Аннотация. Бұл мақала мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық үрдістерін дамытудың тиімді әдістерін қарастырады. Зерттеудің мақсаты – балалардың қоршаған орта туралы түсініктерін қалыптастыру, ойлау, есте сақтау және салыстыру қабілеттерін арттыруға бағытталған ойын-тәжірибелік әрекеттерді талдау. Мақалада сапалық талдау әдісі қолданылып, балалармен жүргізілетін ойын-жаттығулардың практикалық сипаттамасы мен психологиялық-педагогикалық негіздемесі беріледі. Нәтижелер көрсеткендей, интерактивті құралдарды (интерактивті тақта) қолдану және таныс мультипликациялық кейіпкерлерді (Маша мен Аю) танымдық үдеріске енгізу балалардың белсенділігін арттырып, материалды жадта ұзақ сақталуына ықпал етеді. Мақаланың қорытындысы мектепке дейінгі тәрбиешілер мен психологтар үшін танымдық дамуды жоспарлаудың бір мысалын ұсынады. [1, б. 34-38], [2, б. 56-60].

Аннотация. Данная статья рассматривает эффективные методы развития познавательных процессов у детей дошкольного возраста. Цель исследования – анализ игрово-практических действий, направленных на формирование у детей представлений об окружающей среде, повышение способностей к мышлению, запоминанию и сравнению. В статье используется метод качественного анализа, приводится практическое описание игр-упражнений с детьми и их психолого-педагогическое обоснование. Результаты показывают, что использование интерактивных инструментов (интерактивная доска) и включение в познавательный процесс знакомых мультипликационных персонажей (Маша и Медведь) повышает активность детей и способствует длительному сохранению материала в памяти. Заключение статьи предлагает воспитателям и психологам дошкольного образования один из примеров планирования познавательного развития. [1, с. 34-38], [2, с. 56-60].

Abstract. This article examines effective methods for developing cognitive processes in preschool children. The aim of the study is to analyze game-practical activities aimed at forming children's ideas about the environment, improving abilities for thinking, memorization, and comparison. The article uses a qualitative analysis method, provides a practical description of game-exercises with children and their psychological-pedagogical justification. The results show that the use of interactive tools (interactive whiteboard) and the inclusion of familiar cartoon characters (Masha and the Bear) in the cognitive process increases children's activity and contributes to the long-term retention of material in memory. The conclusion of the article offers one example of planning cognitive development for preschool educators and psychologists. [1, pp. 34-38], [2, pp. 56-60].

Кіріспе

Мектеп жасына дейінгі кезең баланың танымдық әлемінің қалыптасуы, оның қоршаған шындықпен белсенді әрекеттесуінің негізі салынатын маңызды кезең болып табылады. Осы кезеңде ойлау, есте сақтау, назар, қиял және тіл сияқты психикалық процестер қарқынды дамиды. Баланың жеке тұлғасының дамуына әсер ететін негізгі әрекет түрі ойын болып табылады. Ойын арқылы бала заттар мен құбылыстардың қасиеттерін зерттейді, олардың арасындағы байланыстарды ашады, жаңа тәжірибе жинайды. Сондықтан педагогика мен психологияда балалардың танымдық белсенділігін ойын формасында ұйымдастыру мәселесі ерекше назар аударады. Берілген мақала мектепке дейінгі балалармен жүргізілетін танымдық жұмыстың конспектісін негізге ала отырып, оның психологиялық-педагогикалық мазмұнын талдауға, ойын-жаттығулардың мақсаттары мен әдістемелік негіздемесін анықтауға бағытталған. Аталған жұмыстың өзектілігі заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) педагогикалық үдеріске тиімді интеграциялау қажеттілігінде жатыр.

Негізгі бөлім

Танымдық дамуды ұйымдастырудың берілген мысалы бірнеше кезеңдерден тұрады, олардың әрқайсысы белгілі бір психикалық процесті дамытуға бағытталған. Жұмыстың басында ұйымдастыру кезеңі орналасқан, ол балалардың эмоционалдық жағдайын реттеуге, оларды белсенді әрекетке дайындауға арналған. Жаттығудың бастапқы қызметі ретінде сабаққа психологиялық дайындық және жыл мезгілдері туралы жұмбақ беріледі. Бұл балалардың назарын жинауға, олардың білімдік тақырыпқа қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді [1, б. 35].

Жұмыстың негізгі бөлімінде балалардың танымдық функцияларын жан-жақты дамытуға бағытталған бес тапсырма кезектеседі. Бірінші тапсырма («Есте сақта») көрнекі жадты, назарды және қысқа мерзімді есте сақтау сыйымдылығын дамытуға арналған. Көрсетілген суреттерді атап, олардың ретін және санын есте сақтау тапсырмалары арқылы балалардың көріп есте сақтау қабілеті және зейіні жетілдіріледі.

Екінші тапсырма («Бұл не?») балалардың сезім мүшелері арқылы танымдық әрекетін белсендіруге бағытталған. Көзі байланған күйде заттарды (мысалы, жемістерді) иісі, пішіні, құрылымы бойынша ажырату балалардың сезімдік тәжірибесін байытуға, сезім мәліметтерін салыстыру және жалпылау дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл тәжірибе Ж. Пиаже теориясына сәйкес, алғашқы операциялар кезеңіндегі баланың сезімдік интеллектісінің дамуына сәйкес келеді [3, б. 122].

Үшінші тапсырма («Менің достарым») пазлдарды құрастыру арқылы балалардың кеңістіктік ойлауын, логикалық қиялын, сонымен қатар ұжымдастықпен жұмыс істеу дағдыларын дамытады. Суретті бөлшектерден қалпына келтіру кезінде бала бүтін мен бөлшектердің арасындағы байланысты таниды, бақылау мен ұқсастықты салыстыру дағдыларын жетілдіреді.

Төртінші тапсырма психологиялық жаттығуды қамтиды, ол балалардың эмоционалды-еріктік саласына әсер етеді. Бұл жаттығу сабақ барысында жиналған шаршауыштылықты жоюға, сондай-ақ балалардың қиялы мен қозғалмалылығын белсендіруге бағытталған. «Ғажайып орманға саяхат» сияқты бағытталған фантазиялық ойын балаларға күрделі қозғалыстар мен кеңістіктік жағдайларды бейнелеу арқылы эмоцияларын білдіруге мүмкіндік береді. Денелік қимылдар мен психикалық бейнелеу әрекеттерінің үйлесімі балалардың нейродинамикалық үдерістерін теңгеруге ықпал етеді, бұл олардың кейінгі танымдық белсенділігіне оң әсерін тигізеді.

Талданып отырған конспектте психологиялық жаттығу («Ғажайып орманға саяхат») арнайы орын алады. Бұл жаттығу эмоционалдық-еріктік саланы реттеуге, сабақ кезінде жиналған шаршауыштылықты жоюға, сондай-ақ қиял мен қозғалыс қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Дене қимылдары мен бейнелеу қиялының үйлесімі нейродинамикалық үдерістерді қалыпқа келтіреді.

Соңғы тапсырма (суреттерді әртүрлі техникада бояу) шығармашылық қиялды, түстерді ажырату қабілетін, сондай-ақ жұмысты саналы түрде жоспарлау дағдысын дамытуға бағытталған. Әртүрлі материалдарды (краска, жіп, бояу) қолдану балалардың сенсорлық тәжірибесін байытуға ықпал етеді.

Мақаланың практикалық бөлімінде интерактивті тақтаны қолдану, сондай-ақ балаларға таныс «Маша мен Аю» мультфильмінің кейіпкерлерін тарту ерекше назар аударады. Бұл таңдау мотивациялық жағынан негізделген: таныс кейіпкерлер балалардың қызығушылығын оятады, оларды белсенді қатысуға ынталандырады және сыныпта қолайлы психологиялық аура құруға көмектеседі [2, б. 58]. Технологиялық құралдарды пайдалану мәліметтерді нақты, жадқа жеңіл сіңетін түрде ұсыну мүмкіндігін береді.

Қорытынды

Жоғарыда талданған мектепке дейінгі балалармен жүргізілетін танымдық жұмыстың мысалы ойын мен оқытуды тиімді үйлестіруді, сондай-ақ заманауи педагогикалық технологияларды қолдануды көрсетеді. Балалардың танымдық процестерін (жад, ойлау, назар, сезім) дамытуға бағытталған әртүрлі тапсырмалардың тізбегі жүйелі түрде салынған, олар өзара толықтырады және жалпы мақсатқа – баланың қоршаған әлем туралы түсініктерін кеңейтуге, оның танымдық белсенділігін арттыруға қызмет етеді.

Жұмыстың нәтижелері бойынша келесідей тұжырымдар жасауға болады: біріншіден, ойын формасында ұйымдастырылған танымдық әрекет балалар үшін қолайлы және жоғары мотивациялы болып табылады; екіншіден, интерактивті құралдар мен таныс мультипликациялық бейнелерді интеграциялау танымдық үрдісті жеңілдетеді және оны тиімді етеді; үшіншіден, түрлі сезімдік модальділіктерге (көру, иіс, түйсік) арналған тапсырмаларды үйлестіру баланың жан-жақты дамуына ықпал етеді. Осылайша, ұсынылған әдістемелік дамыту мектепке дейінгі тәрбиешілер мен психологтардың практикалық қызметінде пайдаланылуы мүмкін.

Әдебиеттер тізімі

1. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Лабиринт, 1999. – 352 с.
2. Смирнова Е.О. Детская психология. – М.: Владос, 2003. – 368 с.
3. Piaget, J. The Psychology of Intelligence. – London: Routledge, 2001. – 182 p.
4. Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. – СПб.: Питер, 2008. – 400 с.
5. Эльконин Д.Б. Психология игры. – М.: Владос, 1999. – 360 с.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html