Аннотация. Бұл мақала қашықтықтан оқытудың (дистанциондық оқыту) заманауи білім беру жүйесіндегі орнын, мүмкіндіктерін және қиындықтарын талдауға арналған. Жұмыстың мақсаты – COVID-19 пандемиясы тұсында күрт қарқын алған қашықтықтан оқыту процесін ұйымдастыру тәжірибесін жалпылау, оның тиімділік шарттарын анықтау және осы форматты дамытудың перспективалық бағыттарын көрсету. Зерттеуде сараптамалық талдау, деректерді жалпылау және теориялық әдебиеттерге сілтеме жасау әдістері қолданылды [1, 2, 4]. Нәтижелер қашықтықтан оқытудың табысты жүзеге асырылуы үшін техникалық-технологиялық инфрақұрылымды, мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігін, оқушылардың мотивациясын және ата-аналардың қолдауын бір мезгілде дамыту қажет екенін көрсетеді. Мақала практикалық ұсыныстарды қамтиды.

Аннотация. Данная статья посвящена анализу места, возможностей и трудностей дистанционного обучения в современной системе образования. Цель работы – обобщить опыт организации процесса дистанционного обучения, резко ускорившегося во время пандемии COVID-19, определить условия его эффективности и обозначить перспективные направления развития данного формата. В исследовании использованы методы экспертного анализа, обобщения данных и обращения к теоретической литературе [1, 2, 4]. Результаты показывают, что для успешной реализации дистанционного обучения необходимо одновременное развитие технологической инфраструктуры, цифровой компетентности учителей, мотивации учащихся и поддержки родителей. Статья содержит практические рекомендации.

Abstract. This article is devoted to the analysis of the place, opportunities and difficulties of distance learning in the modern education system. The aim of the work is to summarize the experience of organizing the distance learning process, which accelerated sharply during the COVID-19 pandemic, to determine the conditions for its effectiveness and to outline promising directions for the development of this format. The study used methods of expert analysis, data generalization and references to theoretical literature [1, 2, 4]. The results show that for the successful implementation of distance learning, it is necessary to simultaneously develop technological infrastructure, digital competence of teachers, motivation of students and support of parents. The article contains practical recommendations.

Кіріспе. Қашықтықтан оқыту (дистанциондық оқыту) – бұл оқытушы мен оқушының физикалық кеңістікте бір мезгілде болмай, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) арқылы білім беру процесін жүзеге асырудың заманауи тәсілі. Соңғы онжылдықта ол білім беруді демократияландырудың, оқуға қолжетімділікті арттырудың маңызды құралы ретінде біртіндеп дамып келді. Алайда, 2020 жылғы жаһандық COVID-19 пандемиясы бұл процеске күрт жылдамдық беріп, әлемдегі және Қазақстандағы барлық білім беру деңгейлерінде қашықтықтан оқытудың мәжбүрлі түрде кеңінен енгізілуіне әкелді. Бұл жағдай бұрын-соңды болмаған ауқымда педагогикалық тәжірибені жинақтауға мүмкіндік берді, бірақ бір мезгілде техникалық, әдістемелік және психологиялық сипаттағы көптеген қиындықтарды анық көрсетті. Осыған байланысты қашықтықтан оқытудың қазіргі жағдайын талдау, оның тиімділік факторларын анықтау және болашақта білім беру жүйесіндегі орнын болжау өзекті ғылыми-практикалық міндет болып табылады.

Негізгі бөлім. Қашықтықтан оқытудың негізгі артықшылықтарының бірі – оқуға уақыт пен кеңістік шектеулерін жою. Оқушы өзіне ыңғайлы уақытта және ортада материалдармен жұмыс істей алады, бұл жекелендірілген оқытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл формат білім алушыларды өз білімін өздігінен басқаруға, ақпаратты іздеу және талдау дағдыларын дамытуға ынталандырады. Дегенмен, бұл артықшылықтар тек тиісті техникалық және әдістемелік жағдайлар сақталғанда ғана іске асырылады.

Пандемия кезеңіндегі тәжірибе бірқатар маңызды мәселелерді ашып көрсетті. Біріншіден, техникалық инфрақұрылымның теңсіздігі: көптеген отбасыларда компьютерлер мен тұрақты интернет байланысының жетіспеушілігі, бір құрылғыны бірнеше баланың бөлісуі мәселелері туындады [2, б. 45]. Мемлекет пен жергілікті билік органдары бұл мәселені шешу үшін мектептер арқылы қажетті техниканы табыстау сияқты шаралар қолданды. Екіншіден, мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігінің деңгейі әртүрлі болды. Кейбір мұғалімдер онлайн-платформалармен (Microsoft Teams, Google Classroom, Zoom) жұмыс істеуге, бейнесабақтар түсіруге және интерактивті тапсырмалар жасауға тез бейімделе алса, басқалары үшін бұл қиын сынақ болды.

Үшіншіден, оқушылардың мотивациясын және өзін-өзі ұйымдастыру дағдыларын сақтау қиын болды. Дәстүрлі сынып ортасының жоқтығы, тікелей әлеуметтік байланыстардың шектеулілігі кейбір оқушыларды білім беру процесінен шеттетуі мүмкін. Осыған байланысты, қашықтықтан оқытуда оқушының белсенділігін арттыратын әдістерді (проектілік жұмыс, онлайн-пікірталас, топтық тапсырмалар) қолданудың маңыздылығы артады. Оқушы мен мұғалім арасындағы үздіксіз кері байланыс пен қолдау механизмдерін құру қажет.

Төртіншіден, ата-аналардың ролі едәуір өзгерді. Олар тек баланы тамақтандырып, киіндіретін адам емес, оқу процесіне тікелей көмектесетін, техникалық проблемаларды шешетін және баласының күн режимін ұйымдастыратын көмекші мұғалімдерге айналды. Бұл көптеген отбасылар үшін жаңа және күрделі міндет болды. Сондықтан, мектептер үшін ата-аналармен жұмыстың жаңа формаларын (вебинарлар, онлайн консультациялар, ақпараттық бюллетеньдер) құру қажеттігі туындады.

Қазақстанда бұл процесті қолдау үшін бірқатар республикалық платформалар (mektep.edu.kz, BilimLand, Daryn.online) және теледидарлық арна («Balapan») белсенді пайдаланылды. Бұл ресурстардың біріктіріліп, бірыңғай ақпараттық білім беру ортасын құру маңызды қадам болды. Болашақта қашықтықтан оқытудың элементтерін дәстүрлі оқытумен үйлестіретін гибридтік модельдердің таралуы күтілуде. Бұл модель оқушыға оқыту форматын таңдау еркіндігін береді және білім берудің жекелендірілген тәсілін ілгерілетеді.

Келесі маңызды мәселе – қашықтықтан оқытудың дидактикалық және әдістемелік қамтамасыз етілуі. Дәстүрлі сабақты онлайн-форматқа жай ғана көшіру тиімді нәтиже бермейді. Оқыту материалын жаңа медиа ортасына бейімдеу, оның визуалдануы мен интерактивтілігін арттыру қажет. Бұл дегеніміз тек бейнелекциялар түсіру емес, сонымен қатар анимациялық презентациялар, интерактивті тесттер, виртуалды зертханалық жұмыстар, онлайн-пікірталастар және жобалар сияқты әртүрлі форматтарды пайдалануды білдіреді. Мұндай көпформатты контент оқушылардың әртүрлі қабылдау стильдерін (есту, көру, қозғалыс) ескере отырып, материалды тереңірек меңгеруге ықпал етеді [4, б. 156]. Сонымен қатар, қашықтықтан оқытуда бағалау жүйесі де өзгерістерге ұшырайды. Қағаз бетіндегі бақылау жұмыстарының орнына автоматтандырылған тестілеу, портфолиоларды электрондық формада құру, жобаларды қорғау видеоконференция арқылы жүргізілуі мүмкін. Бұл жағдайда жұмыстың түпнұсқа болуын тексеру, яғни академиялық шынайылықты қамтамасыз ету мәселесі де өзекті болады. Қашықтықтан оқытудың әлеуметтік-психологиялық аспектісі де ерекше назарды талап етеді. Жеке тұлға ретінде қалыптасуға, әлеуметтенуге және коммуникативтік дағдыларды дамытуға тікелей әсер ететін сыныптастық орта мен тәрбие жұмысының дәстүрлі элементтері онлайн-форматта шектеулі. Оқушылардың бір-бірімен және мұғаліммен тікелей эмоционалды байланысының жетіспеушілігі оқуға деген қызығушылықтың төмендеуіне және жалпылама әлеуметтік оқшаулану сезімінің пайда болуына әкелуі мүмкін. Осы проблеманы шешу үшін тәрбие сағаттарын, сыныптық сағаттарды, тақырыптық кештерді, спорттық жарыстарды онлайн режимінде ұйымдастыру, сондай-ақ жеке психологиялық кеңес беруді қолдану қажет. Мұғалім үшін оқушының эмоционалды жағдайын анықтау, оның кері байланысын ұстау және қажет болғанда жеке көмек көрсету міндеттері аса маңызды болады. Сонымен, қашықтықтан оқыту тек білім беру технологиясы ғана емес, сонымен бірге оқушы тұлғасын дамытудың жаңа шарттарын құратын күрделі әлеуметтік-педагогикалық жүйе болып табылады [5, б. 102].

Қорытынды. Қашықтықтан оқыту білім беруді заманауиландырудың сөзсіз тармағы болып табылады және оның маңыздылығы тек пандемиялық жағдайлармен шектелмейді. Бұл формат білім беруді демократияландырады, жеке тұрғын пункттерінде тұратын балаларға сапалы білім алуға мүмкіндік береді және өмір бойы оқу концепциясын іске асыруға көмектеседі. Алайда, оның тиімділігі техникалық инфрақұрылымның, мұғалімдердің цифрлық құзыреттілігінің, оқушылардың өздігінен жұмыс істеу дағдыларының және ата-аналардың дайындығының деңгейіне тікелей байланысты. Тәжірибе көрсеткендей, қашықтықтан оқыту тек технологияны енгізу емес, педагогикалық өзгерістерді талап ететін күрделі жүйелік трансформация болып табылады. Сондықтан, болашақта білім беру саясатын әзірлеу кезінде осы бағыттағы жұмыстарды жүйелі түрде жалғастыру, мұғалімдердің біліктілігін арттыруды үздіксіз қолдау, цифрлық контентті байыту және барлық қатысушылар арасындағы ынтымақтастықты нығайту қажет. Тек осындай кешенді тәсіл арқылы қашықтықтан оқыту шынайы заман талабына айналып, Қазақстан білімінің сапасы мен қолжетімділігін арттыра алады.

Әдебиеттер тізімі

1. Абдыкаримов С.А., Омарова Г.А. Қашықтықтан оқыту: теория және практика. – Алматы: Білім, 2020. – 276 б.
2. Moore M.G., Kearsley G. Distance Education: A Systems View of Online Learning. – 3rd ed. – Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning, 2012. – 320 p.
3. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.