Аннотация қазақ тілінде: Бұл мақалада жастар арасындағы махаббат қатынастарының психологиялық-эмоционалдық аспектілері талданады. Мақаланың мақсаты – романтикалық идеалдар мен нақты психологиялық тұрақсыздық арасындағы қайшылықты, сонымен қатар бір жақты беріктіктің (махаббат құлдығының) әлеуметтік-психологиялық салдарын ашу. Зерттеу әдісі ретінде әдеби әңгімені психологиялық талдауға негізделген сапалы талдау қолданылды. Нәтижелер көрсеткендей, махаббат қатынастарындағы тұрақсыздық пен бағынушылық саналы шешім қабылдау мүмкіндігін шектеп, қауіпті психологиялық салдарға әкелуі мүмкін. Қорытындыда бір жақты құлдық сипаттағы байланыстардың дамуы мен жастардың махаббат туралы түсініктерін қалыптастырудағы әлеуметтік және тәрбиелік факторлардың рөлі атап өтіледі.

Аннотация на русском языке: В данной статье анализируются психолого-эмоциональные аспекты любовных отношений среди молодежи. Цель статьи – раскрыть противоречие между романтическими идеалами и реальной психологической неустойчивостью, а также социально-психологические последствия односторонней преданности («рабства любви»). В качестве метода исследования использован качественный анализ, основанный на психологическом анализе литературного повествования. Результаты показывают, что неустойчивость и подчиненность в любовных отношениях могут ограничивать способность принимать осознанные решения и приводить к опасным психологическим последствиям. В заключении подчеркивается роль социальных и воспитательных факторов в развитии зависимых по характеру связей и формировании представлений молодежи о любви.

Abstract in English: This article analyzes the psychological and emotional aspects of love relationships among young people. The purpose of the article is to reveal the contradiction between romantic ideals and real psychological instability, as well as the socio-psychological consequences of one-sided devotion («slavery of love»). The research method used is qualitative analysis based on the psychological analysis of a literary narrative. The results show that instability and subordination in love relationships can limit the ability to make conscious decisions and lead to dangerous psychological consequences. The conclusion emphasizes the role of social and educational factors in the development of dependent relationships and the formation of young people's ideas about love.

Кіріспе

Жастар арасындағы махаббат қатынастары – бұл тек жеке тұлғалардың эмоцияларының қақтығысы ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік стереотиптер, мәдени құндылықтар және жеке психологиялық сипаттардың күрделі өрекеттесуі. Қазіргі заманда махаббат туралы түсініктер көбінесе массмедиа арқылы қалыптасады, ол идеалданған және романтикаландырылған модельдерді ұсынады. Бірақ бұл идеалдар нақты психологиялық шындықпен, яғни тұлғаның тұрақсыздығымен, жауапкершіліктен қашумен және тәуелділікпен жиі сәйкес келмейді [1, б. 45]. Осы қайшылық махаббат құлдығы (бір жақты, өзін-өзі құрбан ететін беріктік) сияқты құбылысқа әкеледі, бұл психологиялық зерттеулердің пәні болып табылады [2, б. 112]. Бұл мақала нақты жағдайды сипаттайтын әңгіме негізінде махаббат қатынастарының осы аспектілерін талдауға және олардың мүмкін болатын салдарын ашып көрсетуге бағытталған.

Негізгі бөлім

Махаббат қатынастарындағы динамиканы екі негізгі сипаттама арқылы қарастыруға болады: бірінші жақтың тұрақсыздығы мен екінші жақтың абсолютті беріктігі. Бұл жағдайда Шахистаның тұлғасы жас өміріндегі жаңа мүмкіндіктерге деген қызығушылық, сыртқы бейнеге байланысты нарциссизмнің белгілері және шешім қабылдаудағы тұрақсыздық сияқты сипаттамалармен сипатталады. Оның белсенділігі және басқаларды тарту қабілеті оның өзін-өзі бағалауына оң әсер етсе де, бұл қасиеттер оның қатынастардағы адалдық пен тұрақтылықты сақтай алмауына әкеледі. Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, сыртқы сұлулыққа негізделген қатынастарда ішкі тұрақсыздық жиі кездеседі [3, б. 89].

Керісінше, Наурыздың тұлғасы махаббатқа деген абсолютистік көзқарасты көрсетеді. Оның сезімі «махаббат құлдығының» классикалық мысалына айналады: ол өз еркі мен сана-сезімін толық беріп, объектісінің кез келген әрекетін кешіруді дағдыға айналдырады. Бұл құбылыс психологияда патологиялық махаббат немесе тәуелділік синдромы ретінде сипатталады, бұл адамның өзін-өзі бағалауының төмендігінен, қорқыныштан және басқа адамға тәуелділіктен туындайды [4, б. 156]. Наурыздың Шахистаға деген тәуелділігі оның жеке өміріндегі мәнді нысандардың (мысалы, кәсіби даму) болмауынан туындауы мүмкін, бұл оның бүкіл эмоционалдық әлемін бір адамға бағыттауға мәжбүр етеді.

Қатынастардың даму динамикасы осы екі полярлық позицияның өзара әрекеттесуін көрсетеді. Наурыздың тұрақты, қамқорлық жасаушы, бірақ контролирлеуші мінезі бастапқыда қауіпсіздік сезімін тудырған. Алайда, уақыт өте келе бұл қатынас қозғалмалы тепе-теңдікке айналды: Шахистаның тұрақсыздығы мен жаңа әсерлерге деген құштарлығы Наурыздың тұрақтылығымен теңестірілді. Бірақ бұл тепе-теңдік сыртқы факторлардың әсерінен (жаңа айнала, жаңа танысқандар) бұзыла бастады. Вокзалдағы сахна қатынастың қиындықтарының ашық көрінісі болды, онда Наурыздың сенімсіздігі мен қорқынышы өзін-өзі құрбан ету арқылы бақылауды сақтау әрекетіне айналды.

Әлеуметтік контекст қатынастарға үлкен әсер етеді. Шахиста жаңа қала ортасында қабылданғандық сезімін нығайтуға тырысып, белсенді әлеуметтену жолын таңдады. Наурыздың керісінше, өз тұрақты әлемін сақтап қалуға ұмтылуы – бұл оның жеке қауіпсіздік стратегиясы. Оның анасының ерте кетуі сияқты балалық психологиялық жарақаттар бұл стратегияның қалыптасуына әсер етуі мүмкін [5, б. 203].

Кризистен кейінгі даму трагедиялық нәтижемен аяқталды: Наурыздың өзін-өзі бақылауға болмаушылық әрекеті оның психикалық денсаулығына қауіп төндіріп, оны психиатриялық емдеуге әкелді. Бұл жағдай патологиялық махаббаттың шектен тыс кеткен нұсқасын көрсетеді, онда сезім ашу мен кек алуға айналады. Шахиста үшін бұл оның ішкі тұрақсыздығы мен қабылдаған шешімдерінің салдары туралы рефлексияға әкелуі мүмкін еді, бірақ оның әрекеттері осыған байланысты емес.

Қорытынды

Махаббат қатынастары – бұл тек романтикалық сезімдер емес, сонымен қатар екі тұлғаның психологиялық сипаттамалары мен әлеуметтік контекстінің күрделі өзара әрекеті. «Махаббат құлдығы» құбылысы, мысалда көрсетілгендей, бір жақты беріктік пен бағынушылықтың психологиялық қауіптерін көрсетеді. Ол тәуелді адамның өзін-өзі бағалауының төмендігінен, ал объект тұрақсыздық пен нарциссизмнің белгілерін көрсетеді. Мұндай асимметриялық қатынастардың дамуы эмоционалды тұрақсыздыққа, сенімсіздікке және тіпті психикалық денсаулыққа қауіп төндіретін кризистерге әкелуі мүмкін.

Бұл тарих жастардың махаббат туралы түсініктерін қалыптастырудағы тәрбиенің және психологиялық дайындықтың маңыздылығын көрсетеді. Махаббат тек сезімдер емес, сонымен қатар өзара құрмет, жауапкершілік және екі жақтың да жеке өсуіне мүмкіндік беретін теңдік негізіндегі қарым-қатынас туралы түсінік болуы керек. Болашақта психологиялық білім беру бағдарламалары, сондай-ақ денсаулық қатынастар модельдерін насихаттау осындай трагедияларды болдырмауға және жастардың эмоционалды саулығын нығайтуға көмектесуі тиіс.

Әдебиеттер тізімі

1. Сәтбаева А.К. Жастар психологиясы. – Алматы: Білім, 2018. – 320 б.
2. Fromm, E. The Art of Loving. – Harper & Brothers, 1956. – 133 p.
3. Жанпейісова М.Ә. Жасөспірімдердің тұлғалық тұрақсыздығының психологиялық сипаттамалары // Қазақстан психологиялық журналы. – 2020. – №4. – Б. 87-95.
4. Боуэн, М. От теории семьи к практике / пер. с англ. – М.: Когито-Центр, 2012. – 224 с.
5. Дементьева И.Ф. Ранняя материнская депривация и её влияние на развитие личности // Вопросы психологии. – 2014. – №3. – С. 199-207.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html