Мы являемся разработчиком систем дистанционного образования и на базе своих авторских порталов постоянно организовываем предметные олимпиады и другие образовательные мероприятия. На протяжении многих лет мы оказываем рекламные услуги организациям образования высшего и средне-специального звена (далее - рекламодатель) путем размещения рекламных баннеров, с приглашениями на образовательные мероприятия наших рекламадателей в выходных документах выдаваемых по итогам дистанционных олимпиад. Каждый участник получив диплом или сертификат от наших порталов приобретает скидку на обучение в курсах или приглашение на участие в мероприятиях наших рекламодателей. Договора на предоставление рекламных услуг заключаются только напрямую с рекламодателем без участия третьих лиц, или представительских организаций. Подробнее: https://zti.kz/ads/ ...

Как получить журнал за 2 дня? Данная возможность уже функционирует с начала 2022 года на портале www.kzu.kz. Но, многие об этом не знают. И мы решили, расскрыть этот секрет... Если у вас есть готовая статья, то вы можете ее публиковать на сайте www.adisteme.kz. Это бесплатно. Также вы можете принять участие в конференции. В этом случае ваш доклад будет в автоматическом режиме опубликована в специальном номере журнала для конференционных докладов. У журнала будет свой ISSN. В этом случае у вас будет возможность получить электронный вариант журнала в течений двух дней. Вот и все. Одним выстрелом примете участие в конференции и получите журнал, что не сомненно будет учитываться в период прохождения аттестации. ...

По результатам анализа радиационно-гигиенической обстановки на территории Республики Казахстан значительный вклад в дозу облучения населения вносит медицинское облучение за счет диагностических рентгенорадиологических исследований. Об этом расскажет автор Системы учета доз радиационного облучения доктор Тлеубаева Асел Бакытбековна в одноименной статье. Подробнее: https://adisteme.kz/sudro.html ...

Сколько нужно слов чтобы знать Английский?
- ответ знают учёные из Оксфордского университета. Составляя учебные материалы для студентов, они подсчитали главные слова для каждого уровня.
• 250 слов необходимый старт для новичков.
• 600 достаточно чтобы говорить на базовые темы в повседневной жизни.
• 1200 повысить твой уровень до уверенного среднего.

Мы создали систему быстрого запоминания «Wonder Words» в её основе метод интервальных повторений, доказанный учёными. Приложение предлагает все слова, которые максимально расширят твой словарный запас. https://wonder.zti.kz
...

Отличная новость! Теперь в олимпиадах "Wonder Words" выдаются сертификаты по каждому предмету отдельно. А всего олимпиад по 8 предметам. Каждый участник достигший уровня выше "Elementary" будет удостоен к награде от МАП. Подведение итогов будет в августе. Спешите приобрести выгодные абонементы прямо сейчас. ...

Отличная новость. Теперь в олимпиадах Wonder Words есть русский и казахский языки. Всего за 1000 тг. можно принять участие в 8 олимпиадах. https://wonder.zti.kz ...

Поздравляем нашего юниора с победой в кибер Олимпиаде по итальянским шашкам. ...

- В наших олимпиадах участвуют из 28 стран мира. Почему?
- Ответ простой: Потому что, у нас многонациональный педагогический состав. Участвуйте в наших олимпиадах и отправляйте свои авторские тестовые вопросы. Авторы олимпиад будут награждаться правами Председателя Международной ассоциации педагогов за вклад в развитие образования.
Поздравляем Вас с днем Единства народа Казахстана!

Образовательные порталы народа Казахстана:
1. Лингвистические олимпиады - https://wonder.zti.kz
2. Конкурсы, конференции, олимпиады и курсы — https://kzu.kz
3. Республиканские конкурсы, курсы, конференции и олимпиады — https://ukz.kz
4. Интеллектуальные конкурсы, конференции и олимпиады — https://tarim.kz
5. Методический журнал для педагогов — https://adisteme.kz
6. Республиканские дистанционные олимпиады — http://clever.zti.kz
7. Конкурсы, конференции, олимпиады и курсы — https://talimger.kz
8. Интеллектуальные кибер олимпиады по итальянским шашкам - https://doiby.zti.kz
9. Интеллектуальные кибер олимпиады по шахматам - https://chess.zti.kz
...

Ескерту: Мақала сапасы туралы ақпараттарды, сертификат, анықтама және журналға тапсырыс беру батырмаларын мақала авторы немесе журнал тілшісі ғана көре алады.

Қазақ тіліндегі себеп мәнді құрмаластардың зерттелу тарихынан

Қазақ тілі және әдебиеті
Қазақ тіліндегі себеп мәнді құрмаластардың зерттелу тарихынан

Мақала авторы: Айкимбаев Данияр Талгатович
Жұмыс орны: №45 орта мектеп
Лауазымы: Директордың тәрбие-ісі жөніндегі орынбасары
Порталға жариялану мерзімі: 02.01.2018
Журнал қорына жариялаған: Айкимбаев Данияр Талгатович


Қазіргі кезде қазақ тілі синтаксисі әбден толығып жетілген тіл білімінің саласына жатады. Өйткені синтаксистің әрбір саласы бойынша жеке оқулықтар мен ғылыми еңбектер жазылып, диссертациялар қорғалып жатыр. Әр дәуірде, әр кезеңде жазылған ғылыми еңбектің не мақаланың өзіндік құндылығы мен ерекшелігі болады. Осының ішінде құрмалас сөйлем синтаксисінің кейбір мәселелері бойынша бір ауыздан құпталған қағидалар жоқ. Құрмалас сөйлемде кездесетін проблемалар көбінесе оның сабақтас түрімен байланысты. Мәселен, олардың жасалу жолдары, бағыныңқы және басыңқы сөйлемдері арасындағы байланыстары, орын тәртібі т.б.

Қазіргі қазақ тіліндегі құрмаластың басқа түрлері сияқты себеп мәнді құрмаластардың түрлері бүгінгі күндегі дәрежесіне жету үшін басынан үш тарихи кезеңді өткізді:

  1. 1930-1940 жылдардың арасы;
  2. 1940-1950 жылдардың арасы;
  3. 1950 жылдардан бастап осы кезеңге дейін.

Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлем мәселесін ғылыми жағынан тұңғыш сөз еткен – белгілі түрколог, лингвист-ғалым А.Байтұрсынов. Ол сөйлемдерің құрмаласуын сыйыса құрмаласу және қиыса құрмаласу деп екі түрге бөліп қарастырған. Сыйысулы құрмалас қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлемге, ал қиысулы құрмаас сабақтас пен салаласқа тең болып келеді. А.Байтұрсынов салалас құрмаластардың қиысуын бес түрге бөліп ажыратады: жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы. Ғалымның салаластарды жіктегенінен біз себеп мәнді білдіретінін таба алмаймыз. Бірақ сұйылыңқы қиысуда берілген сөйлемдердің өн бойынан себепті және сол себептен туған салдарды байқауға болады.

   Мәселен, «Шалқайғанға шалқай, пайғамбардың ұлы емес, еңкейенге еңкей, атаңнан қалған құл емес», «Сабыр түбі – сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыққан қалар ұятқа». Бұл мысалдардан анық байқайтынымыз – бірінші сөйлемнің себебін екінші сөйлем білдіріп тұр, себебі олардың өзін тиісті жалғаулығын қойып айтуға болады. Ал екінші сөйлемде алғашқысы себепті білдірсе, кейінгісі салдарды білдіріп, сондықтан олардың да жалғаулығын қосып айтуға болады.

А.Байтұрсынов сабақтастардың бағыныңқыларын  10 топқа бөліп қарастырады. Бір ерекшелігі,  ғалым бағыныңқы сөйлемді басыңқы сөйлемнің жетегіндегі қосшы жылы есебінде қарастырып, басыңқы сөйлемнің қай мүшесінің шылауында болғанына қарай бағыныңқыны сол мүшенің атымен атайды. Мәселен, бастауыш бағыныңқы сөйлем, анықтауыш бағыныңқы сөйлем, мезгіл пысықтауыштың бағыныңқысы, мекен пысықтауыштың бағыныңқысы,сын ысықтауыштың бағыныңқысы, мақсат пысықтауыштың бағыныңқысы, себеп пысықтауыштың бағыныңқысы, шартты баыныңқы, ереуіл бағыныңқы. Осылардың ішінде біздің тоқталатынымыз – себеп пысықтауышының бағыныңқысы. Ғалым «Олар көше алмайды, үйткені көлігі жоқ» деген сөйлемді мысалға алып, жан-жақты талдаған. Басыңқысы – «Олар көше алмайды», бағыныңқысы – «Үйткені көлігі жоқ» деген сөйлемдер екенін атап өтіп, бағыныңқы сөйлем «неге?» деген сұрауға жауап беріп тұр. Бұл сұрау – себеп пысықтауышының сұрауы. Сондықтан бұл себеп пысықтауышының бағыныңқысы болады… /А.Байтұрсынов, 1992, 306/.

Сондай-ақ ғалымның мысалға алған «Қор аз болған соң, су сонан тасымады», «Малы жұтап қалған соң, ел сондықтан жүдеді», т.б сөйлемдері қазіргі қазақ тіліндегі себеп бағыныңқылардың мазмұнымен сай келеді.»

А.Байтұрсыновтан кейінгі қазақ лингвистилерін көрнекті өкілі Қ. Жұбанов та өз зерттеулерінде құрмалас сөйлем мәселелеріне жете назар аударған. Өйткені қазақ тілінің грамматикалық құрылысын, соның ішінде құрмалас сөйлем синтаксисін мектептерде жүйелі түрде өтуге арналған жоба түріндегі алғашқы ғылыми бағдарлама 1936 жылы профессор Қ.Жұбановтың қолынан шықты. Бұл бағдарламаның құрмалас сөйлем синтаксисін зерттеуде үлкен маңызы болды. Себебі бұл бағдарламада құрмалас сөйлемге байланысты қағидалар толығырақ айтылып, кейбіреулеріне түсініктемеде берілген. Ғалым салалас құрмаластың бес түрін көрсетіп, оған тән он түрлі жасалу жолды айтады. Солардың ішінде, қатарында қазіргі мектеп грамматикаларына осы атаумен кірген себеп-салдар салалас та бар «…Кейінгі сөйлем алдынғы сөйлемге себеп болатын болса, оның алдында «үйткені», «Неге десең», «Себебі сол» сияқты сөздер дәнекер болады…»/Жұбанов, 1966, 359/

Бұл да қазіргі тіл білімі деректеріне сәйкес келетіні ақиқат. Профессор Қ.Жұбанов сабақтас сөйлемдерді жеті топқа бөледі: бастауыш бағыныңқылы/кімді айтсаң сол келеді/; баяндауыш бағыныңқы/ол қандай болса, менде сондай/; себептес бағыныңқы/ кімді көрсем, мен сонан, бетті бастың, тұра қаштың жалма-жан істесе, Мәмбет те сөйтіп/ солай істейді/; жанас бағыныңқы/ Сабыр қайда барса, Мәмбет те сонда барады/; қабыс бағыныңқы. Бірақ сабақтастардың былайша жіктелуіде бағыныңқылардың жасалу жолдары мен білдіретін мағыналары ескерілмейді. Солай бола тұрса да, Қ.Жұбановтың құрмалас сөйлем синтаксисін зерттелуіне қосқан үлесі мол.

Қазақ тілі синтаксисін зерттеуде өзіндік құнды қөзқарастармен танымал болып, өзіндік мектебін қалыптастырған ғалым профессор С.Аманжолав болды. Ол — ұзақ жылдар бойы Абай атындағы Қазақтың педагогикалық институтында синтаксис саласы бойынша дәріс берген ұстаз. Ғалым синтаксистің барлық салаларын зерттеп, жеке монографиялар мен оқулықтар жазған. Бірақ біздің тоқтайтымыз – құрмалас сөйлемге байланысты ой-пікірлер мен қөзқарастары. Құрмалас сөйлемдерді жіктеуде өзіндік топтастыру жасаған С.Аманжолов, қазіргі грамматика көрсетілгендей, құрмаластарды үш түрге бөледі: салалас, сабақтас және аралас сөйлемдер. Салалас сөйлемдерді жалғаулықты және жалғаулықсыз деп екі топқа жіктей отырып, әрқайсысының түрлері мен жасалу жолдарына тоқталады. Мәселен, жағаулықты саластарды мезгілдес /ыңғайлас/, қарсалықты, талғаулы, себептес деп төрт түрге, жалғаулықсыздарын он бір түрге: ыңғайлас, қарсылықты, себеп-салдар, іліктес, шартты, үлестес, баяншы, әрқыйлы, детпелі, бейтараптық, ұқсастық деп бөледі.

С.Аманжолов жалғаулықты себептес салаласты «себептік салалас» деп атайды. Оған дәлел ретінде «себебі, сондықтан, өйткені, сол себепті» сияқты жалғаулықтар келтірілген сөйлемдер көрсетеді.

Ғалым сабақтастарды классификациялағанда да өзіндік көзқарастарымен көзге түседі. Мәселен, сабақтастарды он үш топқа қарастыру – бұрынғы-соңды кездеспеген жайт. С.Аманжолов академиялық грамматикада, сондай-ақ басқа ғалымдардың еңбектерінде «себеп бағыныңқылы» деп аталатын сабақтастың түрін «себеп-салдар бағыныңқы сабақтас» деп атайды. Мұнда бағыныңқы сөйлем басынқыда айтылған ойдың, істін, оқиғаның, болмыстың себеп –салдарын көрсетеді.(Аманжолов, 1994, 203)-деп тұжрымдама жасайды. Бірақ құрмаластың бұл түрінде бағынынқы ескерген жөн. Сондықтан бағынынқы компонент-себепті, басынқы компонент- салдарды білдіріп,  себеп- салдар сабақтас деген терминнің тіл деректеріне сәйкес келмейтінін көреміз. Мысалы : «Осы кісінің жәрдемі болғандықтан, біз баратын жерімізге тез бардық». Бағынықы сөйлемнін себепті, басынқы сөйлемнің салдары білдіріп тұрғаны айқын байқалып тұр.ал «Көшпелікпен санасып істегені үшін жоғары орынға қойылды» — деген сөйлем жай сөлемнін қатарына жатады. Өйткені сөйлем құрамында себеп пысықтауыш бар. Ғалымның  сабақтастарды және салаластарды топтарынын арасынан одан әрі дамыта түсетін де мәселелерді көруге болады.

Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдерді жүйесін жан-жақты