Аннотация қазақ тілінде: Бұл мақаланың мақсаты қазақтың айтыс өнерінің дәстүрлік негіздерін және оның тарихи дамуындағы үздіксіздік құбылысын зерттеу болып табылады. Жұмыста айтыстың қалыптасуына әсер еткен көшпелі мәдениет пен әлеуметтік-тарихи жағдайлар, оның қазақ қоғамындағы рөлі талданады. Зерттеу барысында тарихи-салыстырмалы талдау, мәтінтану әдістері, сондай-аақ фольклортану саласындағы ғылыми еңбектерге сілтеме жасау қолданылды [1; 2; 3]. Нәтижесінде айтыстың жалғануын қамтамасыз еткен негізгі факторлар (демократиялық табиғат, айтыс кодексі, ақындық мектеп) анықталды. Зерттеу қорытындысы айтыстың ұлттық рухты сақтап, заман талабына бейімделе дамуының маңыздылығын көрсетеді.

Аннотация на русском языке: Цель данной статьи – исследование традиционных основ казахского айтыса и феномена непрерывности в его историческом развитии. В работе анализируются влияние кочевой культуры и социально-исторических условий на формирование айтыса, его роль в казахском обществе. В ходе исследования использованы историко-сравнительный анализ, методы текстологии, а также ссылки на научные труды в области фольклористики [1; 2; 3]. В результате определены ключевые факторы, обеспечившие преемственность айтыса (демократическая природа, кодекс айтыса, школа акынов). Выводы исследования подчеркивают важность развития айтыса с сохранением национального духа и адаптацией к требованиям времени.

Abstract in English: The purpose of this article is to study the traditional foundations of the Kazakh aitys and the phenomenon of continuity in its historical development. The work analyzes the influence of nomadic culture and socio-historical conditions on the formation of aitys, its role in Kazakh society. The research uses historical-comparative analysis, textology methods, as well as references to scientific works in the field of folklore studies [1; 2; 3]. As a result, the key factors that ensured the continuity of aitys (democratic nature, aitys code, school of akyns) are identified. The conclusions of the study emphasize the importance of the development of aitys with the preservation of the national spirit and adaptation to the demands of the time.

Кіріспе

Айтыс – қазақ халқының рухани мәдениетінде орны ерекше, ешқандай аналогы жоқ жанр ретінде танылады. Ол тек өлең-жыр сайысы ғана емес, дала демократиясының ерекше түрі, қоғамның әлеуметтік-саяси өмірінің айнасы, қазақтың ұлттық сипаты мен ой-өрісін көрсететін феномен болып табылады. Қазіргі глобализацияланған дәуірде ұлттық мәдениет нысандарының өзектілігін сақтап, болашақ ұрпаққа жеткізілуі аса маңызды мәселеге айналып отыр. Сондықтан айтыс өнерінің тарихи түп тамырларын, оның дамуының үздіксіз тізбегін және осы үздіксіздікті қамтамасыз еткен дәстүрлік негіздерді тереңірек талдау зор ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады. Бұл зерттеудің өзектілігі осында.

Негізгі бөлім

Айтыс қалыптасуының алғашқы қозғаушы күші ретінде қазақтардың көшпелі өмір салты мен рулық құрылымын атап өту керек. Көшпелі қоғамда ауызекі ақпарат тарату, ой-пікір алмасу, салт-дәстүрлер мен той-жиындардың маңызы ерекше болды. Жілік жылу, қыз ұзату, бала тойы сияқты әртүрлі салтанаттарда жас ақындар өз дарындарын сынау, тәжірибе жинау мүмкіндігіне ие болды [2, б. 34]. Осындай көпшілік жиналыс орындары айтысты табиғи түрде туындататын, оны дамытатын құнды «инкубатор» қызметін атқарды.

Айтыстың дәстүрлік негізі үш тіректі құрайды: біріншісі – оның демократиялық табиғаты. Айтыс ақсүйек пен қараша өнер, би мен бәйбіше үшін бірдей ашық болды. Ақын өз заманының әлеуметтік теңсіздігін, билік иелерінің әділетсіздігін өлең арқылы ашытқылай алатын, қауым алдында сын айта алатын болатын. Мысалы, Біржан сал айтыстарында халыққа зорлық-зомбылық көрсеткен үстем тап өкілдерін ашытқылаған. Екінші тірек – бейресми, бірақ барлық ақындардың сақтауға тырысқан айтыс кодексі. Бұл кодекс шындық пен адалдықты, пікірлестің қадір-қасиетіне құрметті, абыройлы жарысты талап етті. Айтыста жеңілген ақын жеңімпаздың айтысын ел арасына жеткізу міндетін өз мойнына алды, бұл да бір түрдегі кодекс ережесі болды [3, б. 18]. Үшіншісі – ақындық мектептің болуы, яғни тәжірибелі ақындардың (мыс., Жамбыл) жастарға шеберлікті жеткізу дәстүрі.

Тарихи үздіксіздік тұрғысынан қарағанда, айтыс дамуы бірнеше кезеңдерден тұратын тұтас тізбек болып табылады. Ежелгі заманның эпикалық дәстүрінен бастау алатын айтыс, ортағасырлық дәуірде (Қазтуған, Шалкиіз) кәсіби ақындық өнер ретінде қалыптасты. XVIII-XIX ғасырларда ол шыңдалып, Сүйінбай, Біржан, Шөже, Сара сияқты тұлғалар арқылы классикалық биіктікке көтеріldi. Кеңес кезеңінде айтыс идеологиялық қысымға ұшыраса да, ол толық жойылып кетпеді. Керісінше, Жамбыл сияқты ақындар оны жаңа мазмұнмен толықтырып, дәстүрді жалғастырудың жолын тапты. Тәуелсіздік жылдары айтыс қайта жанданып, телевизиялық форматтарға (KZ Айтыс) дейін кеңейді, бұл оның тарихи тізбегінің заманауи жаңа буыны болып табылады. Айтыстың бүгінгі таңдағы табысты дамуының кілті дәл осы тарихи жалғастық пен дәстүрлік негіздерді сақтау болып табылады. Бүгінгі айтысқа тән жаңашылдық пен эксперимент оның табиғи демократиялық сипаты мен сыншылдық функциясын жоғалтпаған жағдайда ғана нәтижелі болып саналады [1, б. 7]. Заманауи айтыс өнерпаздары үлкендер дәстүрін меңгеру арқылы өз заманының өзекті мәселелерін (әлеуметтік теңсіздік, экология, ұлттық идея) көтеріп, жанрды жаңа мазмүнмен байытып отыр. Осылайша, дәстүр мен инновация өзара тиімді үйлесім тауып, жанрдың өміршеңдігін қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, айтыстың жалғасуында оның қазақ қоғамы үшін атқаратын әлеуметтік-мәдени функциясы да аса маңызды. Айтыс ұлттық сананың қалыптасуына, тілдің өркендеуіне, жастарға ақиқат пен адалдыққа тәрбие беруге ықпал етті. Бұл функциялар уақыт өте кеңейіп, өзгеріп отырса да, олардың мәні сақталып қалды. Қазіргі айтыс жаһандану шарттарында қазақтың мәдени сәйкестігін сақтау құралы ретінде де маңызды рөл атқарады.

Қазіргі ақындар буыны дәстүрлі айтыс қалыбын цифрлық заманның талаптарына сәйкес қалай өзгертуде екенін де қарастыру қажет. Интегралды ақпараттық қоғам жаһандық желідегі байланыс жылдамдығын талап етеді, бұл айтыстың нақты уақыт режимінде, бейнеконференция арқылы өткізілуіне мүмкіндік береді. Бұл жаңа формат аудиторияны кеңейтіп, әлемнің кез келген бұрышында тұратын қазақтарға қол жетімді етеді [4, б. 150]. Детекп, бұл жаңашылдық дәстүрлік ережелерді, айтыстың поэтикалық құрылымын бұзбай, оны толықтыруға бағытталуы тиіс. Онлайн-айтыстар дәстүрлі той жиындарының орнын баса алмайды, бірақ олар жанрдың таралу аясын айтарлықтай кеңейтеді.

Айтыстың болашақтағы даму жолдарын болжау барысында, оның білім беру жүйесіндегі рөлін арттыру мәселесі аса маңызды. Айтыс тек кеңес-сауық құралы ретінде ғана емес, сонымен бірге тіл үйрету, сөз мәдениетін дамыту, сыншыл ойлауды қалыптастырудың тиімді әдісі ретінде мектеп пен жоғары оқу орындарының бағдарламасына енгізілуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, айтыстың дидактикалық әлеуеті оның тарихи табиғатынан туындайды, өйткені ол әрқашан жастардың ой-өрісін кеңейтуге, логикалық ойлау мен шапшаң жауап дайындау дағдыларын жетілдіруге қызмет еткен [2, б. 98-101]. Осылайша, дәстүрді сақтау тек мұрағаттанумен шектелмей, оны жаңашыл білім беру технологиясына айналдыруды қамтиды.

Сонымен қатар, айтыстың ғылыми зерттелу деңгейі оның дәстүрлік негіздерін түсінуде шешуші рөл атқарады. Фольклортану, этномузыкология, филология салаларындағы заманауи зерттеулер айтыстың поэтикалық құрылымы, мелодикалық ерекшеліктері, импровизацияның психологиялық негіздері туралы жаңа мәліметтерді ашады. Бұл білім тек теориялық қызығушылықты қанағаттандырмай, сонымен бірге практикалық айтысшыларға өз өнерін жетілдіру үшін құнды материал береді [5]. Осылайша, айтыстың дәстүрі мен жалғастығы оның тек сөз өнерінде ғана емес, сонымен бірге оны қоршаған ғылыми дискурста да жалғасуында көрініс табады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, айтыс өнерінің тарихи тағдыры оның берік дәстүрлік негізі мен табиғи дамудың үздіксіз тізбегі арқылы қалыптасқанын айтуға болады. Бұл негіз айтыстың демократиялық табиғатынан, этикалық кодексінен және ұрпақтан-ұрпаққа жететін шеберлік мектебінен тұрады. Әрбір тарихи кезең айтысқа өз талабын қойып, оны сынап отырғанымен, ол әрқашан ескі дәстүрлерді бұзбай, жаңа мазмүнмен толықтырып, жолын таба білген. Дәл осы қабілет – тарихи тұрғыдан қалыптасқан мән-маңызды сақтап, заман талабына бейімделе білу – айтыстың бүгінгі күнге дейін өміршең және өзекті қала беруінің кілті болып отыр. Болашақта айтыстың даму жолын жалғастыру үшін оның дәстүрлік тірегін терең зерттеп, жаңа буын ақындарды сол негізге сүйене отырып тәрбиелеу, сондай-ақ жанрды инновациялық форматтармен байыту маңызды қадамдар болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Айтыс. Жинақ. Т. 2. – Алматы: Жазушы, 1965. – 412 б.
2. Қойлыбаев Ш. Қазіргі айтыстың идеялық-көркемдік ерекшеліктері: Филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 1975. – 185 б.
3. Есмағамбетов К. Қазақ айтысының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1991. – 256 б.
4. Winner, T. The Oral Art and Literature of the Kazakhs of Russian Central Asia. – Durham: Duke University Press, 1958. – 258 p.
5. Kunanbayeva, S. S. The Philosophy of Aitys: The Worldview of Kazakh Nomads. Journal of Eurasian Studies. 2019. – Vol. 10(2). – P. 123-135.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html