Аннотация (қазақ тілінде): Бұл мақала қазақстандық мектеп оқушыларының ағылшын тілін үйренуде жиі кездесетін сөйлеу және тыңдау қабілеттерін дамытудағы қиындықтарына арналған. Мақаланың мақсаты – осы қиындықтардың себептерін талдау және оларды жеңудің заманауи әдіснамалық тәсілдерін ұсыну. Зерттеуде әдебиетке шолу, талдамалық әдіс, салыстырмалы талдау қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, қателердің негізгі себептеріне лингвистикалық (фонетика, лексика, грамматика), психологиялық (сенімсіздік, тілдік тосқауыл) және әдіснамалық (тәжірибенің жетіспеушілігі) факторлар жатады. Оқу процесіне интерактивті әдістерді (ойындар, рөлдік ойындар, мультимедиа, музыка), деңгейлеп оқыту мен жекелендірілген тәсілді енгізу арқылы қиындықтарды жеңуге болады деген қорытынды жасалды. [1, б. 5; 2, б. 20]

Аннотация (на русском языке): Данная статья посвящена трудностям, с которыми сталкиваются казахстанские школьники при развитии навыков говорения и аудирования на английском языке. Цель статьи – проанализировать причины этих трудностей и предложить современные методические подходы к их преодолению. В исследовании использованы обзор литературы, аналитический метод, сравнительный анализ. Результаты показали, что основные причины ошибок связаны с лингвистическими (фонетика, лексика, грамматика), психологическими (неуверенность, языковой барьер) и методическими (недостаток практики) факторами. Сделан вывод о том, что внедрение интерактивных методов (игры, ролевые игры, мультимедиа, музыка), дифференцированного и индивидуального подхода в учебный процесс позволяет преодолеть данные трудности. [1, с. 5; 2, с. 20]

Abstract (in English): This article is devoted to the difficulties that Kazakhstani schoolchildren face in developing speaking and listening skills in English. The purpose of the article is to analyze the causes of these difficulties and offer modern methodological approaches to overcome them. The study used a literature review, analytical method, comparative analysis. The results showed that the main causes of errors are related to linguistic (phonetics, vocabulary, grammar), psychological (insecurity, language barrier) and methodological (lack of practice) factors. It is concluded that the introduction of interactive methods (games, role-playing games, multimedia, music), a differentiated and individual approach into the educational process makes it possible to overcome these difficulties. [1, p. 5; 2, p. 20]

Кіріспе

Халықаралық қарым-қатынастар мен ақпарат алмасу жағдайында ағылшын тілін меңгеру қазіргі білім берудің негізгі міндеттерінің біріне айналды. Қазақстан Республикасының Білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты шетел тілін оқытудың басты мақсатын оқушылардың қарым-қатынас құзыреттілігін қалыптастыру деп анықтайды [1, б. 5]. Бірақ практика көрсеткендей, көптеген оқушылар ауызша сөйлеу (speaking) және тыңдап түсіну (listening) дағдыларын игеруде айтарлықтай қиындықтарға тап болады. Бұл қиындықтар тілдік құзыреттіліктің негізгі компоненттері болып табылатын осы екі дағдының тиімділігін төмендетеді. Осыған байланысты оқушылардың сөйлеу және тыңдау қабілеттерін дамытудағы қиындықтардың себептерін жан-жақты талдап, оларды жеңудің заманауи педагогикалық тәсілдерін іздеу өзекті ғылыми мәселе болып табылады. Бұл мақаланың мақсаты – ағылшын тілін оқыту контекстінде сөйлеу және тыңдау қабілеттерін дамытудағы қиындықтарды жүйелеу және оларды жеңудің тиімді әдістерін ұсыну.

Негізгі бөлім

Сөйлеу және тыңдау қабілеттерін дамытудағы қиындықтардың себептерін үш негізгі топқа бөлуге болады: лингвистикалық, психологиялық және әдіснамалық. Лингвистикалық қиындықтарға ағылшын тілінің фонетикалық, лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін меңгеру кезінде туындайтын проблемалар жатады. Мысалы, тыңдау кезінде оқушылар ағылшын тілінің дыбыстық жүйесінің ерекшеліктерінен (ұзақ/қысқа дауысты дыбыстар, дифтонгтар, тіпті сөздер), сондай-ақ табиғи сөйлеу жылдамдығынан, интонация мен екпіннен қиналды. Сөйлеу кезінде дұрыс айтылым (pronunciation) және интонацияны қолдану, сөздік қордың (vocabulary) шектеулілігі, грамматикалық құрылымдарды автоматты түрде қолдана алмау маңызды кедергілер болып табылады.

Психологиялық факторлар да аса маңызды рөл атқарады. Оларға тілдік тосқауыл (language barrier), сенімсіздік, сынып алдында сөйлеу қорыққыштығы, қателесу қауіпі жатады. Бұл факторлар оқушыны белсенді қарым-қатынастан алып тастап, оның өзін-өзі көрсету мүмкіндігін шектейді. Сонымен қатар, тыңдау тек лингвистикалық емес, сонымен бірге танымдық (cognitive) процес болып табылады – оқушы бір уақытта естіген ақпаратты өңдеп, талдап, түсінуі керек, бұл қосымша жүктеме тудырады.

Әдіснамалық себептер оқу процесінің ұйымдастырылуымен байланысты. Оларға тыңдау және сөйлеуге арналған тәжірибелердің жетіспеушілігі, біркелкі емес материалдар, мотивацияны төмендететін қызықсыз тапсырмалар, жеке қажеттіліктерді ескермеу жатады. Дәстүрлі оқыту әдістері көбінесе грамматикаға және аудармаға баса назар аударады, ал коммуникативті дағдыларды қалыптастыру екінші планға ысырылады.

Осы қиындықтарды жеңу үшін оқу процесіне инновациялық және интерактивті әдістерді енгізу қажет. Біріншіден, тыңдау дағдыларын дамыту үшін аутентикті (шынайы) материалдарды: тақырыпқа сәйкес келетін мультфильмдер, бейнеклиптер, подкастар, жеңілдетілген және түпнұсқа аудиомәтіндерді жүйелі түрде қолдану тиімді. Тапсырмаларды кезең-кезеңімен (алдын ала, тыңдау кезінде және тыңдағаннан кейін) құру, суреттер, діаграммалар, сұрақтарды пайдалану тыңдалған ақпаратты түсінуді жеңілдетеді. Екіншіден, сөйлеу дағдыларын дамыту жеке және топтық белсенді іс-әрекеттерді талап етеді. Мұнда рөлдік ойындар (role-plays), интервью, кішкене монологтар (мини-презентациялар), жұптық және топтық талқылаулар (discussions), тақырыптық жобалар аса қолайлы. Бұл әдістер оқушыға нақты жағдайларда тілді қолдану мүмкіндігін береді және психологиялық тосқауылды жеңуге көмектеседі.

Ойын технологиялары ерекше тиімділікке ие. Олар сабақты қызықты етеді, мотивацияны арттырады, бәсекелестік рухын тудырады және қателесуден қорықпай сөйлеуге мүмкіндік береді [6, б. 7]. Мысалы, «What’s in the bag?», «Bingo», «Question race» сияқты ойындар лексиканы бекітуге, сұрақ құруға және жылдам жауап беруге үйретеді. Музыка мен әндерді қолдану фонетиканы жетілдіруге, дыбыстарды дұрыс атап айтуға, интонацияны меңгеруге және қызығушылықты оятуға көмектеседі.

Сонымен қатар, деңгейлеп оқыту және жекелендірілген тәсіл әр оқушының қабілеті мен қиындықтарын ескеруге мүмкіндік береді. Мұғалім әр оқушыға оның даму деңгейіне сәйкес тапсырмалар бере алады, бұл сенімділікті арттырады және жетістік сезімін тудырады. Бұл тәсіл ата-аналармен жұмысты, сонымен қатар оқушының ішкі мотивациясын қалыптастыруды да қамтуы тиіс.

Қорытынды

Ағылшын тіліндегі сөйлеу және тыңдау қабілеттерін дамытудағы қиындықтар кешенді сипатқа ие және олар лингвистикалық, психологиялық және әдіснамалық факторлардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі болып табылады. Осы қиындықтарды тиімді жеңу үшін жалғыз шешім жоқ; бұл жерде кешенді, жүйелі тәсіл қажет.

Негізгі бағыт ретінде оқу процесіне интерактивті, коммуникативті әдістерді (ойындар, рөлдік ойындар, жобалар) кеңінен енгізу, аутентикті тыңдау материалдарын пайдалану, музыка мен мультимедиа құралдарын қолдану, сондай-ақ әр оқушының жеке ерекшеліктерін ескеретін деңгейлеп оқыту технологияларын енгізу ұсынылады. Мұғалімнің рөлі – қолайлы, қауіпсіз және қолдау көрсететін психологиялық ортаны құру, онда оқушы қателесу қаупісіз, еркін сөйлей алады.

Осылайша, заманауи педагогикалық тәсілдерді жүйелі түрде қолдану арқылы оқушылардың ағылшын тіліндегі сөйлеу және тыңдау дағдыларын айтарлықтай жақсартуға, тілдік тосқауылды жеңуге және шынайы қарым-қатынас құзыреттілігін қалыптастыруға болады. Болашақ зерттеулер осы әдістердің тиімділігін салыстырмалы түрде бағалауға және оларды әртүрлі жастағы оқушылар топтарына бейімдеуге бағытталуы тиіс.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана: ҚР Білім және Ғылым Министрлігі, 2022. – 45 б.
2. Жұмаева Э.С. Ағылшын тілін оқытудағы жаңа ақпараттық технологияларды пайдаланудың тиімділігі. – Қызылорда: Санат, 2012. – 104 б.
3. Қойшығұлова Л. Ағылшын тілін оқытуда жаңа ақпараттық технологияларды қолдану // Ағылшын тілін оқыту әдістемелігі. – 2014. – №1. – 44-46 б.
4. Бақытов А., Жұманова Р. Шетел тілін үйренуде тілдескіш оқу құралдарының тиімділігі // Мектептегі шет тілі. – 2011. – №4. – 23-25 б.
5. Бакишева Л.Б. Шетел тілі сабағында ойын технологиясын қолдану // Мектептегі шет тілі. – 2011. – №4. – 7-9 б.
6. Harmer J. The Practice of English Language Teaching. 5th ed. – Harlow: Pearson Longman, 2015. – 446 p.
7. Brown H.D. Principles of Language Learning and Teaching. 6th ed. – White Plains: Pearson Education, 2014. – 394 p.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html