Аннотация: Бұл мақала бастауыш сыныптарда қашықтан оқыту жағдайында қалыптастырушы бағалауды тиімді ұйымдастырудың және тапсырмаларды дидактикалық негізделген түрде құрастырудың әдістемелік мәселелерін қарастырады. Зерттеудің мақсаты – қашықтықтан оқыту контекстінде қалыптастырушы бағалаудың білім сапасын бақылау мен оқушының белсенділігін арттырудағы рөлін анықтау, сондай-ақ мұғалімге тапсырмаларды әзірлеу және бағалау критерийлерін қолдану бойынша ұсыныстар әзірлеу. Жұмыста саралау әдісі, талдау және бақылау қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, құрастырушылық (креативті) тапсырмалар, мысалы, диалог пен монолог құру, оқушылардың танымдық белсенділігін арттырады және білімді терең меңгеруге ықпал етеді. Балдық бағалау жүйесінің (10 балдық шкала) және кері байланыстың (feedback) қашықтан оқытудағы маңызы атап өтіледі. Қорытындыда қалыптастырушы бағалаудың тоқсандық қорытынды бағаға әсер етуі оқушы мен ата-ананың білімге деген жауапкершілігін арттыратыны көрсетілген.

Аннотация: Данная статья рассматривает методические вопросы эффективной организации формирующего оценивания и дидактически обоснованного конструирования заданий в условиях дистанционного обучения в начальных классах. Цель исследования – определить роль формирующего оценивания в контроле качества знаний и повышении активности учащихся в контексте дистанционного обучения, а также разработать рекомендации для учителей по разработке заданий и применению критериев оценивания. В работе использованы методы дескриптивного анализа, обобщения и наблюдения. Результаты показали, что конструирующие (креативные) задания, например, создание диалога и монолога, повышают познавательную активность учащихся и способствуют глубокому усвоению знаний. Подчеркивается важность балльной системы оценивания (10-балльная шкала) и обратной связи (feedback) в дистанционном обучении. В выводе отмечено, что влияние формирующего оценивания на итоговую четвертную оценку повышает ответственность ученика и родителей за результаты обучения.

Кіріспе. Жаһандық пандемия жағдайы білім беру жүйесінде төтенше өзгерістерге әкелді, оның ішінде қашықтан оқыту форматына көшуді жеделдетті. Бұл жағдай әсіресе бастауыш сынып оқушылары үшін, олардың әлі тәуелсіз оқу дағдылары жетілмегендіктен, ерекше қиындықтар тудырды [1, б. 15]. Қашықтықтан оқытудың тиімділігі оқу үдерісін дұрыс ұйымдастыруға, оқушыларды мотивациялауға және олардың білімін үздіксіз бағалауға тікелей байланысты. Дәстүрлі тоқсандық бағалаудың орнына білім беруді жаңарту бағдарламасы аясында енгізілген қалыптастырушы бағалау (formative assessment) осы мақсаттарға қызмет етеді. Оның маңыздылығы бастауыш сыныпта, онда білім мен дағдылардың негізі қалыптасатын кезеңде, арнайы күшейеді. Бұл мақаланың өзектілігі қазіргі заманғы ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) жағдайында бастауыш сыныптарда қашықтан оқытуды ұйымдастырудың әдістемелік тұрғыдан толық әзірленбегендігімен анықталады. Теориялық маңызы – қашықтықтан оқыту мен қалыптастырушы бағалаудың дидактикалық негіздерін біріктіру мәселесін зерттеуде, ал практикалық маңызы – бастауыш сынып мұғалімдеріне оқу процесін тиімді басқаруға және оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыруға бағытталған нақты әдістемелік ұсыныстарды әзірлеуде жатыр. Зерттеудің мақсаты – қашықтықтан оқыту жағдайында қалыптастырушы бағалауды жүргізу және оқушылардың белсенділігін арттыратын тапсырмаларды құрастырудың тиімді әдістерін анықтау.

Негізгі бөлім

1. Қашықтықтан оқытудың ерекшеліктері және қиындықтары. Қашықтықтан оқыту – бұл мұғалім мен оқушының физикалық кеңістікте бөлінген жағдайда оқу-әдістемелік материалдар мен АКТ құралдарын пайдалана отырып жүзеге асырылатын білім беру формасы. Бастауыш сынып оқушылары үшін бұл формат келесі қиындықтарды тудырады: тәуелсіз жұмыс істеу дағдыларының жетілмегендігі, тұрақты тәртіпті сақтау қиындығы, тікелей эмоционалды-психологиялық қолдаудың жетіспеушілігі және ата-ананың рөлінің артуы [2, б. 78]. Дегенмен, дұрыс ұйымдастырылған жағдайда қашықтықтан оқыту өз бетінше жұмыс істеу дағдыларын, уақытты тиімді пайдалануды және ақпараттық сауаттылықты дамытуға мүмкіндік береді.

2. Қалыптастырушы бағалаудың маңызы мен мақсаты. Қалыптастырушы бағалау – бұл оқу процесі барысында оқушының білімі мен дағдыларының қалыптасу деңгейін анықтау, оның табысы мен қиындықтарын уақтылы анықтау, сондай-ақ оқу үдерісін және оқу мазмұнын түзетуге бағытталған кері байланыс (feedback) беру процесі. Қашықтықтан оқытуда мұғалімнің оқушының жұмысын тұрақты бақылау мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, қалыптастырушы бағалаудың рөлі ерекше өседі. Ол оқушының белсенділігін арттырады, оқу мақсаттарын нақтылайды және ата-ананы білім алу үдерісіне белсенді тартады.

3. Құрастырушылық тапсырмалардың дидактикалық мүмкіндіктері. Қалыптастырушы бағалауды жүргізу үшін тапсырмалардың сапасы шешуші рөл атқарады. Бастауыш сынып оқушылары үшін ең тиімділері – бұл құрастырушылық (конструктивті) тапсырмалар, яғни оқушыдан белгілі бір білімді шығармашылық түрде қолдануды талап ететін жұмыстар. Мысалы, қазақ тілі сабағында «Диалог пен монолог» тақырыбын өту кезінде оқушыларға келесідей тапсырмалар берілуі мүмкін:

1. Берілген тақырып бойынша ата-анасымен қысқа диалог құрастыру және оны жазбаша немесе дауыстық хабарлама түрінде жіберу.
2. Көркем әдебиеттегі кейіпкердің ішкі монологын ойлап табу немене белгілі бір жағдайға (мысалы, үй тапсырмасын орындамаған кезде) байланысты өз кейіпкерінің ішкі монологын құрастыру.

Мұндай тапсырмалар оқушының қабылдаған ақпаратты талдау, синтездеу және шығармашылық түрде бейнелеу дағдыларын дамытады. Олар сабақты жалықтырмайтын, ойын элементтері бар түрде ұсынылуы керек.

4. Қалыптастырушы бағалауды жүргізу жүйесі. Қазақстандағы бастауыш сыныптарда қалыптастырушы бағалау 10 балдық шкала бойынша жүргізіледі. Бұл жүйе оқушының білім алу жетістіктерін жан-жақты және объективті бағалауға мүмкіндік береді. Бағалау критерийлері нақты және оқушы мен ата-ана үшін түсінікті болуы керек. Олар келесі факторларды ескереді: тапсырманы орындау толықтығы, дәлдігі, қателер саны, жұмыс істеу дербестігі, сабақтағы белсенділік және қателерді түзетуге деген ұмтылыс. Жоғарыда сипатталған диалог/монолог тапсырмасын бағалау критерийлері мынадай болуы мүмкін: тақырыпқа сәйкестігі (2 балл), сөйлемдердің дұрыс құрылымы (2 балл), шығармашылық элементтері (3 балл), жіберілген жазбаша қателер (2 балл), уақытында орындалуы (1 балл).

5. Кері байланыстың (Feedback) рөлі және технологияларды қолдану. Қашықтықтан оқытуда кері байланыс – бұл оқу үдерісінің моторы. Мұғалім үшін бұл электрондық журналдар (kundelik.kz), мессенджерлер, білім беру платформалары (BilimLand, Daryn.online) және бейнеконференциялар (Microsoft Teams, Google Meet) арқылы жүзеге асырылады. Қалыптастырушы бағалаудың тиімділігі тек балл қоюмен емес, сонымен қатар оқушының жұмысына түсініктеме (комментарий) беру арқылы анықталады. Мысалы: «Ералым, диалогың өте шығармашылық болды! Екі кейіпкердің де сипаттамасы анық көрінді. Тек мына жерде сөз тәртібіне назар аудар» – деген түсініктеме жай ғана «9 балл» деп жазудан әлдеқайда тиімдірек.

6. Тоқсандық бағаға әсері және мотивациялау. Қазақстанның жаңа ережелері бойынша, қалыптастырушы бағалаудың нәтижелері тоқсандық қорытынды бағаны қалыптастыру кезінде ескеріледі және оның жалпы үлесі 25% - ды құрайды. Бұл факт оқушы мен ата-ананың күнделікті жұмысқа, әр сабақтағы белсенділікке деген көзқарасын түбегейлі өзгертті. Бұрынғы «тоқсан соңында ғана баға беріледі» деген көзқарастың орнына үздіксіз жұмыс пен өзін-өзі бағалау (self-assessment) мәдениеті пайда болды. Ата-аналар электрондық журнал арқылы баласының күнделікті жетістіктерін көре алады және уақытында қолдау көрсете алады.

Қорытынды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, бастауыш сыныптарда қашықтан оқытуды тиімді ұйымдастыру үшін қалыптастырушы бағалау жүйесін құру өте маңызды. Бұл жүйе оқушының танымдық белсенділігін арттыруға, оның күнделікті жетістіктері мен қиындықтарын бақылауға және уақытылы педагогикалық қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Құрастырушылық тапсырмалар, мысалы диалог пен монолог құру, оқу мазмұнын тұжырымдамалы түсінуге және шығармашылық қабілеттерді дамытуға ықпал етеді. 10 балдық сараланған бағалау жүйесі және құрылымдалған кері байланыс (feedback) қашықтықтан оқытудың объективтілігін арттырады. Қорытынды бағаға қалыптастырушы бағалаудың әсері оқушылар мен ата-аналардың оқуға деген жауапкершілігін арттырады. Осылайша, қашықтықтан оқыту жағдайында бастауыш сынып мұғалімінің негізгі міндеттерінің бірі – оқу үдерісін сапалы бақылауға және оқушының белсенділігін арттыруға бағытталған дидактикалық негізделген құрастырушылық тапсырмаларды әзірлеу және қалыптастырушы бағалауды жүйелі түрде жүргізу. Бұл тәсіл білім сапасын жақсартуға және жаһандық сынақтар жағдайында да бастауыш білім берудің үздіксіздігін қамтамасыз етуге қызмет етеді.

Әдебиеттер тізімі

1. Әбілқасымова, А.Е. Бастауыш білім берудегі қазіргі тенденциялар / А.Е. Әбілқасымова, Б.Қ. Қалиева. – Алматы: Білім, 2021. – 256 б.
2. Жұмабаева, Б.А. Қашықтықтан оқыту технологиялары: теория және практика / Б.А. Жұмабаева. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020. – 180 б.