуется субъективная природа счастья, его зависимость от материальных и духовных факторов, а также его устойчивость и эмоциональная ценность. В аннотации представлен основной тезис автора о необходимости искать счастье не «извне», а через внутреннее состояние и цель жизни. Методами исследования послужили философский анализ, обзор психологических теорий и учёт культурно-исторических факторов. Статья раскрывает многомерную природу счастья и личные и универсальные аспекты его поиска, показывая в заключении важность самопознания и поиска смысла жизни.

Abstract. The purpose of this article is to explore the concept of happiness by conducting a comparative analysis of its philosophical, psychological, and cultural aspects, and to identify the paths to its attainment. The article examines the subjective nature of happiness, its dependence on material and spiritual factors, as well as its stability and emotional value. The abstract presents the author’s main thesis on the necessity of seeking happiness not “from the outside,” but through internal state and life purpose. The research methods included philosophical analysis, a review of psychological theories, and consideration of cultural-historical factors. The article reveals the multidimensional nature of happiness and the personal and universal aspects of its search, concluding with the importance of self-knowledge and finding meaning in life.

Кіріспе

Бақыт – бұл адамзат тарихының басынан бері ойластыратын мәңгілік философиялық сұрақ. Өзектілігі, өмірдің өзі сияқты, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Теориялық маңыздылығы, бақыт ұғымының философия, психология, социология және дін сияқты бірнеше ғылым салаларының қиылысында жатыр. Практикалық тұрғыдан ол әрбір адамның өмірлік таңдауы мен сапасына тікелей әсер етеді. Қазіргі қоғамда бақыт жиі материалдық табыс, мансаптық жетістіктер және сыртқы танылумен теңестіріледі. Бірақ бұл түсініктер жиі қанағаттандырылмайтын ізденістерге алып барады. Сондықтан бақыттың шынайы табиғатын түсіну және оны іздеудің нақты жолдарын анықтау – зор теориялық және тұрмыстық мәні бар міндет.

Негізгі бөлім

Бақытты бірмәнді анықтау қиын, өйткені ол субъективті және контекстке тәуелді тұжырымдама. Психология саласында позитивті психологияның негізін салушылардың бірі Мартин Селигман бақыттың бес негізгі элементін (PERMA) көрсеткен: позитивті эмоциялар, іске берілу, қарым-қатынас, мағына және жетістіктер [1]. Бұл модель бақыттың тек көңіл-күйден (аффект) ғана емес, сонымен қатар ішкі мақсат пен қоғамдық байланыстардан туындайтынын көрсетеді.

Экзистенциалдық философия бақытты өмір сүрудің мағынасымен байланыстырады. Виктор Франкл, өз тәжірибесінде, шынайы бақытты адамның өз өміріне мағына табу арқылы ғана таба алатынын дәлелдеді, тіпті ең ауыр жағдайларда да [2, б. 115]. Бақыттың табиғаты туралы қазақ философтық ойының да терең үлгілері бар. Ақын-философ Шәкерім Құдайбердіұлы бақытты болудың шарты ретінде өзін-өзі тануды, жақсы қасиеттерді дамытуды, еңбек етуді және ішкі тұтастықты (ар-ұят, ақыл, жүрек бірлігін) сақтауды көрсеткен [3]. Бұл тұжырымдар Селигманның PERMA моделінің кейбір элементтерімен, әсіресе мағына мен жетістіктермен сәйкес келеді.

Бақытты іздеудің жолдары туралы сұраққа жауап ретінде зерттеулер екі негізгі бағытты көрсетеді: гедонистік (ләззат пен қуаныш іздеу) және эвдемонистік (мақсат пен потенциалды іске асыру арқылы жақсы өмір сүру) [4]. Қазіргі зерттеулер эвдемонистік тәсілдің ұзақ мерзімді қанағат пен психологиялық берік тұрақтылықты әкелетінін көрсетеді. Яғни, бақыт тек ләззат жинау емес, өз мүмкіндіктерін ашу және қоғамға қатысу процесі.

Бақыттың мәдени аспектісі де аса маңызды. Көптеген Батыс мәдениеттері бақытты жеке жетістік пен еркіндікпен байланыстырса, кейбір Шығыс және ұжымдық мәдениеттер оны үй-іш тыныштығы, қоғаммен үйлесім және рухани тыныштықпен байланыстырады [5]. Бұл айырмашылықтар бақыттың әмбебап формуласы жоқ екенін көрсетіп, әрбір адамның оны өзінің құндылықтары мен контекстіне сәйкес іздеуі керектігін түсіндіреді.

Тілдік зерделеу бақыттың мәдени терең түсінігін ашады. Қазақ тілінде «бақыт» ұғымы екі негізгі мағынаны біріктіреді: 1) шаттық пен зор қуанышты білдіретін эмоционалды күй; 2) адамның өмірден қанағаттану дәрежесін білдіретін этикалық-философиялық ұғым [6]. «Бақыт құсы», «бақыт таңы» сияқты тіркестер оны уақытша, қол ұшындағы нәрсе ретінде бейнелейді, ал «бақыт орнады», «бақыттың құсы оралды» деген сөз тіркестері оның тұрақтылық пен өзгергіштік сипатын көрсетеді. «Бақыт тайды» немесе «бақыты күйді» сияқты өрнектер бақытсыздықты білдіріп, оның құттың кері жағы ретіндегі екіжақты табиғатын ашады.

Бақыттың бейнелі тұрғыда түсіндірілуі оның рухани және тағдырлық қасиетін күшейтеді. Мысалы, «бақыт құшағында» болу – бұл тек қуанышты емес, сонымен бірге қоршаған ортамен толық үйлесімділік пен қабылдану сезімін білдіреді. «Бақытына мас болу» тіркесі бақыттың эмоцияларға әсер ету дәрежесін көрсетсе, «бақыты бар» адам – бұл өзінің ішкі ресурстары мен сыртқы мүмкіндіктерінің үйлесімділігінен пайда болған тұрақты күйге ие адам дегенді білдіреді.

Сонымен қатар, бақытты табудың жолдарына қатысты күнделікті тәжірибелер де аса маңызды. «Микро-бақыт» тұжырымдамасы – күнделікті өмірдегі ұсақ, бірақ маңызды сәттердің құндылығын атап өтеді. Медитацияны, алғыс білдіруді және қазіргі сәтке назар аударуды (mindfulness) үйрену сияқты практикалар субъективтік әл-ауқатты арттыруға септігін тигізетіні дәлелденген [1]. Бақыт көбінесе қашықтағы мақсат емес, өмір сүрудің белгілі бір сапасы, яғни әр күні таңдалатын жол ретінде қарастырылуы керек.

Қазақ халқының дәстүрлі түсінігінде бақыт – жеке емес, отбасылық және рулық деңгейде қарастырылатын ұғым. «Бақытты баянды» отбасы – бұл тек қана материалдық байлықпен емес, ұрпақтар арасындағы үйлесім, ардақтылық және жалпы ауқымдағы қуанышпен сипатталады. Сондықтан бақытты іздеу жолында қоғаммен, табиғатпен және арғы аталардың рухымен байланысты сезім қалыптастыру маңызды фактор болып табылады.

Қорытынды

Бақыт дегеніміз – күрделі, көпөлшемді және терең субъективті тұжырымдама. Оның табиғаты тек сыртқы нысандарға (ақша, мансап, заттар) қана емес, сонымен қатар ішкі күйге (мағына, мақсат, байланыс, өзін-өзі тану) тәуелді. Бақытты іздеудің жолдары эвдемонистік тәсілге, яғни өз қабілеттерін ашуға, мағыналы қызмет атқаруға және сапалы қарым-қатынас орнатуға бағытталуы тиіс.

Шәкерім Құдайбердіұлының айтқанындай, бақыттың негізгі шарты – өзін тану мен ішкі тұтастықты сақтау. Бақытты табу – бұл сыртқы нәрселерді жинау процесі емес, ішкі әлемді қалыптастыру және өмірге мағыналы көзқараспен қарау процесі. Сондықтан бақыт алыс мақсат емес, өз мәнін тауып, әр сәттің құндылығын түсіне отырып өтетін сапалы өмір сүру жолы болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Seligman M.E.P. Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. – New York: Free Press, 2011. – 349 p.
2. Frankl V.E. Man’s Search for Meaning. – Boston: Beacon Press, 2006. – 165 p.
3. Шәкерім Құдайбердіұлы. Өлеңдер, философиялық трактаттар. – Алматы: Жазушы, 1992. – 480 б.
4. Ryan R.M., Deci E.L. On happiness and human potentials: A review of research on hedonic and eudaimonic well-being // Annual Review of Psychology. – 2001. – Vol. 52. – P. 141–166.
5. Uchida Y., Norasakkunkit V., Kitayama S. Cultural constructions of happiness: theory and empirical evidence // Journal of Happiness Studies. – 2004. – Vol. 5(3). – P. 223–239.
6. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі [Электрондық ресурс] – https://wonder.zti.kz/sozdik
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html