Аннотация. Бұл мақалада балабақша жасындағы балаларға арналған дидактикалық ойындардың психологиялық-педагогикалық мәні, олардың танымдық және дамытушылық рөлі қарастырылады. Мақаланың мақсаты – дидактикалық ойындардың мазмұнын, классификациясын және баланың интеллектуалдық, сезім мүшелері, сөздік қоры, логикалық ойлау қабілеттерін дамытудағы әсерін анықтау. Зерттеуде талдау, жалпылау, классификациялау және сипаттау әдістері қолданылды. Нәтижелері дидактикалық ойындардың жасөспірімдердің қызығушылығын арттыра отырып, күрделі математикалық, кеңістіктік, логикалық ұғымдарды игерудегі тиімділігін көрсетеді. Ойын арқылы оқыту баланың белсенділігін арттырып, дағдылар мен білімдерді беруде қолайлы психологиялық жағдай жасайды [1, б. 45; 2, б. 112].

Аннотация. В данной статье рассматривается психолого-педагогическая сущность дидактических игр для детей дошкольного возраста, их познавательная и развивающая роль. Цель статьи – определить содержание, классификацию дидактических игр и их влияние на развитие интеллектуальных, сенсорных, речевых и логических способностей ребенка. В исследовании использованы методы анализа, обобщения, классификации и описания. Результаты показывают эффективность дидактических игр в освоении сложных математических, пространственных, логических понятий при повышении интереса дошкольников. Обучение через игру повышает активность ребенка и создает благоприятную психологическую атмосферу для формирования навыков и знаний [1, с. 45; 2, с. 112].

Abstract. This article examines the psychological and pedagogical essence of didactic games for preschool children and their cognitive and developmental role. The aim is to define the content, classification of didactic games, and their impact on the development of a child's intellectual, sensory, speech, and logical abilities. The research uses methods of analysis, generalization, classification, and description. The results show the effectiveness of didactic games in mastering complex mathematical, spatial, and logical concepts while increasing preschoolers' interest. Learning through play enhances the child's activity and creates a favorable psychological atmosphere for the formation of skills and knowledge [1, p. 45; 2, p. 112].

Кіріспе. Балабақша кезеңі – баланың жан-жақты дамуының, оның болашақ тұлғасын қалыптастырудың аса маңызды кезеңі болып табылады. Бұл кезеңде оқыту мен тәрбиелеудің негізгі құралы ретінде ойын өте маңызды рөл атқарады. Дидактикалық ойындар – бұл педагогтар әдейі құрастырған, белгілі бір білім беру міндеттерін шешуге бағытталған ойындар. Олардың ерекшелігі оқыту мақсаты мен ойын формасының үйлесімділігінде жатыр. Тақырыпты таңдаудың өзектілігі дидактикалық ойындардың көптеген педагогикалық мүмкіндіктеріне қарамастан, оларды практикада жүйелі және мақсатты түрде қолдану әдістемесі толық зерттелмегендігімен байланысты. Зерттеудің теориялық маңыздылығы ойын қызметінің дидактикалық аспектілерін тереңірек түсінуге, ал практикалық маңыздылығы – балабақша тәрбиешілері мен ата-аналар үшін тиімді ойын технологияларын әзірлеуге ықпал етеді.

Негізгі бөлім. Дидактикалық ойындардың классикалық теориясын қалыптастырушы В.А. Сухомлинский баланың өмірі ойынмен басталатынын және ойын арқылы ол әлемді танитынын атап өткен. Ойын – бұл баланың табиғи қажеттілігі, сондықтан оқыту процесін ойын формасына келтіру оның жан-жақты дамуын қамтамасыз етеді [1, б. 50]. Дидактикалық ойындардың негізгі функцияларына танымдық, дамытушылық және тәрбиелік функциялар жатады. Олар баланың санау, салыстыру, топтастыру, талдау, синтездеу сияқты ақыл-ой операцияларын дамытуға ықпал етеді. Ойындардың мазмұнына қарай оларды бірнеше топқа бөлуге болады:

1. Сезу мүшелерін дамытуға арналған ойындар (түстерді, пішіндерді, өлшемдерді ажырату).
2. Сөздік қорды дамытуға арналған ойындар (сөзжасам, жұмбақтар, жаңылтпаштар).
3. Математикалық ұғымдарды қалыптастыруға арналған ойындар (сан және санау, геометриялық пішіндер, кеңістікте бағдарлау).
4. Табиғат туралы білімдерді бекітуге арналған ойындар (жануарлар, өсімдіктер, мезгілдер).

Әрбір ойынның белгілі бір құрылымы бар: ойын мақсаты, ойын ережелері, ойын әрекеттері және ойын нәтижесі. Мақсат әрдайым білім беруге бағытталған, ал ережелер мен әрекеттер оны ойын формасында жүзеге асыруға мүмкіндік береді [2, б. 115].

Сезу мүшелерін дамытуға арналған ойындар баланың қоршаған әлемді қабылдауының негізін қалайды. Бұған геометриялық пішіндермен («Сиқырлы қалта», «Пішіндерді боя»), өлшемдермен («Ұзын-қысқа», «Қуыршақ қонаққа дайындалуда») және түстермен («Түрлі-түсті жолақтар», «Өз үйіңді тап») жұмыс істейтін ойындар жатады. Мысалы, «Жоғарыда–төменде, биік-аласа» ойыны балаға кеңістіктік бағыттарды, ал «Көзіңді жұмып, қолыңмен анықта» ойыны сезу мүшелерін және сипап сезу дағдысын дамытады. А.В. Запорожец зерттеулері бойынша, сезу мүшелерінің дамуы баланың интеллектуалдық қызметінің дамуымен тығыз байланысты [3, б. 78].

Математикалық дайындықты қалыптастыруда дидактикалық ойындардың рөлі ерекше. Сан мен сандық операциялар туралы алғашқы ұғымдарды енгізу үшін «Біреу және көп», «Қай қолымда көп?», «Сан құрастыр», «Қол соғу» сияқты ойындар қолданылады. Бұл ойындар арқылы бала санның сақталу қасиетін, құрамды, сандар қатарын игереді. Сонымен қатар, «Қиындыларды дұрыс бөл», «Заттарды сана» сияқты ойындар өлшемдер мен салыстыру операцияларын игеруге көмектеседі. Зерттеулер, ойын арқылы берілген математикалық білімдер баланың есте сақтауында ұзақ сақталатынын көрсетеді [4, p. 22].

Сөздік қорды дамытуға арналған ойындар баланың сөйлеу белсенділігін арттырады, оның коммуникативтік дағдыларын жетілдіреді. Сандық және геометриялық тақырыптарға арналған санамақтар («Бес саусақ», «Санамақ»), жұмбақтар және жаңылтпаштар тек сөздік қорды ғана емес, сонымен қатар есту мүшелері мен фонематикалық қабылдауды да дамытады. Мысалы, «Сөзді керісінше ата» ойыны қарсы мағыналы сөздерді тануға, ал «Керісінше айт» ойыны кеңістік-уақыт ұғымдарын бекітуге бағытталған. Д.Б. Элькониндің пікірінше, ойын ішіндегі сөйлеу баланың ойлау процесіндегі негізгі қозғаушы күш болып табылады [5, б. 93].

Дидактикалық ойындарды ұйымдастыру педагогикалық шеберлік талап етеді. Тәрбиеші ойынның мақсатын нақты анықтап, балалардың жасына және жеке ерекшеліктеріне қарай материалды таңдауы керек. Ойын процесінде балаларға қолдау көрсетіп, оларды қызықтыру маңызды. Ойын соңында міндетті түрде қорытынды жасалуы тиіс, бұл балалардың алған білімдерін жүйелеуге және бекітуге мүмкіндік береді. Балалардың өзара әрекеттесуі ойынның әлеуметтік маңызын арттырады, олар бірлесіп жұмыс істеуге, ережелерді сақтауға, басқалардың пікірін тыңдауға үйренеді.

Қазіргі заманғы педагогикада дидактикалық ойындарды цифрлық технологиялармен үйлестіру мәселесі өзекті болып отыр. Алайда, дәстүрлі материалдық ойындар (карточкалар, фигуралар, табиғи материалдар) баланың сезім мүшелеріне тікелей әсер ететіндіктен, олардың маңызы ауыстырылмайды. Ойын материалдарының қауіпсіз, эстетикалық және әртараптандырылған болуы қажет. Тиімділік тек ойынның өзіндік қызықтылығына ғана емес, сонымен бірге оның баланың даму деңгейіне сәйкестігіне байланысты.

Қорытынды. Осылайша, дидактикалық ойындар балабақша тәрбиесі мен оқыту жүйесіндегі маңызды құрал болып табылады. Олар баланың танымдық белсенділігін арттыра отырып, қиын ұғымдар мен дағдыларды игеруді жеңілдетеді. Сезу мүшелерін, математикалық ойлауды, сөздік қорды, логиканы дамытуға бағытталған дидактикалық ойындардың көмегімен балалар білім алу процесін қызықты және тиімді түрде өткізе алады. Ойын арқылы оқыту әдісі баланың психологиялық ерекшеліктеріне сәйкес келеді және оның табиғи қажеттіліктерін қанағаттандырады. Дидактикалық ойындардың сәтті қолданылуы олардың мақсатты, жас ерекшеліктеріне сай және жүйелі ұйымдастырылуын талап етеді. Болашақта дидактикалық ойындардың әдістемесін цифрлық ортада дамыту, сондай-ақ оларды инклюзивті білім беру контекстінде қолдану бойынша зерттеулерді тереңдету маңызды болып қалады.

Әдебиеттер тізімі

1. Әбілқасымова А.Е. Балабақша педагогикасы. – Алматы: Рауан, 2019. – 320 б.
2. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge: Harvard University Press, 1978. – 159 p.
3. Запорожец А.В. Избранные психологические труды: В 2-х т. Т.1. – М.: Педагогика, 1986. – 320 с.
4. Ginsburg H.P., Lee J.S. Mathematics Education for Young Children: What It Is and How to Promote It. – Social Policy Report, 2008. – Vol. 22, No. 1. – P. 3-22.
5. Эльконин Д.Б. Психология игры. – 2-е изд. – М.: Владос, 1999. – 360 с.
6. Монтессори М. Помоги мне сделать это самому / Сост., вступ. статья М.В. Богуславский, Г.Б. Корнетов. – М.: Карапуз, 2000. – 272 с.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html