Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақаланың мақсаты мектеп жасына дейінгі білім беруде экологиялық тәрбиенің рөлін, мазмұнын, негізгі міндеттері мен әдістерін талдау болып табылады. Зерттеу балабақша тәрбиешісінің жыл мезгілдері бойынша (күз, қыс, көктем, жаз) жүргізе алатын экологиялық тәрбие жұмыстарының жүйесін, атап айтқанда бақылау, тәжірибе, ойын және еңбек әрекеттері арқылы баланың табиғат туралы білімін қалыптастыру, оның қоршаған ортаға деген сүйіспеншілігін ояту тәсілдерін қарастырады. Зерттеу әдіснамасы ретінде педагогикалық әдебиеттердің талдауы, балабақша тәжірибесін жалпылау және жыл мезгілдері бойынша тақырыптық жоспарлаудың жүйесін ұсыну қолданылды. Нәтижелер экологиялық тәрбиенің баланың бойында табиғатқа жауапкершілікпен қарау қасиетін, бақылағыштық, танымдық қызығушылықты дамытудағы маңызды рөлін көрсетеді. Қорытындылар балабақшада экологиялық тәрбиені біртұтас, жүйелі және жыл мезгілдерінің ерекшеліктерін ескере отырып жүргізудің қажеттілігін атап өтеді [1], [2, б. 78], [3].

Аннотация (на русском языке): Цель данной статьи – анализ роли, содержания, основных задач и методов экологического воспитания в дошкольном образовании. Исследование рассматривает систему экологической работы, которую воспитатель детского сада может проводить в течение времен года (осень, зима, весна, лето), в частности, методы формирования у ребенка знаний о природе через наблюдение, эксперимент, игровую и трудовую деятельность, пробуждение его любви к окружающей среде. В качестве методологии исследования использованы анализ педагогической литературы, обобщение практики детских садов и представление системы тематического планирования по сезонам. Результаты показывают важную роль экологического воспитания в развитии у ребенка ответственного отношения к природе, наблюдательности, познавательного интереса. Выводы подчеркивают необходимость целостного, системного проведения экологического воспитания в детском саду с учетом особенностей времени года [1], [2, с. 78], [3].

Abstract in English: The purpose of this article is to analyze the role, content, main objectives and methods of environmental education in preschool education. The study examines the system of environmental work that a kindergarten teacher can conduct throughout the seasons (autumn, winter, spring, summer), in particular, methods of forming a child's knowledge about nature through observation, experimentation, play and work activities, awakening his love for the environment. The research methodology included analysis of pedagogical literature, generalization of kindergarten practice and presentation of a system of thematic planning by seasons. The results show the important role of environmental education in developing a child's responsible attitude towards nature, observation skills, and cognitive interest. The conclusions emphasize the need for a holistic, systematic implementation of environmental education in kindergarten, taking into account the characteristics of the seasons [1], [2, p. 78], [3].

Кіріспе

Қазіргі әлемнің өзекті мәселелерінің бірі – қоршаған ортаны қорғау, экологиялық сауаттылық пен жауапкершілікті арттыру. Бұл мәселелерді шешуге бағытталған көзқарастар тұрғылықты жұртшылықтың санасында ерте жастан, атап айтқанда, мектеп жасына дейінгі кезеңде қалыптасады. Балабақша – бұл баланың табиғатпен жүйелі қарым-қатынасқа түсетін, оның сырларын түсіне бастайтын, сондай-ақ қоршаған әлемге деген қарым-қатынасының негіздері қалыптасатын алғашқы институт. Экологиялық тәрбие мектепке дейінгі білім берудің маңызды бөлігі ретінде баланың табиғат туралы бастапқы ұғымдарын қалыптастыруға, оның табиғатқа деген сүйіспеншілігін оятуға, ғылыми-танымдық қызығушылығын арттыруға және бақылау, талдау дағдыларын дамытуға бағытталған. Бұл мақала балабақша жасындағы балаларға экологиялық тәрбие берудің міндеттерін, жүйелік мазмұнын және тиімді әдістерін жан-жақты талдауға арналған.

Негізгі бөлім

Балабақшадағы экологиялық тәрбиенің негізгі мақсаты – баланы табиғаттың құпияларымен таныстыру арқылы оның қоршаған ортаға деген сүйіспеншілігін ояту, табиғатты аялауға, қорғауға тәрбиелеу және тірі және өлі табиғат туралы қарапайым ұғымдарды қалыптастыру болып табылады. Бұл мақсатқа жету үшін бірқатар міндеттер шешіледі: баланың табиғатқа деген эстетикалық сезімін дамыту; өсімдіктер мен жануарлардың өмір сүру ерекшеліктері, жыл мезгілдеріне байланысты өзгерістер туралы білім беру; бақылау, салыстыру, қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру; пайдалы еңбекке баулу және табиғатты қорғау әрекеттеріне белсенді қатысуға үйрету.

Экологиялық тәрбие жұмысының мазмұны жыл мезгілдерінің ерекшеліктеріне сәйкес жүйеленуі тиіс. Күзде балалар жапырақтардың түсуін, құстардың ұшуын, ауа райының өзгеруін бақылайды, егістіктердегі орам-топырақ жұмыстарына қатысады. Қыста қар мен мұздың қасиеттерін зерттеу, қыстап қалған құстарға жем салу, табиғаттың тыныш күйін байқауға бағытталған тәжірибелер жүргізіледі. Көктемде өсімдіктердің жаңғыруын (бүршік, гүл), құстардың қайтуын, жәндіктердің пайда болуын бақылау орталыққа қойылады. Жазда өсімдіктердің дамуы, жемістердің пісуі, жануарлар мен құстардың балапандарын асырауы туралы білімдер толықтырылып, бақша жұмыстарына белсенді араласу арқылы баланың табиғатқа деген жауапкершілік сезімі нығайтылады [1].

Әдістерді таңдау балалардың жасына және жеке ерекшеліктеріне сай болуы керек. Экологиялық тәрбиеде келесі әдістердің кешені қолданылады: көрнекі әдістер (бақылау, суреттермен, диафильмдермен жұмыс), практикалық әдістер (ойын, қарапайым тәжірибелер, еңбек әрекеті) және сөздік әдістер (тәрбиешінің әңгімесі, әдебиет оқу, диалог). Олардың ішінде бақылау ерекше орын алады. Бақылау – таным процесінің негізі болып табылады және қысқа мерзімді (заттың сыртқы түрін анықтау) және ұзақ мерзімді (құбылыстардың динамикасын, мысалы, өсімдіктің өсуін бақылау) болуы мүмкін. Бақылаудың сәтті болуы үшін оған мұқият дайындалу қажет: объектіні таңдау, оны барлық балалар көре алатындай етіп орналастыру, қызықтыру сұрақтарын әзірлеу. Халықаралық тәжірибе балалардың табиғатпен тікелей байланысының олардың эмоционалды-құндылықтық қатынасын қалыптастырудағы шешуші рөлін көрсетеді [2, б. 80].

Табиғатты тану сабақтары мен серуендерде балалар қарапайым еңбек әрекеттеріне (гүлдерді суару, құстарға жем салу, құрғақ жапырақтарды жинау) белсенді тартылуы тиіс. Бұл олардың жауапкершілік сезімін, еңбекке деген құрметін дамытады. Сондай-ақ, балабақшада «табиғат бұрышы» сияқты дамыған оқу-материалдық база болуы маңызды, онда балалар өсімдіктерді күтуді, жануарларды бақылауды үйренеді.

Халықтық педагогика мен фольклор (мақал-мәтелдер, ертегілер, жұмбақтар, табиғат туралы өлеңдер) экологиялық тәрбиенің ажырамас бөлігі болып табылады. Олар баланың табиғат көріністерін эстетикалық түрде қабылдауына, ана тілінің байлығын сезінуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, экологиялық тәрбие басқа тәрбие салаларымен – адамгершілік, эстетикалық, еңбек тәрбиесімен тығыз байланыста жүргізілуі тиіс. Баланың әлеуметтенуі мен жеке тұлғасының дамуына ықпал ететін осындай кешенді тәсіл ғана жемісті нәтиже береді [3].

Қорытынды

Балабақшадағы экологиялық тәрбие – бұл баланың болашақ өмірі мен ұрпақтың денсаулығы үшін аса маңызды, ұйымдастырылған педагогикалық үрдіс. Ол тек табиғат туралы фактілерді үйретумен шектелмей, баланың қоршаған ортамен сәтті өзара әрекеттесуінің, оны аялау мен қорғауға дайындығының негізін қалауға бағытталған. Жыл мезгілдерінің ритміне сәйкес жүйеленген мазмұн, әртүрлі әдістердің (бақылау, ойын, еңбек, фольклор) кешенді қолданылуы, сондай-ақ баланың жас ерекшеліктері мен жеке қажеттіліктеріне қарай саралау экологиялық тәрбиенің тиімділігін арттырады. Педагогтың өзі табиғатты сүйетін, білетін, қорғайтын үлгі болып, балалардың санасына табиғатпен үйлесімді өмір сүру қажеттілігін сіңіруі керек. Тиімді экологиялық тәрбие қоғамның болашағын қамтамасыз ететін, өз геосапасына жауап беретін жауапкершілікті ұрпақты тәрбиелеудің негізі болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Николаева С.Н. Жас дошкольникті табиғатпен таныстыру және экологиялық тәрбиелеу. – М.: Мозаика-Синтез, 2010. – 256 б.
2. Wilson, R. A. Nature and Young Children: Encouraging Creative Play and Learning in Natural Environments. 2nd Edition. – Routledge, 2012. – 130 p.
3. Рыжова Н.А. «Біздің үй – табиғат»: балабақша жасындағы балаларға экологиялық тәрбиелеу бағдарламасы. – М.: Линка-Пресс, 2005. – 192 б.
4. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбиелеу және оқытудың үлгілік бағдарламасы. – Нұр-Сұлтан, 2016.
5. Chawla, L. Childhood Nature Connection and Constructive Hope: A Review of Research on Connecting with Nature and Coping with Environmental Loss. // People and Nature, 2020, Vol. 2, No. 3, pp. 619-642.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html