Аннотация: Мақалада балаларға өлең оқу мен жаттатуды сауат ашудың тиімді әдісі ретінде қолдану мәселесі қарастырылады. Жұмыстың мақсаты – мұндай әдістің теориялық негіздерін зерттеп, оның тілдік, танымдық және мәдени дамуға әсерін талдау. Автор лингводидактика, психолингвистика және фольклористика саласындағы көзқарастарды салыстыра отырып, талдау әдісін қолданады. Нәтижесінде балалық шақта өлеңдерді меңгерудің сауаттылық пен тілдік сезімді қалыптастырудағы рөлі дәлелденеді. Әдіс оқу-тәрбие процесіндегі құнды құрал ретінде ұсынылады.

Аннотация: В статье рассматривается вопрос использования чтения и заучивания стихов детьми как эффективного метода обучения грамоте. Цель работы – исследовать теоретические основы данного метода и проанализировать его влияние на языковое, познавательное и культурное развитие. Автор применяет метод анализа, сравнивая подходы в области лингводидактики, психолингвистики и фольклористики. В результате обосновывается роль усвоения стихов в детском возрасте для формирования грамотности и языкового чутья. Метод предлагается как ценный инструмент в учебно-воспитательном процессе.

Abstract: The article examines the use of reading and memorizing poems by children as an effective method of literacy training. The purpose of the work is to study the theoretical foundations of this method and analyze its impact on linguistic, cognitive, and cultural development. The author uses the method of analysis, comparing approaches in the fields of linguodidactics, psycholinguistics, and folkloristics. As a result, the role of mastering poems in childhood for the formation of literacy and language sense is substantiated. The method is proposed as a valuable tool in the educational process.

Кіріспе. Қазіргі білім беру кеңістігінде сауат ашудың дәстүрлі әдістерімен қатар, баланың жеке тұлғасы мен мәдени кодын ескеретін инновациялық тәсілдерді іздеу өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Мұндай тәсілдердің ішінде балаларға өлең оқу және жаттату әдісі ерекше орын алады, өйткені ол білім беруді тәрбие және мәдениетпен үйлестіреді [1, б. 23]. Өлең – тіл өнерінің ежелгі түрі ретінде тілдік құрылымдардың үлгісін, сөздік қорды, сөйлеу интонациясын, ритмді танымды қамтиды. Осы арқылы ол баланың сыңар сауатын ашып, оны оқу және жазуды меңгеруге дайындайды. Тақырыптың өзектілігі баланың тілдік дамуының ерте кезеңдерінде оның танымдық қабілеттерін, есте сақтауын, эмоционалдық әлемін қалыптастырудағы өлеңнің әлеуетін толық пайдалану қажеттілігінде жатыр.

Негізгі бөлім

Өлең оқу мен жаттату процесі баланың сауаттылыққа дайындығын кешенді түрде дамытады. Алдымен, бұл әдіс тыңдау қабілетін (аудитивтік дағдыны) жетілдіреді. Өлеңді тыңдау барысында бала дыбыстар мен буындардың ерекше айтылуын, ритм мен ұйқасты байқайды, бұл фонематикалық тыңдауға негіз болады. Фонематикалық тыңдау – дыбыстарды бөліп есту және бөлшектеу қабілеті – сауатты оқудың алғышарты болып табылады [2, б. 57]. Өлең мәтінінің қысқалығы, қайталаныстылығы және музыкалықтығы баланың есте сақтау механизмдерін белсенді іске қосады.

Екіншіден, өлең жаттау сөздік қорды байытудың қуатты құралы болып табылады. Мәтінде кездесетін жаңа сөздер, синонимдер, эпитеттер, метафоралар баланың белсенді сөздігіне еніп, оны сөйлеу процесінде пайдалануға мүмкіндік береді. Тілдік материалды контекст ішінде меңгеру оның тұрақты бекітілуіне әкеледі. Сонымен қатар, ұлттық өлеңдер мен тақпақтар тілдің грамматикалық құрылымын табиғи түрде үйретеді. Мысалы, қазақ тіліндегі септеу жүйесінің ерекшеліктері, сөз тіркестері жиі өлеңдер арқылы қалыптасады [3, б. 89].

Үшіншіден, бұл әдістің танымдық және тәрбиелік аспектілері зор. Өлең жаттау есте сақтау, зейін және ойлау қабілеттерін дамытады. Оның күрделі психологиялық процестерге әсері заманауи психолингвистиканың зерттеу нысаны болып табылады [4]. Бала өлеңнің мазмұны арқылы туған халқының тарихын, дәстүрін, моральдық құндылықтарымен танысады. Бұл азаматтық және ұлттық сәйгестік сезімін қалыптастыруға ықпал етеді. Баланың мәтінге деген қызығушылығын арттыра отырып, оқуға деген ішкі мотивациясын күшейтеді.

Әдісті практикада қолдану кезінде бірқатар ережелерді ескеру маңызды. Өлеңдер баланың жасына, тілдік деңгейіне сәйкес таңдалуы керек. Алғашқы кезеңдерде қарапайым, қысқа, ритмі айқын тақпақтар мен өлеңдер қолданылады. Оқу алдында мәтіннің мағынасы және қиын сөздер түсіндірілуі тиіс. Жаттау өрнектеп оқу, әрекетпен қоса орындау (мысалы, санамақ), ойын түрінде қайталау сияқты әдістер арқылы жеңілдетіледі. Мұғалімнің немесе ата-ананың үлгі-өнеге көрсетуі, бірге оқуы үлкен рөл атқарады.

Сонымен қатар, заманауи білім беруде цифрлық технологияларды (аудиокітаптар, анимациялық бейнелер, интерактивті қосымшалар) осы дәстүрлі әдіспен үйлестіру мүмкіндігі пайда болады. Бірақ, бұл технологиялар өлеңнің табиғилығын, жылылығын алмастырмауы керек, тек оны толықтырушы құрал ретінде қызмет етуі тиіс.

Әдістің тиімділігі бірқатар зерттеулермен расталған. Мысалы, бастауыш сынып оқушыларында өлең жаттаумен жүргізілетін жүйелі жұмыс фонематикалық танымды, естіп жазудың сапасын айтарлықтай жақсартатыны байқалған [5]. Шетелдік тәжірибеде де (мысалы, Мария Монтессори, Гленн Доман жүйелерінде) поэзиялық мәтіндерді ерте дамудың тиімді құралы ретінде қолдану ұсынылады.

Өлең оқу және жаттату әдісін баланың жасына қарай дифференциялау өте маңызды. 3-5 жастағы мектепке дейінгі балалар үшін 2-4 жолдан тұратын, әсерлі әрекеттермен қосыла алатын қарапайым тақпақтар қолайлы. Мысалы, «Ай, ай, айналайын» сияқты санамақтар арқылы бала дененің бөліктерінің атауларын үйренеді де, қозғалысқа үйренеді. Ал 6-8 жастағы бастауыш сынып оқушылары үшін тақырыбы анық, сюжеті бар, 8-12 жолдың құрамындағы ұзақырақ өлеңдер таңдау керек. Бұл жаста олар мәтіннің мазмұнын түсініп, оны логикалық тұрғыдан қайта айта алуға дайын болады.

Әдістің тағы бір артықшылығы – оның отбасылық тәрбиеге оңай интеграциялануы. Ата-аналар үйде балаларымен бірге өлең оқып, оны есте сақтауға көмектесе алады. Бұл тек сауат ашуды дамыта қоймай, сонымен бірге отбасы мүшелері арасындағы эмоционалды байланысты нығайтады және ортақ қызығушылық пен ынтымақтастық ортасын құрады. Бала үшін ата-анасының дауысы арқылы естілген өлең ерекше ықпалға ие болады, бұл оны есте сақтауды жеңілдетеді және оқуға деген оң көзқарасты қалыптастырады.

Өлеңдерді сауат ашудың әртүрлі кезеңдерінде әртүртіп пайдалануға болады. Алғашқы танысу кезеңінде мұғалім өлеңді әдемі, анық, интонациямен оқып көрсетеді. Содан кейін балалар оны буындарға бөліп, қайталайды, сын есімдер мен әрекет етістіктерін табу сияқты тапсырмаларды орындайды. Жаттағаннан кейін өлеңді суретке түсіру, оның бойынша қарапайым сәйкестендіру ойынын ұйымдастыру немесе оқылған тақырып бойынша сұрақтарға жауап беру арқылы түсінігін тексеруге болады. Бұл көпқырлылық сабақты қызықты етеді.

Осы әдісті қолдану барысында кейбір қиындықтар да туындауы мүмкін. Кейбір балалар үшін ұзақ мәтінді есте сақтау қиын болуы немесе өлеңге деген қызығушылық төмен болуы мүмкін. Мұндай жағдайда мәтінді қысқарту, оны бөліктерге бөліп жаттау, сондай-ақ баланың жеке қызығушылықтарына (мысалы, хайуандар, көліктер туралы өлеңдер) сәйкес материал таңдау қажет. Ең бастысы – мәжбүрлеу емес, қызықты ойын түрінде ұсыну.

Сонымен, өлең оқу мен жаттату әдісі сауат ашудың тек бір аспектісі емес, бұл баланы тілдік тұлға ретінде жан-жақты дамытудың тұтас жүйесі. Ол баланың сөйлеу тілін байытумен қатар, оның естуі мен қарауын, есте сақтау мен ойлауын, эмоциялары мен имажынациясын бір уақытта қалыптастырады. Дәстүрлі поэзияны қазіргі білім беру технологияларымен үйлестіре отырып, біз жоғары тиімділікке жетіп, жаңа ұрпақты сауатты және мәдениетті азамат ретінде тәрбиелей аламыз.

Қорытынды

Осылайша, балаларға өлең оқу мен жаттату – бұл тек бір сабақтың элементі немесе дәстүрлі тәрбие әрекеті ғана емес. Ол сауат ашудың кешенді, көп қырлы және психологиялық негізі бар әдіснамасы болып табылады. Бұл әдіс баланың тілдік (фонетикалық, лексикалық, грамматикалық), танымдық (есте сақтау, ойлау, зейін) және эмоционалды-мәдени салаларын бір уақытта дамытады. Өлең арқылы бала тілдің әуенін, сөздің күшін сезініп, оқуға деген қызығушылық пен құштарлық танытады. Осындай әдісті мектепке дейінгі және бастауыш білім беру сатысында жүйелі түрде қолдану сапалы сауаттылыққа жол ашады және ұлттық мәдени мұраны сақтау мен жалғастыруға үлес қосады. Болашақта әдістің әртүрлі өлшемдер бойынша тиімділігін тексеруге бағытталғаң эмпирикалық зерттеулер жүргізу пайдалы болар еді.

Әдебиеттер тізімі

1. Жұмабаева Ә. Тіл дамыту: теория және практика. – Алматы: Білім, 2018. – 256 б.
2. Выготский Л.С. Оқу мен ойлау психологиясы. – М.: Білім, 1999. – 350 б.
3. Сәтжанова Г.Қ. Қазақ тілінің поэтикалық грамматикасы. – Астана: Фолиант, 2020. – 178 б.
4. Baddeley, A. D. Working Memory and Language: An Overview. Journal of Communication Disorders, 2003. Vol. 36, No. 3. P. 189–208.
5. Smith, F. Understanding Reading: A Psycholinguistic Analysis of Reading and Learning to Read. – Routledge, 2012. – 374 p.
6. Өскенбай А., Алаш ертегілері. - Алматы: Зияткерлік технологиялар институты, 2025. - 3 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html