Аннотация

Бұл мақала VII-XV ғасырлар аралығында араб миссионерлерінің қазіргі Қазақстан жерінде ислам дінін тарату әрекеттерін тарихи контексте зерттейді. Зерттеудің мақсаты – арабтардың басқыншылық жорықтары мен миссионерлік қызметінің өзара байланысын, дінді енгізу әдістерін, сондай-ақ оның жергілікті түркі халықтарының мәдениеті мен әлеуметтік құрылымына тигізген ықпалын анықтау. Жұмыста тарихи-сипаттамалық талдау, салыстырмалы әдіс және деректерді сыни бағалау әдістері қолданылады. Ежелгі Орта Азия мен Қазақстан аумағында исламның таралуының үш негізгі кезеңі: бастапқы жаулап алу (VII-VIII ғғ.), жергілікті қожалар арқылы бейбіт насихаттау (IX-XII ғғ.) және Қазақ хандығында мемлекеттік дін ретінде орнығу (XV ғ.) қарастырылады. Нәтижелер көрсеткендей, діннің таралуы тек әскери күш арқылы ғана емес, сонымен бірге сауда жолдары, қожа-сейіттердің қызметі және жергілікті дәстүрлермен синкретизм арқылы жүзеге асты. Қорытындыда исламның қазақ саяси және мәдени кеңістігін қалыптастырудағы қосқан үлесі мен күрделі сипаты атап өтіледі.

Аннотация

Данная статья исследует деятельность арабских миссионеров по распространению ислама на территории современного Казахстана в историческом контексте VII-XV веков. Цель исследования – определить взаимосвязь арабских завоевательных походов и миссионерской деятельности, методы внедрения религии, а также её влияние на культуру и социальную структуру местных тюркских народов. В работе использованы методы историко-описательного анализа, сравнительный метод и критическая оценка данных. Рассматриваются три основных этапа распространения ислама на территории древней Средней Азии и Казахстана: начальное завоевание (VII-VIII вв.), мирная проповедь через местных ходжей (IX-XII вв.) и утверждение в качестве государственной религии в Казахском ханстве (XV в.). Результаты показывают, что распространение религии происходило не только посредством военной силы, но также через торговые пути, деятельность ходжей-сеидов и синкретизм с местными традициями. В заключении отмечается вклад и сложный характер ислама в формировании казахского политического и культурного пространства.

Кіріспе. Қазақ жерінде ислам дінінің таралу тарихы біздің дәуіріміздің VII ғасырынан бастау алады және бұл үдерістің басты тасымалдаушылары араб жаулап алушылары мен миссионерлері болды. Бұл процес тек діни өзгеріс ғана емес, сонымен бірге терең саяси, экономикалық және мәдени трансформацияларды тудырды. Арабтардың Орта Азияға, оның ішінде Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне келуі Араб халифатының кеңеюінің жалпы үрдісінің бір бөлігі ретінде қарастырылуы керек. Бірақ діннің таралуы жергілікті халықтардың өмір сүру салтына, рулық құрылымына және дүниетанымына бейімделе отырып, ұзақ уақыт бойына созылды. Осындай күрделі және көпқырлы тарихи құбылыстың барлық аспектілерін – әскери басып алудан бастап мәдени синкретизмге дейін – жан-жақты талдау қазіргі қазақ қоғамының діни сенімдерінің тарихи тамырларын түсіну үшін өзекті болып табылады. Берілген мақаланың мақсаты – араб миссионерлерінің қызметін тарихи деректер негізінде жүйелі түрде қарастырып, олардың исламның қазақ даласында орнығуына қосқан үлесін бағалау.

Негізгі бөлім

Арабтардың Орта Азияға алғашқа рет келуі әскери жаулап алушылық сипатында болды. VII ғасырдың соңынан бастап Халифаттың әскербасылары, әсіресе Кутейба ибн Муслим, Мауараннахрды (Амудария мен Сырдария аралығын) жаулап алуға бағытталған жорықтар жасады. Олар Бұхара (709), Самарқанд (712), Хорезм сияқты ірі қалаларды бағындырып, оларды исламдастыру саясатын жүргізді [1, б. 146]. Бұл саясат көбінесе қатаң әдістермен жүзеге асырылды: жергілікті құдайларға табыну орнына мешіттер салынды, дінге кіргендерге материалдық сыйлықтар уәде етілді, ал қарсылық көрсеткендер қатаң жазаланды. Бірақ, 751 жығы Талас шайқасында қытай әскерлеріне қарсы араб-түрік одағының жеңісі исламның аймақтағы позициясын нығайтты және жергілікті тайпалардың жаңа дінге деген көзқарасын жақсартты.

Дегенмен, таза әскери күш арқылы дінді тарату шектеулі нәтиже берді. Нағыз бұрынғы көшпелі түркі тайпаларының, оның ішінде қазақтың ата-бабаларының, исламға кеңінен өтуі бейбіт миссионерлік қызмет арқылы жүзеге асты. Бұл үдерістің негізгі қозғаушы күші қожа-сейіттер болды – Пайғамбар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) немере інісі Хәзіреті Әлидің ұрпақтары деп саналатын араб текті миссионерлер. Олар Хорасан, Мауараннахр арқылы қазақ даласына еніп, жергілікті халықпен араласып, олардың тілін мен салт-дәстүрін меңгерді. Қожа-сейіттердің беделі олардың «қасиетті» шығу тегіне негізделгендіктен, оларға көп құрметпен қаралды. Олар дінді әскери күшпен емес, үлгі-өнеге, діни білім беру (медреселер ашу) және жергілікті дәстүрлерге бейімделу арқылы насихаттады [2, б. 69]. Осылайша ислам жерсіндірілді және көне түркі нанымдарымен (тенгриандық, шаманизм) синкретикалық қосылысқа түсті.

Діннің таралуына сауда жолдарының да үлкен рөлі болды. Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Тараз, Отырар, Сығанақ сияқты қалалар діни идеялар мен мәдениеттердің алмасу орталықтарына айналды. Саудагерлермен бірге миссионерлер де жүрді, ал қалалардағы мешіттер сауда орталықтарының қасында салынды. Бұл исламның экономикалық қатынастар арқылы да таралуын жеңілдетті.

Араб миссионерлерінің әрекеттері тек дінді насихаттаумен шектелмеді. Олар мәдени және әкімшілік өзгерістерді де енгізуді мақсат етті. Араб тілі мен жазуы әкімшілік құжаттарда, ғылым мен әдебиетте басымдыққа ие болды. Көне түркі жазба ескерткіштері (руникалық жазбалар) бірте-бірте қолданыстан шығарылып, олардың орнына араб графикасы негізіндегі жазу тарады. Жергілікті топонимдер мен антропонимдер арабтандырылды. Бұл саясат халықтың тарихи жадын бұзуға және жаңа, исламизацияланған идентичность қалыптастыруға бағытталған еді.

XIV-XV ғасырлардағы Алтын Орданың ыдырауы мен Қазақ хандығының құрылуы исламның тағдырында жаңа кезеңді бастады. Ислам біріккен хандықта мемлекеттік идеологияның бір бөлігіне айналды. Хандар өз биліктерін исламдық ризалықпен негіздеді, шариғат нормалары жергілікті әдет-ғұрып заңдарымен («Жеті Жарғы») үйлесімді етіп қолданыла бастады. Бұл кезеңде исламның таралуына негізінен Орта Азияның (Бұхара, Самарқанд) медреселерінде білім алған жергілікті түркі қожа-ишандары мен ғалымдары ықпал етті. Олар дінді жергілікті тілде (парсыша, кейіннен қыпшақша) түсіндіріп, оның көшпелі өмір салтына бейімделуіне үлес қосты.

Араб миссионерлерінің әрекеттерінің нәтижесі екіжақты болды. Бір жағынан, ислам қазақ қоғамына біріктіруші идеологиялық фактор ретінде енді, оның әдеп-ғұрып, мәдениет және құқықтық жүйесіне терең әсер етті. Екінші жағынан, бұл үдеріс көне түркі жазба мәдениетінің кейбір элементтерінің жоғалуына, тілдегі арабизмдердің көбеюіне және жергілікті дәстүрлердің бір бөлігінің өзгеруіне әкеп соқтырды.

Қорытынды

Араб миссионерлерінің қазақ жеріндегі дін тарату әрекеттері – бұл бірнеше ғасырға созылған, әскери, экономикалық, мәдени және идеологиялық факторлардың күрделі өзара әрекетінің нәтижесі. Бұл үдерісті үш негізгі кезеңге бөлуге болады: бастапқы әскери басып алу мен мәжбүрлеу (VII-VIII ғғ.), қожа-сейіттер арқылы жүргізілген бейбіт миссионерлік және жерсіндіру (IX-XIV ғғ.) және Қазақ хандығында мемлекеттік дін ретінде бекіту (XV ғ. және одан кейін).

Діннің табысты таралуының себептері арасында оны насихаттаудың икемді әдістері (жергілікті дәстүрлермен синкретизм), сауда жолдарының дамуы және қожа-сейіттердің жоғары әлеуметтік беделі болды. Арабтар тек дінді енгізбен қоймай, тіл, жазу және әкімшілік жүйеге де әсер етті, бұл кейбір жергілікті мәдени дәстүрлердің бәсеңдеуіне алып келді.

Соңғы қорытынды ретінде, исламның қазақ жеріндегі тарихы – бұл сырттан енгізілген діни жүйенің жергілікті көшпелі қоғамның нақты жағдайларына бейімделіп, оның бөлігіне айналуының тарихы. Араб миссионерлерінің бастамасы болмаса, бұл үдеріс басқаша сипатта болуы мүмкін еді. Осылайша, олардың қызметі қазіргі Қазақстанның діни және мәдени ландшафтын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Әдебиеттер тізімі

1. Бартольд В.В. Тюрки. Двенадцать лекций по истории тюркских народов Средней Азии. – Алматы: Жазушы, 1993. – 192 с.
2. Акимушкин О.Ф. Средневековый Иран: Культура, история, филология. – СПб.: Наука, 2004. – 404 с.
3. DeWeese, D. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba Tükles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. – Pennsylvania State University Press, 1994. – 638 p.
4. Golden, P.B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. – Wiesbaden: Harrassowitz, 1992. – 483 p.
5. Ержанов Ж.Е. Сунақтардың этногенезі және сунақ қаласының тарихы. – Алматы: Ғылым, 1992. – 176 б.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html