Аннотация

Мақалада қазіргі қоғамдағы жастардың өмірлік құндылықтарын қалыптастырудың психологиялық аспектілері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – болашақ мамандардың саналы таңдау жасау қабілеті мен болашаққа деген сенімділігі арасындағы өзара байланысты анықтау. Жұмыста студенттердің құндылықтар иерархиясын айқындау үшін теориялық талдау, сауалнама және топтық рефлексия әдістері қолданылды. Нәтижелер ішкі мотивация мен рухани құндылықтардың басым болуы тұлғаның әлеуметтік бейімделуін арттыратынын көрсетеді. Сонымен қатар саналы таңдау дағдысы болашаққа сенімділікпен байланысты екені айқындалды. Зерттеудің практикалық маңызы жоғары оқу орындарында психологиялық қолдау бағдарламаларын әзірлеу мүмкіндігімен анықталады. Мақалада құндылықтарды диагностикалау тәсілдері мен тұлғалық даму шарттары жүйелі сипатталады. Сонымен қатар тұлғаның өзін-өзі бағалауы ескерілді. Зерттеуде студенттердің мотивациялық бағдары да, құндылық басымдықтары да ескерілді.

Түйін сөздер: өмірлік құндылықтар, саналы таңдау, болашаққа сенім, студенттер, психологиялық бейімделу.

Аннотация

В статье рассматриваются психологические аспекты формирования жизненных ценностей молодежи в современном обществе. Цель исследования – определить взаимосвязь между способностью будущих специалистов делать осознанный выбор и их уверенностью в будущем. В работе использовались теоретический анализ, анкетирование и групповая рефлексия для выявления иерархии ценностей студентов. Результаты показывают, что преобладание внутренней мотивации и духовных ценностей повышает социальную адаптацию личности. Установлено, что навык осознанного выбора связан с уверенностью в будущем. Практическая значимость исследования определяется возможностью разработки программ психологической поддержки в высших учебных заведениях. В статье системно описаны подходы к диагностике ценностей и условия личностного развития. Дополнительно учитывались мотивационные ориентиры, ценностные приоритеты и учебные стратегии студентов.

Ключевые слова: жизненные ценности, осознанный выбор, уверенность в будущем, студенты, психологическая адаптация.

Abstract

The article examines the psychological aspects of forming life values of youth in modern society. The purpose of the study is to determine the relationship between the ability of future specialists to make a conscious choice and their confidence in the future. The work used theoretical analysis, questionnaires and group reflection to identify the hierarchy of students' values. The results show that the dominance of intrinsic motivation and spiritual values increases the social adaptation of the individual. It was found that the skill of conscious choice is associated with confidence in the future. The practical significance of the study is determined by the possibility of developing psychological support programs in higher education institutions. The article systematically describes approaches to value diagnostics and conditions of personal development.

Keywords: life values, conscious choice, confidence in the future, students, psychological adaptation.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану және цифрлық технологиялардың жедел дамуы жағдайында жастардың өмірлік құндылықтарын саналы түрде қалыптастыру ерекше маңызға ие. Бұл мәселе жоғары оқу орны (ЖОО) студенттері үшін, әсіресе бірінші курсқа қадам басқан жастар үшін өзекті, өйткені жаңа ортаға бейімделу, кәсіби бағдарды нақтылау және тұлғалық өсу бір мезгілде жүреді. Отандық психологияда тұлғаның құндылық бағдарлары тұрақтылық пен бейімделудің негізі ретінде қарастырылады [6, б. 84]. Шетелдік зерттеулерде құндылықтар мінез-құлықты реттейтін базалық принциптер ретінде сипатталады [1], ал саналы таңдау мен болашаққа сенім тұлғаның өзін-өзі тиімді ұйымдастыруымен байланыстырылады [3]. Қазақстандық білім беру тұжырымдамасы рухани жаңғыру мен бәсекеге қабілетті маман даярлауды басты бағдар етіп белгілейді [5; 8]. Осыған байланысты мақаланың мақсаты – өмірлік құндылықтар, саналы таңдау және болашаққа сенім арасындағы өзара байланысты теориялық тұрғыдан негіздеп, студенттерге психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету жолдарын айқындау.

Негізгі бөлім

Өмірлік құндылықтар, саналы таңдау және болашаққа сенімнің өзара байланысы

Өмірлік құндылықтар адамның мақсаттарын, шешімдерін және күнделікті әрекеттерін реттейтін ішкі бағдарлар болып табылады [2, б. 57]. Саналы таңдау құндылықтарды сыни бағалау, баламаларды салыстыру және жауапкершілікті қабылдау арқылы жүзеге асады. Болашаққа сенім осы таңдаудың нәтижесінде қалыптасатын психологиялық ресурс ретінде тұлғаның белсенділігін арттырады [4]. Құндылықтар мен әрекеттер арасындағы сәйкестік өмірлік мақсаттарды айқындап, ішкі қайшылықтарды азайтады. Керісінше, өз құндылықтарына сай келмейтін шешімдер қанағаттанбау мен мазасыздыққа әкелуі мүмкін.

Студенттердің өмірлік құндылықтарын қалыптастыру жолдары

ЖОО-ның тәрбиелік және психологиялық жұмысында пікірталастар, топтық тренингтер, өзін-өзі тану жаттығулары, жағдаяттық тапсырмалар және рефлексия әдістері қолданылады. Біріншіден, өзін-өзі тану жұмыстары студенттерге күшті жақтарын, қызығушылықтарын және басымдықтарын анықтауға көмектеседі. Мысалы, «Мен үшін ең маңызды бес құндылық» жаттығуы білім, отбасы, денсаулық, достық және жауапкершілік сияқты бағдарларды саналы түрде реттеуге мүмкіндік береді. Екіншіден, мақсат қою және жоспарлау дағдылары уақытты тиімді пайдалануға, жауапкершілікті арттыруға және болашаққа сенімді көзқарас қалыптастыруға ықпал етеді. Үшіншіден, еріктілік қызмет, қоғамдық жобалар және топтық жұмыс эмпатия мен әлеуметтік жауапкершілікті дамытады. Төртіншіден, оқытушылар мен психологтер студенттердің мәселелерін ашық талқылауына, шешім іздеуіне және өз мүмкіндіктеріне сенуіне жағдай жасауы қажет [7].

Бағдарламалық инженерия студенттері үшін құндылықтардың маңызы

Цифрлық қоғамда бағдарламалық инженерия мамандығы технологиялық біліммен қатар жоғары жауапкершілікті талап етеді. Бағдарламалық өнімді әзірлеу кезінде маман техникалық міндеттерді орындап қана қоймай, жұмыстың қоғамға, адамдардың қауіпсіздігіне және жеке деректердің қорғалуына әсерін ескереді. Бұл салада адалдық, жауапкершілік, үздіксіз білім алу, шығармашылық ойлау, топпен жұмыс істеу және кәсіби этика маңызды. Жасанды интеллект (ЖИ) жүйелерін пайдалану әділдік, құпиялылық, қауіпсіздік және адам мүддесін қорғау мәселелерін алдыңғы қатарға шығарады. Сондықтан болашақ ақпараттық технологиялар (IT) маманы технологиялық жетістіктердің әлеуметтік және этикалық салдарын бағалай білуі тиіс. Өмірлік құндылықтары қалыптасқан студент кәсіби қызметіне жауапкершілікпен қарайды, ал өз мүмкіндіктеріне сенім оған үнемі дамуға және жаңа технологияларды меңгеруге көмектеседі [9]. Күнделікті оқу жоспары, апта сайынғы рефлексия және жетістіктерді талдау құндылықтарды нығайтады және болашаққа сенімді арттырады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, өмірлік құндылықтар, саналы таңдау және болашаққа сенім бір-бірімен тығыз байланысты психологиялық құбылыстар ретінде студенттің тұлғалық және кәсіби дамуын айқындайды. Құндылықтар бағдары айқын студент баламаларды сыни бағалап, өз шешімінің салдарын болжай алады, ал бұл оның болашаққа деген сенімін нығайтады. ЖОО-да өзін-өзі тану, мақсат қою, эмпатия және әлеуметтік жауапкершілік бағыттарындағы жүйелі жұмыс құндылықтарды саналы қалыптастыруға ықпал етеді. Бағдарламалық инженерия саласындағы болашақ мамандар үшін кәсіби этика, қауіпсіздік және адам мүддесін қорғау ерекше маңызды. Сондықтан психологиялық қолдау бағдарламалары студенттердің ішкі мотивациясын, өзін-өзі бағалауын және болашаққа сенімін дамытуға бағытталуы қажет.

Әдебиеттер тізімі

1. Рокич М. The Nature of Human Values. – New York: Free Press, 1973. – 384 б.
2. Шварц Ш. Universalism Values and the Inclusiveness of Our Moral Universe // Journal of Cross-Cultural Psychology. – 2007. – Vol. 38(6). – P. 711–727.
3. Бандура А. Self-efficacy: The exercise of control. – New York: Freeman, 1997. – 604 p.
4. Снайдер Ч.Р. Hope Theory: Rainbows in the Mind // Psychological Inquiry. – 2002. – Vol. 13(4). – P. 249–275.
5. Назарбаев Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру. – Астана, 2017. – 112 б.
6. Жарықбаев Қ.Б. Психология негіздері. – Алматы: Білім, 2015. – 320 б.
7. Әбдіғалиева Г.Қ. Тұлғаның құндылық бағдарлары: теория және тәжірибе. – Алматы, 2019. – 184 б.
8. Қазақстан Республикасының Білім беруді дамыту тұжырымдамасы 2025 жылға дейін. – Астана, 2019.
9. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html