Кто читал эти книги в школьние годы? Обязательно поставьте лайки.

Сейчас молодеж читает Японские сказки. Может мы подскажем, в каких книгах больше морали?!

Мы запускаем новый проект 100 книг в старшей школе. Начали обратно перечитывать старые книги из школьных годов. Помогите составить список тех книг, которых рекомендуете старшим школьникам. После составления списка мы сделаем приложение в виде мобильной библиотеки.

Комплект из двух книг самого известного романа Драйзера. Основанная на реальных событиях криминально-судебная история. Психологическая драма и одновременно суровая отповедь «американской мечте» стала сюжетной основой нескольких фильмов. Привлекательный мир богатства, роскоши и развлечений — и отчаянная погоня за успехом и преступление как две стороны американской мечты.
...

2 4

В преддверии празднования всемирного дня учителя приглашаем всех педагогов принять участие в языковых олимпиадах "Wonder Words". 5-го октября все победители будут награждены знаками отличия. Подробнее: https://wonder.zti.kz ...

3 0

Познавательная олимпиада для дошкольников и школьников 1-6 классов. Олимпиада проводится в игровой форме и в этой игре используется один из самых лучших дидактических методов обучения. Вопросы викторины составлены лучшими учеными Казахстана, России и Бразилии. ...

2 1

Уважаемые участники образовательных мероприятий и авторы статей. Теперь на наших порталах в разделе результатов участий в открытом доступе не будут отражены данные участников. Документы можно будет проверять только путем ввода регистрационных номеров и сканированием QR. А в журнале "ADISTEME.KZ" из общего доступна будут скрыты сведения об авторах. В списке авторов будут указаные только имена и первые буквы фамилии. Данные будут видны только самим авторам. Также мы временно прекращаем публикацию энциклопедических журналов в онлайн формате. Это делается в целях обеспечения безопасности наших подписчиков. В последнее время стало очень много мошенников.

Также обратите внимание:
- Мы не звоним и не отправляем письма с приглашениями на участие в образовательных мероприятиях.
- Наши операторы никогда не просят смс или другие личные данные.
- Мы не пользуемся приложением ZOOM для организации конкурсов.
- Мы не продаем отличительные знаки.
- Мы не просим переводить взносы на счета физических лиц.
- Наши операторы ведут переписку только через защищенный канал Business WhatsApp и не раздают свои личные номера.
- Мы используем только Instagram, YouTube, WhatsApp и Mail.ru.
- Курсы совершенствования проводим только в своих порталах по темам использования авторских дистанционных образовательных технологий.
...

3 1

Білім саласында ең үздік компьютерлік ойын графикасының дизайнын құрастырғаны үшін Виллиан Цельсо Зарпеллон (Бразилия) "Тәлімгер" медалімен марапатталды. Өз ісінің нағыз маманы болған, шәкірт тәрбиелеген мамандар марапатталады.

За создание лучшего графического дизайна компьютерной игры в сфере образования награжден медалью "Наставник" Виллиан Цельсо Зарпеллон (Бразилия). Данная награда выдается специалистам, которые стали наставниками в своем деле и обучают других.

For the creation of the best graphic design of an educational computer game, Willian Celso Zarpellon (Brazil) was awarded the "Mentor" medal. This award is given to professionals who have become mentors in their field and teach others.
...

7 1

Нәзір Төреқұлов Халықаралық қорының Президенті профессор Сапарбаев А.Ж. тұңғыш дипломат Нәзір атамыздың өсиетін білім беру аясында жандандырып, оны халықаралық деңгейде шыңдата білгені үшін "Қоғам қайраткері" медалімен марапатталды. ...

10 3

My name is Kokon. I'm fighting villains from the Land of the Know-Nothings. Help me win this educational battle and we'll be good friends. I need smart friends. To everyone who helps me, I will send a friend certificate with the results of participation. And we will award the best student with the medal "For Special Achievements in Studying". ...

2 0

Меня зовут Кокон. Я сражаюсь со злодеями из страны Незнайек. Помоги мне выйграть эту образовательную битву и мы станем хорошими друзьями. Мне нужны умные друзья. Всем кто помогает мне я буду отправлять сертификат друга с результатами участия. А самого лучшего отличника мы наградим медалью "За особые успехи в учении". ...

4 2

Бастауыш білім негіздері аясында "Kokon's Quiz" жобасы іске қосылды. https://kokon.kz порталында орналасқан. Android, IOS, Windows платформаларына арналған қосымшалары бар. Ойынды ойнау тегін. Тіркелу міндетті емес. Бала ойнап отырып, білімді жақсы игереді. Ойынның негізгі мақсаты білімді дәріптеумен қатар, балаға сенімділік пен жеңіс сезімін сыйлау болып табылады. Сондықтан ойынды құрастырған техника ғылымдарының мамандары мен тіл филологтарының құрметіне лайк басып, таратып қойыңыздар. Ал, біз басқа түрлерін құрастырамын. Ұсыныс болса комментарияға ұялмай жазыңыздар. ...

4 3

Ескерту: Мақала сапасы туралы ақпараттарды, сертификат, анықтама және журналға тапсырыс беру батырмаларын мақала авторы немесе журнал тілшісі ғана көре алады.

Қазақ тіліндегі себеп мәнді құрмаластардың зерттелу тарихынан

Қазақ тілі және әдебиеті
Қазақ тіліндегі себеп мәнді құрмаластардың зерттелу тарихынан

Мақала авторы: Редакция ғана көре алады
Жұмыс орны: №45 орта мектеп
Лауазымы: Директордың тәрбие-ісі жөніндегі орынбасары
Порталға жариялану мерзімі: 02.01.2018
Журнал қорына жариялаған: А.


Қазіргі кезде қазақ тілі синтаксисі әбден толығып жетілген тіл білімінің саласына жатады. Өйткені синтаксистің әрбір саласы бойынша жеке оқулықтар мен ғылыми еңбектер жазылып, диссертациялар қорғалып жатыр. Әр дәуірде, әр кезеңде жазылған ғылыми еңбектің не мақаланың өзіндік құндылығы мен ерекшелігі болады. Осының ішінде құрмалас сөйлем синтаксисінің кейбір мәселелері бойынша бір ауыздан құпталған қағидалар жоқ. Құрмалас сөйлемде кездесетін проблемалар көбінесе оның сабақтас түрімен байланысты. Мәселен, олардың жасалу жолдары, бағыныңқы және басыңқы сөйлемдері арасындағы байланыстары, орын тәртібі т.б.

Қазіргі қазақ тіліндегі құрмаластың басқа түрлері сияқты себеп мәнді құрмаластардың түрлері бүгінгі күндегі дәрежесіне жету үшін басынан үш тарихи кезеңді өткізді:

  1. 1930-1940 жылдардың арасы;
  2. 1940-1950 жылдардың арасы;
  3. 1950 жылдардан бастап осы кезеңге дейін.

Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлем мәселесін ғылыми жағынан тұңғыш сөз еткен – белгілі түрколог, лингвист-ғалым А.Байтұрсынов. Ол сөйлемдерің құрмаласуын сыйыса құрмаласу және қиыса құрмаласу деп екі түрге бөліп қарастырған. Сыйысулы құрмалас қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлемге, ал қиысулы құрмаас сабақтас пен салаласқа тең болып келеді. А.Байтұрсынов салалас құрмаластардың қиысуын бес түрге бөліп ажыратады: жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы. Ғалымның салаластарды жіктегенінен біз себеп мәнді білдіретінін таба алмаймыз. Бірақ сұйылыңқы қиысуда берілген сөйлемдердің өн бойынан себепті және сол себептен туған салдарды байқауға болады.

   Мәселен, «Шалқайғанға шалқай, пайғамбардың ұлы емес, еңкейенге еңкей, атаңнан қалған құл емес», «Сабыр түбі – сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыққан қалар ұятқа». Бұл мысалдардан анық байқайтынымыз – бірінші сөйлемнің себебін екінші сөйлем білдіріп тұр, себебі олардың өзін тиісті жалғаулығын қойып айтуға болады. Ал екінші сөйлемде алғашқысы себепті білдірсе, кейінгісі салдарды білдіріп, сондықтан олардың да жалғаулығын қосып айтуға болады.

А.Байтұрсынов сабақтастардың бағыныңқыларын  10 топқа бөліп қарастырады. Бір ерекшелігі,  ғалым бағыныңқы сөйлемді басыңқы сөйлемнің жетегіндегі қосшы жылы есебінде қарастырып, басыңқы сөйлемнің қай мүшесінің шылауында болғанына қарай бағыныңқыны сол мүшенің атымен атайды. Мәселен, бастауыш бағыныңқы сөйлем, анықтауыш бағыныңқы сөйлем, мезгіл пысықтауыштың бағыныңқысы, мекен пысықтауыштың бағыныңқысы,сын ысықтауыштың бағыныңқысы, мақсат пысықтауыштың бағыныңқысы, себеп пысықтауыштың бағыныңқысы, шартты баыныңқы, ереуіл бағыныңқы. Осылардың ішінде біздің тоқталатынымыз – себеп пысықтауышының бағыныңқысы. Ғалым «Олар көше алмайды, үйткені көлігі жоқ» деген сөйлемді мысалға алып, жан-жақты талдаған. Басыңқысы – «Олар көше алмайды», бағыныңқысы – «Үйткені көлігі жоқ» деген сөйлемдер екенін атап өтіп, бағыныңқы сөйлем «неге?» деген сұрауға жауап беріп тұр. Бұл сұрау – себеп пысықтауышының сұрауы. Сондықтан бұл себеп пысықтауышының бағыныңқысы болады… /А.Байтұрсынов, 1992, 306/.

Сондай-ақ ғалымның мысалға алған «Қор аз болған соң, су сонан тасымады», «Малы жұтап қалған соң, ел сондықтан жүдеді», т.б сөйлемдері қазіргі қазақ тіліндегі себеп бағыныңқылардың мазмұнымен сай келеді.»

А.Байтұрсыновтан кейінгі қазақ лингвистилерін көрнекті өкілі Қ. Жұбанов та өз зерттеулерінде құрмалас сөйлем мәселелеріне жете назар аударған. Өйткені қазақ тілінің грамматикалық құрылысын, соның ішінде құрмалас сөйлем синтаксисін мектептерде жүйелі түрде өтуге арналған жоба түріндегі алғашқы ғылыми бағдарлама 1936 жылы профессор Қ.Жұбановтың қолынан шықты. Бұл бағдарламаның құрмалас сөйлем синтаксисін зерттеуде үлкен маңызы болды. Себебі бұл бағдарламада құрмалас сөйлемге байланысты қағидалар толығырақ айтылып, кейбіреулеріне түсініктемеде берілген. Ғалым салалас құрмаластың бес түрін көрсетіп, оған тән он түрлі жасалу жолды айтады. Солардың ішінде, қатарында қазіргі мектеп грамматикаларына осы атаумен кірген себеп-салдар салалас та бар «…Кейінгі сөйлем алдынғы сөйлемге себеп болатын болса, оның алдында «үйткені», «Неге десең», «Себебі сол» сияқты сөздер дәнекер болады…»/Жұбанов, 1966, 359/

Бұл да қазіргі тіл білімі деректеріне сәйкес келетіні ақиқат. Профессор Қ.Жұбанов сабақтас сөйлемдерді жеті топқа бөледі: бастауыш бағыныңқылы/кімді айтсаң сол келеді/; баяндауыш бағыныңқы/ол қандай болса, менде сондай/; себептес бағыныңқы/ кімді көрсем, мен сонан, бетті бастың, тұра қаштың жалма-жан істесе, Мәмбет те сөйтіп/ солай істейді/; жанас бағыныңқы/ Сабыр қайда барса, Мәмбет те сонда барады/; қабыс бағыныңқы. Бірақ сабақтастардың былайша жіктелуіде бағыныңқылардың жасалу жолдары мен білдіретін мағыналары ескерілмейді. Солай бола тұрса да, Қ.Жұбановтың құрмалас сөйлем синтаксисін зерттелуіне қосқан үлесі мол.

Қазақ тілі синтаксисін зерттеуде өзіндік құнды қөзқарастармен танымал болып, өзіндік мектебін қалыптастырған ғалым профессор С.Аманжолав болды. Ол — ұзақ жылдар бойы Абай атындағы Қазақтың педагогикалық институтында синтаксис саласы бойынша дәріс берген ұстаз. Ғалым синтаксистің барлық салаларын зерттеп, жеке монографиялар мен оқулықтар жазған. Бірақ біздің тоқтайтымыз – құрмалас сөйлемге байланысты ой-пікірлер мен қөзқарастары. Құрмалас сөйлемдерді жіктеуде өзіндік топтастыру жасаған С.Аманжолов, қазіргі грамматика көрсетілгендей, құрмаластарды үш түрге бөледі: салалас, сабақтас және аралас сөйлемдер. Салалас сөйлемдерді жалғаулықты және жалғаулықсыз деп екі топқа жіктей отырып, әрқайсысының түрлері мен жасалу жолдарына тоқталады. Мәселен, жағаулықты саластарды мезгілдес /ыңғайлас/, қарсалықты, талғаулы, себептес деп төрт түрге, жалғаулықсыздарын он бір түрге: ыңғайлас, қарсылықты, себеп-салдар, іліктес, шартты, үлестес, баяншы, әрқыйлы, детпелі, бейтараптық, ұқсастық деп бөледі.

С.Аманжолов жалғаулықты себептес салаласты «себептік салалас» деп атайды. Оған дәлел ретінде «себебі, сондықтан, өйткені, сол себепті» сияқты жалғаулықтар келтірілген сөйлемдер көрсетеді.

Ғалым сабақтастарды классификациялағанда да өзіндік көзқарастарымен көзге түседі. Мәселен, сабақтастарды он үш топқа қарастыру – бұрынғы-соңды кездеспеген жайт. С.Аманжолов академиялық грамматикада, сондай-ақ басқа ғалымдардың еңбектерінде «себеп бағыныңқылы» деп аталатын сабақтастың түрін «себеп-салдар бағыныңқы сабақтас» деп атайды. Мұнда бағыныңқы сөйлем басынқыда айтылған ойдың, істін, оқиғаның, болмыстың себеп –салдарын көрсетеді.(Аманжолов, 1994, 203)-деп тұжрымдама жасайды. Бірақ құрмаластың бұл түрінде бағынынқы ескерген жөн. Сондықтан бағынынқы компонент-себепті, басынқы компонент- салдарды білдіріп,  себеп- салдар сабақтас деген терминнің тіл деректеріне сәйкес келмейтінін көреміз. Мысалы : «Осы кісінің жәрдемі болғандықтан, біз баратын жерімізге тез бардық». Бағынықы сөйлемнін себепті, басынқы сөйлемнің салдары білдіріп тұрғаны айқын байқалып тұр.ал «Көшпелікпен санасып істегені үшін жоғары орынға қойылды» — деген сөйлем жай сөлемнін қатарына жатады. Өйткені сөйлем құрамында себеп пысықтауыш бар. Ғалымның  сабақтастарды және салаластарды топтарынын арасынан одан әрі дамыта түсетін де мәселелерді көруге болады.

Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдерді жүйесін жан-жақты