Аннотация. Бұл мақала орта мектеп оқушылары арасында ағылшын тілінде ауызша сөйлеу дағдыларын қалыптастыру мен дамытудың тиімді жолдары мен әдістерін қарастырады. Мақаланың мақсаты – шет тілі оқыту процесінде коммуникативтік құзыреттілікті дамытудың қазіргі заманғы тәсілдерін талдау және олардың оқу нәтижелеріне әсерін негіздеу. Жұмыста теориялық талдау, әдістемелік тәжірибені жалпылау және педагогикалық бақылау әдістері қолданылды [1, 2, 4]. Зерттеу нәтижелері ауызша сөйлеу дағдыларын оқытуда интерактивті әдістердің (ойын, жобалар, рөлдік ойындар) және ақпараттық коммуникациялық технологияларды (АКТ) кеңінен қолданудың тиімділігін көрсетеді. Монологтық және диалогтық сөйлеуді дамытудың өзекті әдістемелік тәсілдері анықталады. Мақала мұғалімдерге практикалық ұсыныстар беріледі.

Аннотация. Данная статья рассматривает эффективные пути и методы формирования и развития навыков устной речи на английском языке среди учащихся средней школы. Цель статьи – проанализировать современные подходы к развитию коммуникативной компетенции в процессе обучения иностранному языку и обосновать их влияние на учебные результаты. В работе использованы методы теоретического анализа, обобщения методического опыта и педагогического наблюдения [1, 2, 4]. Результаты исследования демонстрируют эффективность широкого использования интерактивных методов (игры, проекты, ролевые игры) и информационно-коммуникационных технологий (ИКТ) в обучении навыкам устной речи. Определены актуальные методические приемы развития монологической и диалогической речи. Статья содержит практические рекомендации для учителей.

Abstract. This article examines effective ways and methods of forming and developing English speaking skills among secondary school students. The purpose of the article is to analyze modern approaches to the development of communicative competence in the process of foreign language teaching and to justify their impact on learning outcomes. The work uses methods of theoretical analysis, generalization of methodological experience, and pedagogical observation [1, 2, 4]. The research results demonstrate the effectiveness of the widespread use of interactive methods (games, projects, role-playing games) and information and communication technologies (ICT) in teaching speaking skills. Relevant methodological techniques for developing monologue and dialogue speech are identified. The article provides practical recommendations for teachers.

Кіріспе. Ағылшын тілі халықаралық қарым-қатынастың негізгі құралы ретінде жаһандық маңызға ие. Қазақстанда оны меңгеру білім алушыларға білім мен мәдениеттің халықаралық кеңістігіне ену, бәсекеге қабілетті мамандарға айналу үшін мүмкіндік береді. Білім берудің жаңартылған мазмұны шет тілін оқытудың басты мақсаты ретінде коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруды белгілейді, оның негізгі компоненттерінің бірі ауызша сөйлеу болып табылады. Алайда, дәстүрлі оқыту тәжірибесінде оқушылардың көбісі лексика мен грамматиканы жеткілікті деңгейде білсе де, шын мәнінде тиімді қарым-қатынас құра алмау қиындықтарын сезінеді. Осыған байланысты, ауызша сөйлеу дағдыларын белсенді түрде дамытатын заманауи және нәтижелі әдістерді іздестіру, олардың теориялық негіздерін зерттеу және практикалық қолдану мүмкіндіктерін анықтау өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Негізгі бөлім. Ауызша сөйлеуді оқыту процесі оның құрылымын ескере отырып жүзеге асырылуы тиіс. Ол монологтық (бір адамның ұзақаралық сөз сөйлеуі) және диалогтық (екі немесе одан да көп адам арасындағы сөз алмасу) деңгейлерден тұрады. Коммуникативтік тәсіл осы екі түрді де дамытуға бағытталған және оқушыларды шынайы өмірлік жағдайларда сөйлеуге дайындауды көздейді [1, б. 78].

Тиімді әдістердің бірі – интерактивті ойындарды қолдану. Рөлдік ойындар (role-plays) оқушыларға белгілі бір жағдаятта болып, оған сәйкес сөйлеу үлгілерін қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, дүкенде, қонақ үйде немесе дәрігерге барғандағы диалогтарды ойнау. Бұл әдіс табиғи қарым-қатынас ортасын жасап, тіл үйренуді қызықты етеді және психологиялық кедергілерді (тілдеу қобалжыны) азайтады. Басқа бір интерактивті әдіс – «ақпараттық алшақтық» (information gap) негізіндегі тапсырмалар, онда оқушылар бір-біріне жетіспейтін ақпаратты ауызша жеткізу арқылы ортақ мақсатқа жетуі тиіс. Жобалық жұмыс (project work) де ауызша сөйлеуді дамытудың күшті құралы болып табылады. Оқушылар топта немесе жұпта жұмыс істеп, тақырып бойынша зерттеу жүргізіп, нәтижесінде тақырыпқа қатысты презентация жасап, оны сынып алдында қорғайды. Бұл процесте олар зерттеу, талдау, жүйелеу дағдыларымен қатар, монологтық сөйлеу және сұрақтарға жауап беру (диалог) дағдыларын да жетілдіреді. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) ауызша сөйлеуге оқытуды жаңа деңгейге көтереді. Мультимедиалық құралдар (бейне, презентация, дыбыс жазу) арқылы сөйлеудің үлгілерін көрсету, оқушылардың өз сөйлеуін диктофонға жазып, кейін талдау мүмкіндігі пайда болады [2, б. 45]. Сондай-ақ, халықаралық білім беру платформалары мен қосымшалары (мысалы, языковые социальные сети, видеоконференции) оқушыларға шынайы тіл тасымалдаушыларымен қарым-қатынас жасау, тыңдау дағдыларын жетілдіру және әртүрлі акценттерге үйрену мүмкіндігін береді. Тіл үйретудегі басты қиындықтардың бірі – оқушылардағы «тілдеу қобалжынының» (language anxiety) болуы. Бұл психологиялық кедергіні жеңу үшін сабақта қателерді түзетудің жұмсақ тәсілдерін қолдану, оқушыларды біліміне қарамастан мадақтау және қолдау көрсету, сондай-ақ топ ішіндегі қауіпсіз психологиялық ахуалды құру маңызды. Мұғалімнің өзінің үлгісі (role model) ретінде ағылшын тілін белсенді қолдануы да үлкен ықпалға ие. Ауызша сөйлеуді бағалау да ерекше көңіл бөлуді талап етеді. Дәстүрлі бағалау (тек бірнеше сұраққа жауап беру) оқушының нақты қарым-қатынас қабілетін көрсете алмайды. Сондықтан, қалыптастырушы бағалау әдістерін (formative assessment), мысалы, өзін-өзі бағалау, топтық бағалау, сөйлеу портфолиосын (аудио/видео жазуларды жинақтау) белсенді пайдалану қажет. Бұл оқушының даму динамикасын бақылауға және оны белсенді оқу процесіне тартуға мүмкіндік береді [4, б. 112].

Бұл жерде тағы бір маңызды бағыт – ауызша сөйлеуді дамытуда тыңдау дағдыларын (listening skills) жүйелі түрде дамытудың қажеттілігі. Ауызша қарым-қатынас екі жақты процесс болғандықтан, сөйлеуші тек өз ойын білдіріп қоймай, сөздесушісінің сөзін де түсініп, дұрыс жауап қайтара білуі тиіс. Осыған байланысты, сабақтарда аутентикалық (шынайы) материалдарды – жаңалықтардың үзінділерін, әңгімелерді, сөйлесулерді, әндерді – тыңдауға бағытталған тапсырмаларды үнемі қолдану қажет [5]. Бастапқыда қысқа және қарапайым материалдарды пайдаланып, бірте-бірте күрделеніп, сөздік қордың және сөйлеу жылдамдығының өсуіне қарай аудиоматериалдарды таңдау маңызды. Тыңдау тапсырмалары тек сұраққа жауап табумен шектелмеуі, сонымен қатар негізгі идеяны анықтау, детальдарды түсіну, сөйлеушінің көзқарасын ажырату сияқты күрделі тапсырмаларды да қамтуы тиіс. Тыңдау дағдысын жетілдіру арқылы оқушы тілдің ритмі мен интонациясына үйреніп, шынайы диалогқа дайындалады.

Сонымен қатар, ауызша сөйлеу дағдыларын дамытудың тиімді жолдарының бірі – тілдік ортаны (language environment) жасау. Мұғалім сабақ уақытының басым бөлігін ағылшын тілінде жүргізіп, оқушыларға да осы тілді меңгеруге ынталандыруы тиіс. Бұл сынып ішіндегі күнделікті сөйлесімдерден (greetings, instructions, feedback) бастап, тақырыптық талқылауларға дейін жүзеге асырылуы мүмкін. Тілдік ортаны кеңейту үшін мектепте ағылшын тілі клубын, дебаттарды, тақырыптық кештерді ұйымдастыру және оқушыларды халықаралық студенттермен сөйлесетін онлайн-бағдарламаларға тарту тиімді болады. Осындай ортада оқушы тілді өмірлік қажеттілік үшін қолдана отырып, сөйлеу дағдысын табиғи жолмен, тіл үйренудің құрамдас бөлігі ретінде игереді. Сонымен қатар, бұл тәсіл оқушылардың мәдениаралық құзыреттілігін (intercultural competence) дамытуға да ықпал етеді, өйткені олар тіл арқылы басқа мәдениеттердің дәстүрлері мен құндылықтарымен танысады [3, б. 156].

Қорытынды. Ағылшын тілінде ауызша сөйлеу дағдыларын тиімді дамыту үшін оқытудың коммуникативтік тәсілі негізінде кешенді тәсіл қажет. Бұл тәсіл оқытудың дәстүрлі формаларымен (сұрақ-жауап, мәтін оқу) қатар, интерактивті әдістерді (рөлдік ойындар, жобалар, ақпараттық алшақтық тапсырмалары) және заманауи АКТ-ны жүйелі түрде қолдануды қамтиды. Оқыту процесінде оқушылардың психологиялық комфорты мен қауіпсіз ортасын құру, олардың тілдеу қобалжынын азайту маңызды шарт болып табылады. Тиімді бағалау жүйесі оқушының нақты қарым-қатынас қабілетін анықтап, оны одан әрі дамытуға бағыт беруі керек. Сонымен қатар, мұғалімнің өзі үнемі білімін жетілдіріп, инновациялық әдістер мен технологиялармен танысып отыруы қажет. Осындай кешенді тәсіл жас ұрпақты ағылшын тілінде еркін және сенімді сөйлей алатын белсенді қатысушылар ретінде дайындауға мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Халлидей М.А.К. Тіл және оқыту. – М.: Высшая школа, 2007. – 298 б.
2. Harmer J. The Practice of English Language Teaching. – 5th ed. – Harlow: Pearson Longman, 2015. – 446 p.
3. Нұрғалиева Г.Қ. Шет тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 2018. – 320 б.
4. Richards J.C., Rodgers T.S. Approaches and Methods in Language Teaching. – 3rd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2014. – 410 p.
5. Ткаченко О.В. Интерактивные методы обучения иностранному языку // Иностранные языки в школе. – 2020. – № 5. – С. 22–28.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html