Аннотация. Бұл мақаланың мақсаты – мектепке дейінгі 5-6 жастағы балалардың креативті қабілеттерін дамытудың педагогикалық негіздерін, әдістерін және жолдарын зерттеу. Мақалада креативтіліктің психологиялық-педагогикалық мәні, оның қалыптасуына әсер ететін факторлар, сондай-ақ негізгі дамыту құралы ретіндегі ойынның, әсіресе дидактикалық ойындардың рөлі талданады. Зерттеу әдісі ретінде әдебиеттерге талдамалы шолу, ғылыми зерттеулерді жалпылау және тәжірибелік материалдарды жүйелеу қолданылды. Нәтижелер креативтілікті дамытудың баланың жеке тұлға ретінде жан-жақты қалыптасуына, оның сыни және шығармашылық ойлау қабілетінің артуына ықпалын дәлелдейді. Дидактикалық ойындардың, жаттығулар мен арнайы тапсырмалардың (мысалы, «Әңгіме құрастыр», «Бір заттың суретін сал») тиімділігі көрсетіледі.

Аннотация. Цель данной статьи – исследование педагогических основ, методов и путей развития креативных способностей детей дошкольного возраста 5-6 лет. В статье анализируется психолого-педагогическая сущность креативности, факторы, влияющие на ее формирование, а также роль игры, в частности дидактических игр, как основного инструмента развития. В качестве метода исследования использован аналитический обзор литературы, обобщение научных исследований и систематизация практических материалов. Результаты доказывают влияние развития креативности на всестороннее становление личности ребенка, рост его критического и творческого мышления. Показана эффективность дидактических игр, упражнений и специальных заданий (например, «Составь рассказ», «Нарисуй несуществующий предмет»).

Кіріспе. Қазіргі қоғам өзгерістер мен инновациялар эпохасында дамуда, бұл шығармашылық, креативті ойлай алатын, стандартты емес жағдайларда шешім таба алатын тұлғаға деген қажеттілікті арттырады. Мектепке дейінгі кезең, әсіресе 5-6 жас, баланың танымдық, эмоционалдық және шығармашылық әлеуетінің қарқынды қалыптасатын маңызды кезеңі болып табылады. Осы кезеңде креативтілікті — яғни жаңа идеяларды ойлап табу, ерекше шешімдер қабылдау, қоршаған әлемді байқау мен түсінудің бірегей тәсілдерін қалыптастыру қабілетін — белсенді түрде дамыту аса өзекті педагогикалық міндетке айналады. Креативтілікті тек бейнелеу өнерімен шектемеу керек; бұл ойлау мен қызметтің барлық түрлеріне қатысты интеллектуалдық икемділік, зерттеушілік белсенділік және проблемаларды шешудің балама жолдарын көру қабілеті. Бірақ, тәжірибеде креативтілікті дамыту жұмысы жиі формальды сипат алып, стандартты тапсырмаларды орындаумен ауыстырылып қалады. Сондықтан бұл мақалада креативтіліктің теориялық негіздерін, оны дамытудың тиімді педагогикалық технологияларын, әсіресе ойын әрекетінің рөлін жан-жақты қарастыру мақсат етілген.

Негізгі бөлім

1. Креативтілік ұғымы және оның дамуының психологиялық негіздері. Креативтілік (латын тіліндегі «creatio» – жасау, құру) – бұрыннан белгілі элементтерден жаңа, бағалы нәрсені құрастыру, ойлап табу қабілеті. Психолог Л.С. Выготский креативтілікті «қайта өндіру емес, жаңаны жасау» ретінде анықтаған [1, б. 45]. 5-6 жастағы балалар үшін креативтілік өз ойын еркін білдіру, ережелерді тұжырымдау емес, қиял мен эксперименттеуге бейімделу арқылы көрінеді. Бұл жаста креативтіліктің негізгі көрсеткіштері: ойлаудың икемділігі, түрткі бере білу, бастапқы идеяны дамыта білу және жаңа, стандартты емес шешімдерді іздеу.

2. Ойын – креативтілікті дамытудың негізгі құралы. Мектепке дейінгі бала үшін ойын – оның жетекші қызметі, әлемді тану мен өзін-өзі білудің табиғи тәсілі. В.А. Сухомлинский «ойынсыз, қиялсыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды» деп атап өткендей, дәл ойын арқылы бала жаңа рөлдерді сынап көреді, проблемалық жағдайларды шешеді, қиялдайды [2, б. 112]. Ойынның, әсіресе сюжеттік-рөлдік және құрылымдық ойындардың (конструктор, кубиктер) креативтілікті дамытудағы рөлі зор. Тәрбиешінің міндеті – ойын кеңістігін байыту, бірақ оның бағытына тікелей араласпай, тек қана жан-жақты материалдар мен ынталандыру жағдайын қамтамасыз ету.

3. Дидактикалық ойындардың және арнайы жаттығулардың маңызы. Дидактикалық ойындар тәрбиешінің мақсатты бағыттаған әсерін баланың белсенді, қызықты іс-әрекетімен үйлестіреді. Олар бірнеше топқа бөлінеді:

1. Заттық ойындар (лото, домино, сыңар суреттер): заттардың қасиеттерін (түс, пішін, өлшем) салыстыруға, жіктеуге, жалпылауға үйретеді, логикалық ойлауды дамытады.
2. Сөздік ойындар («Кімге не керек?», «Бір сөзбен ата», «Иә-жоқ»): сөздік қорды байытуға, ойды жылдам жүргізуге, ассоциациялар тізбегін құруға көмектеседі.
3. Табиғат материалдарымен ойындар («Бұл ненің тұқымы?», «Жапырақтарды жина»): байқампаздықты, табиғат құбылыстарына деген қызығушылықты арттырады.

Мұндай ойындардың тапсырмалары кезең-кезеңімен күрделенуі керек, сонымен қатар баланың жеке ерекшеліктерін ескеру қажет.

4. Креативтілікті бағалау және дамытуға арналған арнайы әдістер. Креативтіліктің деңгейін анықтау және оны дамыту үшін келесідей практикалық тапсырмалар мен жаттығулар қолданылуы мүмкін:

1. «Әңгіме құрастыр». Балаға берілген тақырып бойынша қысқа әңгіме немесе ертегі ойлап шығару ұсынылады. Бұл тапсырма ойдың тұтастығын, сюжетті құру қабілетін, сөздік қордың байлығын бағалайды.
2. «Кімге не жетіспейді?» (толық емес суреттер). Бұл жаттығу баланың көріністі талдау, жетіспеген детальдарды анықтау және олардың функциясын түсіну қабілетін сынайды, кескіндеу мен логикалық ойлауды дамытады.
3. «Бір заттың суретін сал» (ойдан шығарылған). Баладан шын өмірде жоқ, бірақ оның қиялында бар бір нәрсенің суретін салу сұралады. Бұл тапсырма тапқырлықты, қиялдау мен бейнелеу қабілетін максималды түрде көрсетеді.
4. Ассоциациялар әдісі. Берілген сөзге (мысалы, «қоян») баланың қандай ассоциациялар тудыратынын айтуы сұралады. Бұл ойдың икемділігін және арнайы емес, баламалы байланыстар құра алу қабілетін көрсетеді.

Бұл әдістерді қолдану кезінде бағалау қатаң нормативтік емес, стимулдаушы сипатта болуы керек. Әрбір әрекет мақтаумен, баланың тәуекеліне деген құрметпен қарсы алынуы тиіс.

5. Тәрбиешінің рөлі және қолайлы ортаны құру. Креативтілікті дамытудың сәттілігі тікелей тәрбиешінің позициясына байланысты. Тәрбиеші баланы басқарушы емес, серіктес және жол көрсетуші ретінде әрекет етуі керек. Оның негізгі міндеттері:

1. Тәуекел етуге және қателесуге рұқсат беретін қауіпсіз психологиялық атмосфераны құру.
2. Әртүрлі материалдармен (табиғи материалдар, конструкторлар, бояулар, қалдық материалдар) байытылған дамытушы ортаны ұйымдастыру.
3. Баланың сұрақтарына қызығушылықпен жауап беру, оның пікірін тыңдау, ынталандыру.
4. Жаңа тапсырмалар мен ойындарды енгізу арқылы дамудың «жақын даму аймағын» (Выготский) қалыптастыру [1].

Сонымен қатар, отбасымен тығыз өзара іс-әрекет маңызды. Ата-аналарға баламен бірге ойнау, оның шығармашылық өнімдеріне қызығушылық таныту, балаға үйде де жаңалықтар мен тәжірибелерге толы орта жасау ұсынылады.

Қорытынды. 5-6 жастағы балалардың креативтілігін дамыту – бұл баланың жеке тұлға ретінде жан-жақты дамуының ажырамас бөлігі және оның болашақтағы оқу және өмірлік табысының негізі. Бұл процесс жүйелі, мақсатты және баланың жас ерекшеліктері мен жеке қабілеттерін ескере отырып жүзеге асырылуы керек. Зерттеу нәтижелері креативтілікті дамытудың негізгі құралы ретінде ойын әрекетінің, әсіресе дидактикалық ойындар мен арнайы жаттығулардың тиімділігін растайды. Бұл ойындар тек қана ақыл-ойды емес, сонымен қатар эмоционалды-еріктік саланы, қарым-қатынас дағдыларын да дамытады. Тәрбиешінің негізгі міндеті – баланың ішкі мотивациясын ояту, оның зерттеушілік белсенділігін қолдау және шығармашылық сұранысын қанағаттандыратын қолайлы ортаны құру. Сонымен, заманауи педагогикалық тәжірибеде креативтілікті дамыту бағдарламасы ойынды, тәжірибелік қызметті және баламен диалогты біріктіретін кешенді тәсілді талап етеді. Осы жолды дұрыс құру арқылы ғана біз шығармашылық пен инновацияға қабілетті жаңа ұрпақты тәрбиелей аламыз.

Әдебиеттер тізімі

1. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу / Л.С. Выготский. – Мәскеу: Педагогика баспасы, 1999. – 352 б.
2. Сухомлинский В.А. Мектепке дейінгі жастағы баланы тәрбиелеу туралы / В.А. Сухомлинский. – Мәскеу: Білім, 1978. – 288 б.
3. Венгер Л.А. Бала және ойын / Л.А. Венгер, А.Л. Венгер. – Мәскеу: Балалар әдебиеті баспасы, 1979. – 210 б.
4. Guilford, J. P. The Nature of Human Intelligence / J. P. Guilford. – New York: McGraw-Hill, 1967. – 538 p.
5. Runco, M. A. Creativity: Theories and Themes: Research, Development, and Practice / M. A. Runco. – 2nd ed. – San Diego: Academic Press, 2014. – 512 p.
6. Қайырбекова А.Т. Мектепке дейінгі педагогика: Оқулық / А.Т. Қайырбекова. – Алматы: Қазақ университеті, 2018. – 420 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html