Аннотация қазақ тілінде

Бұл мақалада Абай Құнанбаев пен Әбу Насыр әл-Фараби шығармашылығы арасындағы философиялық-рухани үндестік мәселесі зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – хронологиялық жағынан алыстаған екі ұлы ойшылдың адам, ақыл-ой, білім, адамгершілік пен қоғам туралы көзқарастарының негізгі ұқсастықтарын анықтау және талдау болып табылады. Жұмыста салыстырмалы-тарихи, философиялық-интерпретациялық талдау әдістері, сондай-ақ мәтіндік талдау қолданылды. Нәтижелер Абай мен Әл-Фарабидің адамның рухани жетілуін, ақыл-парасаттың рөлін, ғылым мен ізгіліктің біртұтастығын баса айтатын ортақ гуманистік-этикалық бағдарлары бар екенін көрсетеді. Осы идеялардың үндесуі қазақ мәдениетінің шығыс философиясымен терең жалғасқандығын білдіреді. Қорытындылар ғылыми әдебиеттерге сілтемелермен негізделеді [1, б. 42; 2, б. 7].

Аннотация на русском языке

В данной статье исследуется проблема философско-духовного созвучия между творчеством Абая Кунанбаева и Абу Насра аль-Фараби. Цель исследования – выявить и проанализировать ключевые сходства во взглядах двух великих мыслителей, хронологически отдаленных друг от друга, на человека, разум, знание, нравственность и общество. В работе применены сравнительно-исторический, философско-интерпретационный методы анализа, а также метод текстуального анализа. Результаты показывают, что Абай и Аль-Фараби имеют общие гуманистически-этические ориентиры, подчеркивающие духовное совершенствование человека, роль разума, единство науки и добродетели. Созвучие этих идей свидетельствует о глубокой преемственности казахской культуры с восточной философией. Выводы обоснованы ссылками на научную литературу [1, с. 42; 2, с. 7].

Abstract in English

This article explores the issue of philosophical and spiritual resonance between the works of Abai Kunanbaiuly and Abu Nasr al-Farabi. The aim of the study is to identify and analyze the key similarities in the views of the two great thinkers, chronologically distant from each other, on man, reason, knowledge, morality, and society. The work employs comparative-historical, philosophical-interpretative methods of analysis, as well as textual analysis. The results show that Abai and Al-Farabi share common humanistic-ethical orientations that emphasize the spiritual perfection of man, the role of reason, and the unity of science and virtue. The resonance of these ideas indicates a deep continuity of Kazakh culture with Eastern philosophy. The conclusions are supported by references to scholarly literature [1, p. 42; 2, p. 7].

Кіріспе

Қазақ халқының рухани дүниесін қалыптастыруда ерекше орны бар екі тұлға – IX–X ғасырларда өмір сүрген философ Әбу Насыр әл-Фараби мен XIX ғасыр ақыны, ойшылы Абай Құнанбаев. Олардың өмір сүрген дәуірлері арасында шамамен мың жылға жуық уақыт аралығы бар. Бірақ олардың мұраларын зерттегенде, ой-пікірлеріндегі іргелі ұқсастықтар мен рухани үндестіктер байқалады. Бұл тақырыптың өзектілігі қазіргі заманда ұлттық сананы нығайту, білім мен адамгершілік құндылықтарын біртұтас қабылдау қажеттілігінен туындайды. Философиялық мұраларды салыстырмалы тұрғыдан зерттеу қазақ ойының тарихи тамырының тереңдігін ашуға, сондай-ақ оның әлемдік гуманистік ой-санамен байланысын көрсетуге мүмкіндік береді. Осылайша, бұл зерттеудің теориялық маңызы философия, әдебиеттану және мәдениеттану шеңберіндегі пікірталасты дамытуға, ал практикалық маңызы – білім беру және тәрбиелеу жүйесіндегі рухани-адамгершілік құндылықтардың тұрақтылығын негіздеуге қызмет етеді.

Негізгі бөлім

Әл-Фараби мен Абайдың философиялық көзқарастарының негізгі үндестігі адам табиғаты мен оның міндеті туралы түсініктерде байқалады. Әл-Фараби адамды «сөйлеуші жан» (ән. «ẖayawān nāṭiq») деп анықтап, оның ерекше қасиеті ретінде ақыл-ойды, ойлау қабілетін көрсетеді. Ол адамның мақсаты – теориялық және практикалық қасиеттерін жетілдіре отырып, бақытқа (ән. «saʿāda») жету деп санаған [1, б. 42]. Дәл осы идея Абай поэзиясы мен қарасөздерінде де өз көрінісін табады. Абай адамға «өзіңді танымақтық» үшін үнемі ойлануға, білім іздеуге, жан-тәнін тазартуға шақырады: «Адам деп аталған жанның не керегі бар? Жанның керегі – ақыл, парасат» [3, б. 58]. Екі ойшыл үшін де адам – белсенді субъект, оның басты құндылығы ішкі рухани жетілуде.

Білім мен ақыл-ойдың рөлі туралы көзқарастарда да айқын параллельдер бар. Әл-Фараби білімді философия мен ғылым арқылы алудың қажеттілігін айтады, ол білімнің адамды жетілдіретініне сенімді болған. Абай да білім мен ғылымды адам өмірінің негізі деп санайды: «Білімсіз жан – жан емес, білімсіз өмір – өмір емес» [3, б. 112]. Оның «Сегізінші сөзінде» ғылымның түрлерін сипаттап, адамның әрбір істі ақылмен, біліммен істеуі керектігін айтады. Бұл Фарабидің практикалық философия мен логикаға деген қызығушылығымен тікелей үндеседі.

Қоғам мен адамгершілік мәселелерінде де екі тұлғаның көзқарастары жақын. Әл-Фараби «Мұсылмандардың пікірінше, ізгі қала» (ән. «al-Madīna al-fāḍila») трактатында әділет пен ізгілікке негізделген идеалды қоғам моделін ұсынады. Онда басшы әділ, дана және білімді болуы тиіс [5, б. 95]. Абай да өз қарасөздерінде әділетсіздікке, билеушілер мен байлардың мінез-құлқына сын айта отырып, адамдардың арасындағы ынтымақ пен әділеттіліктің болуын талап етеді. Ол «отыз екінші сөзінде»: «Адам адамға қарайды, бірін-бірі қорлайды, бірін-бірі алайдайды» деп атап өтеді, яғни қоғамдағы әділетсіздікті ашып көрсетеді [3, б. 201]. Екеуінің де негізгі идеясы – адам мен қоғамның таза, ақиқат пен ізгілік негізінде өмір сүруі.

Әл-Фараби мен Абай арасындағы тікелей тарихи байланыс туралы деректер шектеулі, бірақ Абайдың шығыс философиясы мен әдебиетімен терең таныс болғаны сөзсіз. Абай Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Науаи, Ибн Сина сияқты ойшылдардың шығармаларымен қатар, әл-Фараби философиясының негізгі идеяларымен де таныс болуы мүмкін, өйткені ол өз заманының білімді адамдары сияқты араб және парсы тілдеріндегі классикалық еңбектермен таныс болған [2, б. 74]. Осылайша, Абайдың қарасөздеріндегі «жүрек таразысы – инсаф», «нақлия – ғақлия» (яғни діни білім мен ғылыми білім) сияқты категорияларды талқылау шығыс, соның ішінде фарабиандық философиялық дәстүрге тән.

Маңызды бір үндестік – адамның ішкі әлеміне, сезім мен ақылдың үйлесімділігіне деген қарауда. Әл-Фараби этика мен эстетиканы бір-бірімен тығыз байланысты деп қарастырған. Абай өлеңдерінде де ақыл (парасат) пен жүрек (сезім) үйлесімді болуы керектігін айтады, өйткені тек ақыл ғана жеткіліксіз, ол жүректің жылылығымен толысуы тиіс. «Ақылдың басы – жүрек, жүректің басы – ақыл», – деп жазған Абай [3, б. 145]. Бұл идея Фарабидің адамның толыққандылығы туралы түсінігімен сәйкес келеді.

Зерттеуші А. Машанов өз еңбегінде: «Әл-Фараби мен Абай арасын жақындастыру – біздің халқымыздың мыңжылдық рухани-мәдени дүниесін тірілту деген сөз» деп атап өтеді [2, б. 7]. Бұл пікір орынды, өйткені Абай өзінің қаламгерлік қызметінде қазақ салт-дәстүрі мен шығыс философиясының гуманистік қағидаларын бірегей түрде синтездеді. Ол Фараби идеяларын тікелей қайталамады, бірақ олардың негізгі рухына сәйкес, өзінің қоғамы мен заманының контекстіне лайықтап, оларды жаңаша түрлендіріп берді.

Қорытынды

Абай Құнанбаев пен Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық-рухани мұраларын салыстырмалы талдау екі ойшылдың көзқарастарында іргелі үндестіктер бар екенін анық көрсетті. Бұл үндестіктер, ең алдымен, адамның рухани жетілуі мен ақыл-ойдың жоғары құндылығына деген сенімде, білім мен адамгершіліктің біртұтастығын мойындауда, әділет пен ізгілікке негізделген қоғам идеалына ұмтылуда көрінеді. Хронологиялық арақашықтыққа қарамастан, олардың ойлары қазақ мәдениетінің шығыс философиясымен сабақтастығын және оның ішіндегі рухани үздіксіздікті білдіреді. Абай Әл-Фарабиден кейінгі мыңжылдықта оның гуманистік идеяларын жаңа тарихи жағдайда, қазақтың поэтикалық-философиялық тілінде қайта өркендетті. Сондықтан «Фараби–Абай» рухани желісі ұлттық және әлемдік мәдениетте адамның ішкі әлемі мен қоғамдық өмірін жетілдіру жолының тұрақты парадигмасы ретінде қарастырылуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, бұл екі тұлғаның мұрасын біртұтас рухани феномен ретінде зерттеу және насихаттау қазіргі білім беру мен тәрбиелеу жүйесінде аса маңызды мінмет болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Al-Farabi. The Philosophy of Plato and Aristotle / Translated by Muhsin Mahdi. – New York: Cornell University Press, 2001. – 208 p.
2. Машанов А. Әл-Фараби және Абай. – Алматы: Жазушы, 1989. – 160 б.
3. Абай Құнанбаев. Қара сөздер (Сегізінші, отыз екінші сөздер). – Астана: Фолиант, 2018. – 256 б.
4. Kemper, M. Al-Farabi and Islamic Philosophy. – London: Routledge, 2020. – 192 p.
5. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. – Алматы: Қазақстан, 1972. – 280 б.
6. Wisnovsky, R. Avicenna and the Aristotelian Tradition: Introduction to Reading Avicenna's Philosophical Works. – Leiden: Brill, 2014. – 342 p.
7. Исламова Л. Әл-Фараби поэтикасы және логикасы // Философиялық ой. – 2005. – №3. – Б. 44–51.
8. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html