Kel, oinaiyq

Dene ta'rbiesi
Kasymhanova Roza My'hamediarovna, Kel, oinaiyq

Maqala avtory: Kasymhanova Roza My'hamediarovna
Jumys orny: Pavlodar oblysy Baianay'yl ay'dany №1Maiqaiyn' jalpy orta bilim bery' mektebi
Lay'azymy: Dene shynyqtyry' pa'n mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 25.04.2019


Tu'sinik hat   

Qazaqstan egemendi el bolg'aly tarihta qalg'an ma'deniet, ulttyq a'dep g'uryptar qaita jan'g'yrtyly'da. Olar o'zderinde o'te bai ma'limetter qamtidy, olardyn' ishinde ulttyq oiyndar da bar. Ulttyq oiyndar g'asyrlar boiy jastardyn' belsendi o'mir jag'dailaryn qalyptastyry' quraly retinde kele jatqan ma'deni mura.

Oiyndar – tarihi jinaqtalg'an qog'amdyq qubylys. Oiyn o'zi-o'zindi tany', demaly', shynyg'y' ja'ne ortaq a'ley'mettik ta'rbie quraly retindegi sport tu'ri. Oiyn ma'deniet эlementi bolg'andyqtan, qog'amg'a bailanysty damidy. Ol adamdardyn' a'r tu'rli qajettilikterin oryndai otyryp, o'zgeredi. Oiyndyq iskerlik tek ma'deniet эlementi retinde g'ana emes, sonymen qatar ta'rbie bery' nyshany retinde de qoldanylady.

Oiyn adam ma'denietnin' asyl qazynasy. Olar a'r tu'rli, a'r tu'rde, a'r bag'ytta bolady. Ony zerttey'men tarih ta, эtnografiiada, antropologiia da, pedagogika da, deneni shynyqtyry'dyn' teoriiasy men metodikasy da ainalysady.

Ko'ptegen oiyndardyn' en' basty belgisi – oilay' qabilettilikpen minezi jatady. A'r oiynshynyn' aldynda belgili bir maqsat turady: oiynnyn' oinaly' ta'rtibine bailanysty en' basty maqsatty orynday', na'tije bery'.

Oiyn — o'te эmotsionaldy iskerlik, sondyqtan ol balalar men jastardy ta'rbieley'de u'lken oryn alady. Jastar men balalardyn' arasynda ken' taralg'an oiyn tu'ri – qozg'alys ko'p jasalatyn oiyndar. Qozg'alys jasalatyn oiyndar balalar men jastardyn' denelik ta'rbiesi, sonymen birge sporttyq oiyndar men basqa sport tu'rlerine daiyndyq retinde sanalady.

Halyq pedagogikasynda oiyndar iskerliktin' bir tu'ri retinde u'lken ro'l ataqarady. Oiyndar u'lkenderdin' ta'rbieley', oqyty' maqsattarynda qoldanylady. Sonymen qatar oiyndar qarym-qatynas quraly retinde de paidalanylady.

Ko'ptegen qazaqtyn' oiyndary oqy'shylardyn' belsendi o'mir jag'dailaryn qalyptastyry' quraly retinde jalpy bilim beretin mektepterdin' oqy' bag'darlamasyna engizilgen. Mazmunyna qarai bu'kil halyq oiyndary oi-qabilettin' belsendi jumys istey'in, jan-jaqtylyqtyn' ken'eiiy'in, qorshag'an a'lem jo'nindegi tu'sinikti ty'dyrady.

 

Bag'darlamany ju'zege asyry' merzimderi (oqyty' uzaqtyg'y,kezen'i)

Jylyna-33 sag'at

Aptasynda-1 sag'at

Uzaqtyg'y-40 miny't

 

Maqsaty:

Halyq pedagogikasynyn' adam, otbasy, o'skelen' jas urpaqty ta'rbieley' ty'raly arman-maqsattaryn, ornyqqan pikirlerin, usynystaryn qamtyp ko'rsetetin pedagogikalyq ideialar men salt-da'stu'rleri o'tken men qazirginin' arasyndag'y bailanysty ko'rsetedi.
Ol tarihi damy' barysyndag'y a'ley'mettik ma'ni bar aqparatta (bilim, bilik) t.b. jinalyp, urpaqtan urpaqqa berilip otyrady.
En' aldymen, halyq pedagogikasy o'skelen' urpaqtyn' en'bek pen o'mir su'ry' beinesinin' negizi bolyp, olardy keleshektegi qyzmetine daiyndaidy. Bizdin' halyqtyq pedlagogikada en'bek ta'rbiesi o'te erteden bastay' alady.

 

Mindetteri:

— Qog'amymyzdyn' irgetasyn nyg'aity' u'shin bu'gingi jastarg'a u'lgili, o'negeli ta'rbie bery' — qazirgi mindetterdin' biri.
— Oqy'shyda jalpy adamzattyq qundylyqtar men adamnyn' ainaladag'y du'niemen jeke tulg'alyq qatynasyn (эtikalyq, эstetikalyq, adamgershilik turg'ysynan) ta'rbieley' maqsatyn halqymyzdyn' ma'deni ry'hani murasynyn', salt-da'stu'rinin' ozyq u'lgilerin onyn' boiyna daryty' arqyly ju'zege asyry'g'a bolady. Osymen bailanysty bag'darlama halqymyzg'a ta'n a'deptilik, qonaqjailyq, meiirimdilik, t.b. siiaqty qasietter, tabig'atqa degen qarym-qatynasyndag'y bizdin' halyqqa ta'n erekshelikter.

-Jas urpaq o'z halqynyn' ma'denietimen, asyl muralarymen ulttyq a'debietter arqyly tanysyp keledi. Ulttyq oiyndar ta'rbie quraly dep tanyg'an. Oiyndy sabaqta qoldany' oqy'shylardyn' oi-o'risin jetildiry'men birge, o'z halqynyn' asyl muralaryn boiyna sin'irip, keiingi urpaqqa jetkize bily' quraly.

Ky'rstyn' beiindi oqyty'dag'y orny men ro'li

Oinamaityn bala joq. Oiyng'a qyzyqpaityn adam joq. Ko'n'il ko'termeitin adam, say'yq qurmaityn halyq joq. U'lken de, kishi de oinap ko'n'il ko'teredi, bir na'rsege berile qyzyg'ady, a'r jetistikten qanag'at tabady. Al qyzyg'y', qy'any', qanag'attany' — o'mirdi tamashalay'dyn' ko'rinisi nemese o'mirde say'yq qury'dyn' nyshany. Oiyn-say'yqqa u'lken-kishinin' ba'ri de a'y'es. Aitpag'ymyz, o'mir keide oiyn-say'yqqa uqsas, oiyn-say'yqsyz adamnyn' o'mirin ko'z aldyn'a elestete almaisyn'. Oiynnyn' tarihy teren'de, ko'ne da'y'irden bastalady. Onyn' qalyptasy' kezen'deri men tarihy o'z aldyna a'n'gime. Oiyn halyqtyn' o'mir su'ry' saltynan, o'mir su'ry' u'shin ku'resinen ty'yndag'an qajettiliktin' biri. Oiyn-say'yq en'bektin' mazmuny men quralyna orai tu'rlengen, jetilgen. Qazaq — oiyn-say'yqshyl halyq. Bu'ginde qazaqtyn' 100 den asa oiyn tu'rleri ma'lim. Qazaq “balany jastan” degende, oiyn-say'yq arqyly jaso'spirimmen ta'rbielik jumysty erterek ja'ne jas erekshelikterine qarai ju'rgizy'di paiymdaidy. Oiynsyz urpaqtyn' kim ekenin, halyqtyn' qandai ekenin bag'alay' ekitalai. Adam men oiyn tu'iindes, tu'birles. Oiyn-say'yq qazaqtyn' a'det-g'urpyna u'nemi ja'ne aiqyn yqpal etken.

Ulttyq oiyndar o'mirdin' erkindigi, kedergisi men maqsaty anyqtalynady. Ulttyq oiyn — jeke adamnyn' damy' qajettiligin arttyrady, qarsylaspen taty'lasy' nemese ony jen'y' joldaryn izdestiredi. SHary'ashylyqtag'y qimyl-a'reketti osy biik maqsatqa ko'terdi. Oiyn — adam oilany' ja'ne dene qabiletinin' ba'sekesi, qarsylaspen ashyq jarys. Onyn' maqsaty — jen'iske jety', oiyndag'y adamnyn' qabilet ku'shinin' u'stemdigin ko'rsety', da'leldey'.

Sondyqtan balany jastan ulttyq oiyng'a bay'ly'.

Materialdardy iriktey' ja'ne qury'dyn' negizgi qag'idalary

Jasalynyp jatqan jattyg'y'lardyn' bir tu'rli min'ezinen nemese jog'ary tempten shyg'arylg'an zeiin turaqtylyg'y buzylg'an kezde, oiyndardy jattyqtyry'g'a qosqanda, shug'yldany'shylardyn' zeiinin' jog'arlatady ja'ne jumyskerlikti qalpyna keltiredi. Tehnikalyq a'reketterdi men'gery' u'rdisi, dene sapalaryn ta'rbieley'i sportshynyn' ko'n'il-ku'iinen, onyn' qumarlyg'ynan tikelei bailanysty. Oiynshylarda astenikalyq (jag'ymsyz) эmotsiialardyn' paida boly'ynda jattyqtyry'dy jaramdy a'reketter koэffitsenti eda'y'ir to'mendeidi. Bug'an jasalynatyn jattyg'y'larg'a bulshyqet a'reketinin' min'ezi men ritmi, o'zinin' a'rekettik quramy boiynsha uqsamaityn, qiyndyg'y az oiyndarynyn' kiry'i, shug'yldany'shylarda stsenikalyq  (jag'ymdy) эmotsiialaryn ty'dyry'g'a a'ser etedi. Bir a'reket tu'rinen basqasyna ay'ysqany, saiysy' эlementi, oiyndag'y erkin tanday' a'reketi qarqyndy demalystan keiin qarqyndy jattyqtyry'dy jalg'astyry' u'shin «ekinshi demin» ashy'g'a ruqsat etetin siiaqty. Sabaqtar u'rdisinde oiyndardy aqylmen qoldang'anda, bularg'a bu'kil jattyqtyry' tsikly boiynsha qyzyg'y'shylyq saqtalyp turady.

Qazaqtyn' ulttyq yryqty oiyndarynda zeiin ja'ne эmotsionaldy qalpyn jog'arlaty' u'shin, da'stu'rli tu'rde u'lken denelik ku'sh saly'lar ja'ne o'tkir konflikt joq. Oiyndy sabaqqa kirgizy' y'aqytyn da'lme da'l anyqtay'y o'te man'yzdy. Keide oiyn, jaqsy ko'n'il-ku'idi saqtay' u'shin, jattyqtyry'dyn' dene qyzyg'y' bo'ligine ja'ne aiaq shen'ine qosylady. Biraq oiyndy sabaqta josparlay'syz o'tkizy' mu'mkin.

Usynylg'an mysaldy ulttyq yryqty oiyndary: «Tuig'yndar men qarlyg'ashtar», «Tu'iilgen oramal», «Aqsu'iek» ja'ne basqalary a'rine shug'yldany'shylardyn' nazaryn jinaqtay'g'a ja'ne sabaqty jandandyry'g'a ko'mektesetin oiyn materialynyn' bai arsenalyn tay'ystyrmaidy. Qaita jog'aryda aitylg'an oiyndar ko'binese qandai da bir tapsyrmany sheshy'ge bag'yttalg'an (эmotsionaldyq tony'sty, nazardy jog'arlaty' ja'ne basqalar) ja'ne a'rbir oiyn ko'p nemese az shamasynda oinay'shylarg'a jiyntyqtik a'ser etetin ty'raly nazarda ustay' qajet.

Oqyty' a'disi,tu'ri,sabaqtar rejimi

En'bek u'rdisterinen shyqqan say'yqtar, iag'ni adamdardyn' ta'jiribelik a'reketinen ja'ne oiyndardyn' paida boly' ty'raly teoriiasy so'zsiz bolyp keledi. Oiyndar halyqtyn' en'bektik, ry'hani a'reketin ja'ne turmystyn' ko'ptegen jaqtaryn qamtyg'an, qaisyna bulardyn' ko'ptigi ko'shpendili ortada paida boly'y ja'ne ko'shpendiler-malshylardyn' materialdyq ma'denietin ja'ne du'nie ko'zqaras erekshelikterin ko'rsetip az den'geiinde emes a'ser etti. Y'aqytymen, materialdyq o'mir qog'amynyn' o'zgery'imen, oiyndardyn' mazmuny men qalyptasy'y o'zgeredi.

Oiyndar, say'yqtar ja'ne dag'dylar ko'megimen jastarda oidyq ja'ne denelik qabiletteri o'ndiriletin, iag'ni olar o'mirge kerek bolyp qaly'yna u'irenetin. Qog'amnyn' shary'ashylyq a'reketimen bailanysty oiyndar en' ken' fy'nktsiialaryn jasaityn (mysaly jamby aty', ay'daryspaq, ba'ige, qazaqsha ku'res ja'ne basqa oiyndary). Oiyndardyn' bir bo'ligi salt-da'stu'rlik fy'nktsiialy bolatyn, biraq keiin bulardyn' ko'bi o'zinin' alg'ashqy mag'ynasyn jog'altyp, qaita ty'yp damyg'an (mysaly, ko'kpar, alaman ba'ige). Biraq osy alg'ashqy oiy qazaqtyn' oiyndaryn basqa halyq oiyndarynan airyqsha etedi.

Ulttyq oiyndar u'irety'de mynadai a'dis-ta'silder qoldanylady: a'n'gimeley', ko'rsety', tu'sindiry', u'irety'.

En' basty sabaqty durys uiymdastyry', alg'a qoig'an maqsat pen mindetke jety'.

Ku'tiletin na'tije

Qazaqtyn' ulttyq yryqty oiyndarynyn' barlyq bailyg'ynyn' ja'ne olardy qoldany'ynyn' g'asyrlyq da'stu'rlerdin', sonymen qatar erekshe bag'aly ulttyq yryqty oiyndardyn' qazirgi zamandag'y dene shynyqtyry' — sporttyq jumysyn en'gizy'inin' g'ylymi jazyly'y ja'ne teren' oqyty'y kerek. Ulttyq oiyndar a'r tu'rli tarihi kezen'derde halyq turmysynyn' ja'ne ma'denietinin' naqty ja'ne obektivti ko'rinisi bolyp keledi.

Ulttyq yryqty oiyndary dene ta'rbiesinin' quraly retinde ken' qoldanady. Ulttyq oiynnyn' tarihi qalyptasqan komponentteri (mazmuny, tu'ri ja'ne a'distemelik erekshelikteri) ony dene ta'rbiesinin' эffektivti quraldarynyn' biri sapasynda qoldany'g'a ruqsat beredi.

Bul murany durys qoldany'y adamdardyn' qazirgi zamanda o'mirindegi o'sip kele jatqan urpaqtardyn', jastardyn' denelik ja'ne ry'hani ta'rbiesin qoldaidy ja'ne belsendi o'mir jag'dailaryn qalyptastyrady.

«Aqbaipaq»

Bul oiyn da «Aigo'lek» sekildi jasyl ko'galdarda, alan'darda oinalady. Oinay'shylardyn' sany neg'urlym ko'p bolg'any durys. O'itkeni oiyn o'te qyzyqty o'tedi. Jasyna, jynysyna qaramai oinag'ysy kelgenderdin' ba'ri oiyng'a qatysa alady.

Oiyn erejesi: jinalg'andar ju'resinen do'n'gelene otyrady. Al ortalaryna bir balany ko'rsetpei jay'yp tastaidy. Osy kezde ingen botasyn izdep bozdap kelgen betinde oiynshynyn' iyg'yna otyra ketedi.

Sol sa'tte oiynshy: — «Aq iyg'ymnyn' u'stindegi kim?» – deidi.

Ingen: — «Aqbaipaq!»

Oiynshy: — «Nen' joq?»

Ingen: — «Botam joq».

Oiynshy: — «botan' ko'lde betin jy'yp jatyr». – ornynan turyp 4-5 adymdai jerge baryp kelip otyryp ketedi. Ekinshisine baryp otyrady. Ol da solai: — «botan' sho'mshek terip ju'r»,- deidi. Kelesi oiynshy: — «botan' uiyqtap jatyr», — deidi. Kelesi oiynshy: — «botan' uiyqtap jatyr», — deidi. Osylaisha barlyq oiynshynyn' iyg'yna otyryp bolg'an kezde, oinay'shylar botany tastai berip, a'rkim o'zinin' botag'a bergenin aityp, biri: — «sy' berdim», ekinshisi:- «by' berdim», u'shinshisi: — «taiaq berdim», tag'ysy-tag'y, solai dep… jan-jaqqa bytyrap qasha jo'neledi. Sonda g'ana jany tay'yp botasyn ko'rgen ingen endi kim ne berdi odan surai bastaidy. So'itip botanyn' aity'ymen og'an jo'dep tamaq bermegender, ingennin' a'mirimen jazalana bastaidy. IAg'ni, a'n salyp, bi bileidi, a'itey'ir o'ner ko'rsetedi. Osylaisha ingen men botanyn' ro'lin basqa birey'ler oinaidy.

«Aigo'lek»

Qazaqtyn' ulttyq oiyndarynyn' ishindegi halyq arasynda en' ko'p taralg'andarynyn' biri osy «Aigo'lek» oiyny. Bul oiyndy jasyl jelek atqan ko'ktemde, ku'n uiasyna otyryp shildenin' aptap ystyg'y qaita bastag'an jazda, tipti salqyn samaldy qon'yr ku'zde de ashyq alan'darda oinai bery'ge a'bden bolady. Oiyng'a jinalg'an jigitter men qyzdardyn' sany neg'urlym ko'p bolsa, sog'urlym qyzyqty o'tedi. Halyq arasynda ken' tarag'an bul oiyng'a balalar men jaso'spirimder, jas jigitter men boijetkender de qatysa alady.

Oiyn erejesi: keshke jinalg'andar o'zara ten' eki topqa bo'linedi. Olar qaz-qatar qol ustasyp, qulashtaryn kerip, arasy bir-birinen 15-20 qadam qarama-qarsy eki syzyqtyn' boiynda tizilip turady. Eki jaqtyn' oiynshylary ortalarynan bir-bir jigitten bo'lip, oiyn basqary'dy solarg'a tapsyrady. Sodan son' bir toptyn' kezek alg'an oiynshylary barlyg'y bir day'yspen o'len'detip:           Aigo'lek-ay', aigo'lek,

Aidyn' ju'zi do'n'gelek.

Temirshiden dem shyg'ar,

U'zen'giden ter shyg'ar

Aqterek pen ko'kterek

Bizden sag'an kim kerek?    – dese,

ekinshi toptyn' oiynshylary olarg'a bylai jay'ap qaitarady:

Aigo'lek-ay', aigo'lek,

Aidyn' ju'zi do'n'gelek.

Temirshiden dem shyg'ar,

U'zen'giden ter shyg'ar

Aqterek pen ko'kterek

Bizge munda Bekbai kerek.

Osy aty atalg'an oiynshy ju'girgen betimen shaqyrg'an qarsy qatardag'y oiynshylardyn' birey'inin' arasynan kelip qoldaryna buzyp o'ty'i kerek. Eger buzyp o'te almai qalsa, onda qarsy jaqtyn' qatarynda qalady, al buzyp o'tken jag'daida sol eki oiynshynyn' qaisyny unatqanyn o'z tobyna alyp keri ketedi. Osylaisha eki toptyn' birey'inin' oiynshylary tay'sylg'ansha oinai beredi, bolmasa belgilengen y'aqyt aralyg'ynda qai toptyn' oiynshylary ko'p bolsa, sol jag'y jen'iske jetti dep eseptelinedi.

«Aqserek-ko'kserek»

Halyq arasynda aigo'lek oiynynyn' ekinshi tu'rin «Aqserek-ko'kserek» dep ataidy. El ishinde ko'p tarag'an bul oiyndy jaso'spirimder men bozbalalar, jigitter men boijetkender ashyq aspan astynda oinai beredi.

Oiyn erejesi: oinay'shylardyn' o'zara kelisy'i boiynsha top ten' ekige bo'linedi. A'r toptag'y jastar 20-30 adym qashyqtyqqa baryp, qoldaryn myqtap ustap qarama-qarsy qatarg'a turady. Eki toptyn' da qatarynyn' on' jaq basynda top basqary'shylar turady. O'zara kelisim boiynsha top basqary'shylardyn' birey'i: — «aqserek – ko'kserek, bizden sizge kim kerek» – deidi. Ekinshi top basqary'shy: — «sizden bizge ba'lenshe kerek»,- dep kez kelgen bir oiynshynyn' atyn atap shaqyrady. SHaqyrylg'an oiynshynyn' maqsaty sol, turg'an jerinen ju'girip shyqqannan ekpindep kelip ag'ynmen ustasyp turg'an eki qoldy u'zip o'ty'i (qai jerde, qai qoldy baryp u'zedi – erki o'zinde) kerek. Eger u'zip o'tip ketse, onda sol eki oiynshynyn' qai ko'n'iline jaqqanyn o'z tobyna alyp keledi. Al qoldy u'zip o'te almai qalsa, onda barg'an tobynda qalady. Qai top o'z qarsylastaryn, o'z tobyna buryn qosyp alsa, sol toptyn' utqany. So'itip o'zderi ku'ni buryn tag'aiyndag'an ju'ldeni alady. Osyndai ta'rtippen oiyn jalg'asa beredi.

«Aqserek-ko'kserek»

Halyq arasynda aigo'lek oiynynyn' ekinshi tu'rin «Aqserek-ko'kserek» dep ataidy. El ishinde ko'p tarag'an bul oiyndy jaso'spirimder men bozbalalar, jigitter men boijetkender ashyq aspan astynda oinai beredi.

Oiyn erejesi: oinay'shylardyn' o'zara kelisy'i boiynsha top ten' ekige bo'linedi. A'r toptag'y jastar 20-30 adym qashyqtyqqa baryp, qoldaryn myqtap ustap qarama-qarsy qatarg'a turady. Eki toptyn' da qatarynyn' on' jaq basynda top basqary'shylar turady. O'zara kelisim boiynsha top basqary'shylardyn' birey'i: — «aqserek – ko'kserek, bizden sizge kim kerek» – deidi. Ekinshi top basqary'shy: — «sizden bizge ba'lenshe kerek»,- dep kez kelgen bir oiynshynyn' atyn atap shaqyrady. SHaqyrylg'an oiynshynyn' maqsaty sol, turg'an jerinen ju'girip shyqqannan ekpindep kelip ag'ynmen ustasyp turg'an eki qoldy u'zip o'ty'i (qai jerde, qai qoldy baryp u'zedi – erki o'zinde) kerek. Eger u'zip o'tip ketse, onda sol eki oiynshynyn' qai ko'n'iline jaqqanyn o'z tobyna alyp keledi. Al qoldy u'zip o'te almai qalsa, onda barg'an tobynda qalady. Qai top o'z qarsylastaryn, o'z tobyna buryn qosyp alsa, sol toptyn' utqany. So'itip o'zderi ku'ni buryn tag'aiyndag'an ju'ldeni alady. Osyndai ta'rtippen oiyn jalg'asa beredi.

 «Ushty-ushty»

Oiyndy jastardyn' say'yq keshterinde, ko'galdarda, ashyq alan'darda oinay'g'a bolady. Oinay'shylardyn' sany ko'p bolsa, oiyn sonshalyqty qyzyqty o'tedi. «Ushty-ushty» oiynyna eresektermen qatar balalar da qatyssa, qyzyqty o'tedi.

Oiyn erejesi: bir jigit ortag'a shyg'yp jinalg'andardy do'n'gelekte, ne bolmasa o'zine qaratyp bir qatarg'a otyrg'yzady. Sodan keiin, oiynnyn' oinaly' ta'rtibin tu'sindiredi. So'itip oiyndy bastaidy (oiyn ju'rgizy'shi o'zine barlyq oiynshyny ko'rip turatyndai jag'dai jasay'y kerek). Oiyn ju'rgizy'shi – «ushty-ushty-ushty, bo'dene ushty» dep qolyn ko'teredi, sol kezde oinay'shylar tyn'dap otyrady da ushatyn zatqa olar da qoldaryn ko'teredi, al ushpaityn zatty ushty dep qolyn ko'terse, oiyn ju'rgizy'shimen birge qoldaryn ko'tergen oinay'shylar jaza tartady, al ushatyn zatty aitqanda, qoldaryn ko'termei qoisa, onda da jaza tartady, sondyqtan oiyn ju'rgizy'shinin' a'r aitqan so'zine o'te saq boly', qyrag'y boly' qajet. Oiyn ju'rgizy'shi ushatyn zatpen ushpaityn zatty uiqastyryp aityp oiynshylardy ylg'i da jan'yldyryp otyry'g'a tyrysady. Tipti ko'pshilikke tanys emes qustardyn' atyn aityp ta, ushatyn ja'ndikterdin' atyn aityp ta, jan'yldyry'g'a bolady. Mysaly, «ushty-ushty kekilik ushty, izinshe kekil ushty, qarg'a ushty – syrg'a ushty, ko'belek ushty – ebelek ushty, tay'yq ushty, y'yq ushty, qarshyg'a ushty – qanjyg'a ushty» dep jalg'asa beredi.

Aldang'an oiynshylardyn' jazasy sol, olar ko'pshiliktin' uig'ary'ymen o'len' aityp, bi bilep, dombyra tartady, tipti bolmasa maqal-ma'tel, jan'yltpash, taqpaq aitady. Aldany'shylar ko'beigen saiyn oiyn qyza tu'sedi, endeshe oiyn ju'rgizy'shi men oinay'shylardyn' arasyndag'y birin-biri an'dy'shylyq ta ku'sheie tu'sip, otyrg'andardyn' ishek-silesi qatyp ku'lkige ko'miledi.

«Oramal tastay'»

Oiyn ko'galdarda, u'lken bo'lmelerde o'tkiziledi. Oiyng'a eki bu'ktelip esilgen oramal kerek. Toi-dy'mang'a, keshke kelgenderdin' ba'ri qatysa alady. Oinay'shylardyn' sany neg'urlym ko'p bolsa, oiyn da sog'urlym qyzyqty o'tedi.

Oiyn erejesi: oinay'shylar ten' eki topqa bo'linedi de arasy 10 adymdai belgilengen eki syzyqtyn' boiyna qarama-qarsy qatarg'a turady. Oiyn ju'rgizy'shi qolyndag'y oramalyn birinshi toptyn' o'z jag'yndag'y shetki oiynshyg'a beredi. Ol o'zinin' qarsylasynyn' birey'ine tastaidy da «qa» – dep day'ystaidy, ol qag'yp alyp «g'az» – deidi, bolmasa «la» – deidi. Sonda «qag'az», «qala», tag'y basqa so'zder shyg'ady. Aitylatyn so'z eki by'ynnan g'ana tury'y kerek, mysaly: «sa» — dep day'ystasa – «sadaq», «saqa», «sabyn», «saryn» siiaqty so'zder aityly'y kerek. Oramaldy qag'yp alg'an oiynshy sol birinshi by'ynnyn' so'zi shyg'atyndai ekinshi by'ynyn y'aqytynda tay'yp aitylmai qalsa, onda ortag'a shyg'yp o'ner ko'rsetedi. Endi oramaldy qarsylastar tobyna o'zi laqtyrady. Osylaisha oinay'shylar oramaldy bir-birine laqtyryp, oiyndy jalg'astyra beredi.

«Atqay'ma»

Oiyndy 6 bala u'sh-u'shten bo'linip oinaidy. Bir bala qolymen o'zinin' on' qolyn bileziginen qysyp ustaidy. Qarama-qarsy turg'an bala da so'itedi. Sodan keiin on' qoldarymen birin-biri sol qoldarynan ustaidy. U'shinshi bala ko'zi tan'y'ly ku'iinde eki balanyn' aiqasqan alaqanyna otyrady. Qoldasyp ustag'an balalar:

— «Atqay'ma, atqay'ma»,- dep qay'malai ko'tergen boiy mo'lsherli jerge deiin jetedi. Bir bala:

— «Aq sandyq, ko'k sandyq»,-deidi. Og'an ko'zi tan'y'ly bala:

— «Ko'k sandyq, ko'k sandyq»,- dep jay'ap beredi.

— «Aspanda ne bar?»

— «Juldyz bar».

— «Jerde ne bar?»

— «Qundyz bar?»

Qay'malap kele jatqan balalar:

«Baqa, baqa, balpaq,

Basyn' neden jalpaq?

Butyn' neden taltaq,

Ko'zin' nege tostaq?»

Bug'an ko'zi tan'y'ly bala bylai jay'ap beredi:

— «Temir telpek ko'p kiip,

Basyp sodan jalpaq.

Tey'ip jay'dy qashyrdym,

Butym sodan taltaq.

Qaray'ylda ko'p turdym.

Ko'zim sodan tostaq!».

Qay'malap turg'an eki bala:

— «Myna jerde sho'l bar,

Myna jerde el bar.

Myna jerde ko'l bar»,- qoldaryn ag'ytyp jiberedi. Otyrg'an bala qulap tu'sse, aiyp tartady. Qulamai tike turyp qalsa, eki bala qaitadan ko'terip ju'redi. Oiyn osylaisha a'ri jalg'asa beredi.

«Soqyrteke»

Oiyng'a qatynasy'shylar jiylyp, alqa-qotan turg'annan keiin, bir qyzdyn' jas shybyq berip, ortag'a shyg'arady. Ol:

«Qaran'g'yda ko'zim joq,

Tiip ketse so'zim joq.

Qaida ketse qalqa jan,

Jetekteitin o'zin' joq.

Qolg'a tu'sken qutylmas,

Qala bermek ko'zim bop», — dep taiag'yn o'zi boljag'an tyqyr, dybys estilgen jaqqa qarai soza beredi. Ainala turg'an oinay'shylar qashyp ju'rip:

«Soqyr-soqyraq,

On' ko'zin'e topyraq.

Topyrag'yn alaiyn,

Totiiatyn salaiyn

Sag'an bir em tabaiyn», -dep kelip, «soqyr tekege» tiip qashyp ju'redi. Osylai oinap ju'rgende «soqyr tekenin'» qolyna tu'sken oinay'shy utylady da, ekey'i oryn ay'ystyrady.

«Soqyr teke» men ony tu'rtkilep qashyp ju'ry'shilerdin' o'risin mo'lsherlep syzyp qoiady.

«Mysyq pen tyshqan»

Oiyn ken' alan'da, u'lken zalda, kly'bta oinalady. Oiyng'a 10-nan 20 adamg'a, odan da ko'p oiynshy qatnysy'g'a bolady. Oinay'shylar do'n'gelene qol ustasyp turady. Oiyng'a qatynasy'shylar o'z aralarynan eki adamdy ortag'a shyg'aryp, onyn' birin «tyshqan», ekinshisin «mysyq» etip belgileidi. «Tyshqan» shen'ber ishinde qalady, al «mysyq» onyn' syrtynda tyshqandy an'dyp ju'redi, ony ustay'g'a tyrysady. Oinay'shylardyn' mindeti – «mysyq» «tyshqandy» ustaimyn degen kezde ustasqan qoldarymen onyn' jolyn bo'gep, «tyshqandy» ustatpay'g'a ku'sh saly'. «Mysyq» qapylysta ishke kirip ketse, «tyshqandy» syrtqa shyg'aryp, «mysyqty» ustap qaly' kerek.

Eger «mysyq» syrtqa shyg'a qalsa, onda «tyshqandy» ishke kirgizip, «mysyqty» syrtta qaldyrady. Osylaisha birin-biri qy'yp ju'rip «mysyq» «tyshqandy» ustaidy.

Ustag'an boida «tyshqan» rolinde oinag'an oiynshynyn' ornyna basqa bir adamdy shyg'arady. Al «mysyq» bolyp oinay'shy da o'z ornyna basqa oinay'shyny usynyp, topqa qosylady. Oiyndy osy ta'rtippen oinai bery'ge bolady. «Mysyqtyn'» jolyn bo'gegende, onyn' kiiminen ustap nemese itery'ge bolmaidy, tek ustasqan qoldaryn jog'ary ko'terip, ne to'men tu'sirip turady.

«Qap kiip jarysy'»

Oiyn ko'galdy jazyq dalada, kly'b nemese dene shynyqtyry' zaldarynda o'tkiziledi. Oiyn ashyq alan'da o'tkizilgende og'an qatynasy'shylar 50m-dei jerden so're jasaidy. Oiyn zaldarda o'tetin bolsa, so're onyn' mu'mkinshiligine qarai jasalady.

Jarysatyn jerdin' eni bir jarym metrdei bolady ja'ne 4-5 qatar jolaq jol sozylyp qoiylady. Joldyn' qaq ortasyna jarysatyn adamdardyn' sanyna sa'ikes etip kenep qaptyn' ay'zyn ashyp qoiy' kerek.

Oiyn basqary'shynyn' komandasy boiynsha syzyqtyn' birinshi basynda qatarlasyp turg'an oinay'shylar jarysyp ju'gire bastaidy. Jolynda jatqan qapqa jety'imen, eki aiag'yn onyn' ishine tyg'yp, tez kiip, eki qolymen jog'ary ko'terip, ilgeri sekirip jarysa beredi.

Mundag'y maqsat – syzyqtyn' ekinshi basyna aldymen jety'. Osy ta'rtippen oiyn qaitalana beredi. Og'an barlyq talapkerler kezektesip qatynasady.

Bul oiyn a'r tu'rli ta'ptippen o'tkizily'i de mu'mkin. Bul usynyp otyrylg'an oiynnyn' en' onai tu'ri.

«Tartys»

              Oiyn jasyl alan'da, sportzalda (mattarda nemese kilemde) o'tkiziledi. Sany 4-ten bastap 30-g'a deiin jetetin uldar, jaso'spirimder men bozbalalar oinaidy. Oinay'shylar ten' ku'shteri boiynsha eki quramag'a bo'linip, juptasyp turady. A'rbir quramanyn' birinshi juptarynda “jog'arg'ysy” o'z seriktesinin' arqasyna otyrady. Belgi boiynsha juptar bir-birine jaqyndaidy ja'ne «jog'arg'ylar» bir-birin qulata bastaidy. Oinay'shylardyn' birey'i denesinin' a'rbir bo'ligimen jerge tigizse, onda bul jupqa utylys sanalady. Birinshi juptardan keiin ekinshi juptar ja'ne t.b. ku'resedi.

«Arqan tartys»

8-10 metr uzyndyg'y myqty arqandy alady. Arqan ortasynan oramaldy bailaidy. Osy oramaldan bastap 1-1,5m qashyqtyqta eki jaqqa da jyljyp oramaldar bailaidy. Oinay'shylar eki topqa (10-15 adamnan) bo'linedi. Bo'liny' reti osyndai: oinay'shylar boi uzyndyg'y boiynsha qatarg'a turady, keiin ju'rgizy'shinin' belgisi boiynsha on' jaqtan bastap sol jaqqa qarai sanalady, jup sandylar orynda qalady, al taq sandylar alg'a shyg'ady, sonymen eki qurama bolyp shyg'ady. Qatysy'shylardyn' sany 10-nan kem bolmay' kerek.

Aldyn ala jerde nemese eden'de tu'zy' ko'ldenen' syzyg'yn jasaidy. Arqannyn' ortasyndag'y oramal bailang'an jerin osy syzyqpen sa'ikes kely' kerektei tartyp qoiady. Keiin, eki toptyn' oinay'shylary oramal ortasynan birdei qashyqtyqta bailang'an jerden bastap, arqandy qolg'a alady. Ju'rgizy'shinin' belgisi boiynsha eki jaq arqandy o'zine qarai tartady. Arqandy az jag'yna qarai tartyp aly'y oiyn tapsyrmasy bolyp keledi.

Oiyn aiag'ynda utylg'andar jen'impazdardyn' aldynda a'n aityp biley' kerek.

«Saqina saly'»

Oiynda sany 10-g'a jetetin oqy'shylar qatysady.

Qatysy'shylar shen'ber boiynsha qatarg'a otyrady. Alaqandaryn bir-birine qysyp, qoldaryn aldynda, tize u'stinde ustaidy. Ju'rgizy'shi (jirebe boiynsha) shen'ber ortasynda turyp, o'z alaqandar arasynda saqinany (tiyndy) salyp, o'z alaqandarymen saqinany olardyn' alaqandaryn ashyp salg'an siiaqty bop, solai bu'kil qatysy'shylardy o'tedi. Saqinany birey'ge salyp, ol birneshe qadamg'a artqa qarai ketip: “qaida menim saqinam?” – dep aitady. Suraqty estigen son', saqinanyn' iesi tury' kerek. On' jaqta otyrg'an ko'rshinin' tapsyrmasy ony (saqina iesin) ustay' kerek. Eger saqinag'a ie bolyp ju'rgen oinay'shyny ko'rshisi ustai almasa, onda ko'rshisin jazalaidy, al eger saqina iesi tura almasa, onda ony o'zin' jazalaidy. Jaza a'r tu'rli boly'y mu'mkin: jen'impazdy arqasyna otyrg'yzyp ju'rip kely', bir aiaqpen sekiry', biley', a'n aity' ja'ne t.b. Jazalang'an tapsyrmany jasag'annan keiin ju'rgizy'shi bolady ja'ne oiyn jalg'asa beredi.

«Tu'iilgen oramal»

Oiyng'a mektep jasyndag'y balalar qatysady. Bul u'shin ortasynan bailang'an aq oramal kerek.

Oiyn jazyly'y. Qatysy'shylar shen'berge turady. Oiyndy basqary'shy nemese ju'rgizy'shi bastaidy. SHen'ber ishinde ornalasyp, ol oramaldy a'rkez oinay'shag'a laqtyrady ja'ne o'zi sonyn artynan qy'alaidy. Oramaldy ustag'annan keiin, oinay'shy oramaldy basqary'shy (ju'rgizy'shi) ustap almastai basqa oinay'shyg'a jyldam bery' kerek. Oinay'shylar oramaldy a'r y'aqytta bir-birine bere beredi. Oramaldy jiberip alg'an ju'rgizy'shi bolady. Ju'rgizy'shi oramaldy o'zi ustap alyp, jan'a ju'rgizy'shini qoia alady. Oiyn bitkennen son' oramaldy bir rette tu'sirmegen en' jaqsy oinay'shylar belgilenedi.

Erejeler: 1. oinay'shylar oramaldy tek u'stinen g'ana beredi. Bul erejeni buzg'an  ju'rgizy'shimen ro'limen ay'ysady.

  1. oramaldy bergen kezde oinay'shylar shen'berden shyqpay' kerek, sodyqtan ony belgilep qoiy' kerek.
  2. oramaldy laqtyry'g'a da bolady. Eger ju'rgizy'shi ustap alsa, onda onyn' ornyna kim laqtyrdy, sol barady.

«Bestas»

Oiyn, en'bek quraldary ag'ash, tas, su'iekter qyzmet etken y'aqytynda Qazaqstan ay'mag'ynda ko'shpendili taipalar arasynda ken' tarag'an. Bul u'lkenderdin' en' basty say'yg'y boldy. Qazaqstannyn' ko'ptegen oblystarynda oiyn u'ileny' toi da'stu'rine kiretin. Eger ku'iey' jigit jag'ynan oinay'shy jen'iske jetetin bolsa, onda kelin' u'shin qalyndyqty bermeitin, al eger kelin' jaqtag'y o'kili jen'iske jetse, onda ku'iey' jigit qalyndyq to'leidi.

Osy oiynnyn' birneshe varianttary bar. Qazirgi y'aqytta jastar arasynda ken' taralg'any to'mende aitylady.

Oiyn dalada, bo'lmede, sportzalynda o'tkiziledi. Qatysy'shylar sany 5 adamg'a deiin jetedi. Osy u'shin 5 domalaq tas (asyqtar) kerek.

Oiyn jazyly'y. Oiyng'a qatysy' kezegi jerebimen anyqtalady. Barlyg'y shen'ber boiynsha ornalasady. Oiyndy birinshi bastaidy ja'ne erejeni buzbag'ansha deiin oinai beredi. Sosyn' oiyng'a ekinshi kirisedi, keiin u'shinshi ja'ne t.b.. Ba'ri bir qolmen oinaidy.

Birinshi a'reket. Oinay'shy eden'ge 5 tasty laqtyrady, birey'in tandap ony bir qolmen jog'ary laqtyrady ja'ne osy laqtyrg'an qolmen eden'de jatqan bir tasty qolg'a alyp, aldyn ala laqtyrylg'an tasty laqtyrg'an qolmen ustap alady, iag'ni bir alaqanda eki tas bolady. Eden'nen alyng'an tasty jeke qoiady. Sosyn' qaitadan bir tas jog'ary laqtyrylady ja'ne ekinshi, keiin u'shinshi ja'ne to'rtinshi eden'de jatqan tastardy da'l solai bir qolmen jinap alady.

Ekinshi a'reket. Tastar janjaqqa laqtyrylady. Bir tas jog'ary laqtyrylady, eden'nen laqtyrylg'an qolmen endi eki tas ko'teriledi ja'ne osy laqtyrg'an qolmen laqtyrylg'an tasty ustaidy. Sosyn' kelesi eki tas osylai eden'nen ko'teriledi.

U'shinshi a'reket. Tastar janjaqqa laqtyrylady. Birey'i jog'ary laqtyrylady, endi eden'nen u'sh tas ko'teriledi. Ekinshede qalg'an bir tas ko'teriledi.

To'rtinshi a'reket. Bu'kil tastar qolda. Birey'i jog'ary laqtyrylady, qalg'andary eden'ge qoiylady, al laqtyrylg'an tas qolg'a ustalynady. Keiin birey'i jog'ary laqtyrylady, eden'nen to'rt tas ko'teriledi ja'ne laqtyrylg'an tas ustalynady.

Besinshi a'reket. Bir tas jog'ary laqtyrylady, qalg'an to'rt tas qolda bolady. Oinay'shy laqtyrylg'an tasty ustag'ansha, ko'rsety' say'sag'ymen 3 ret nemese 5 ret (kelisim boiynsha) eden'ge tigizedi.

Altynshy a'reket. To'rt tas tik to'rtburysh buryshtary boiynsha (20h20sm jaqyn) ornatylady. Birey'in jog'ary laqtyryp jiberip, oinay'shy bu'kil jerdegi tastardy jinap alyp, laqtyrylg'an tasty laqtyrg'an qolmen ustap aly' kerek.

Jetinshi a'reket. Tastar janjaqqa laqtyrylady. Birey'i jog'ary laqtyrylady, qalg'andary bir-birden, basqa qoldyn alaqanyna jinalady ja'ne laqtyrylg'an tas laqtyrg'an qolmen ustalynady.

Segizinshi a'reket. Tastar janjaqqa laqtyrylady. Birey'i jog'ary laqtyrylady, bir tas eden'nen ko'teriledi ja'ne laqtyrylg'an tas ustalynady. Oinay'shynyn' qolynda eki tas bolady. Birey'in oinay'shy jog'ary laqtyrady, al ekinshisin eden'de jatqanymen ay'ystyrady ja'ne laqtyrylg'an tasty ustap alady. Osylai laqtyryp, ol tastardy bir jerge jinaidy. Aqyrg'y tasty laqtyryp ustay'men to'rt tasty qolg'a jinaidy.

Tog'yzynshy a'reket. Birinshi a'reket jasalynady, biraq laqtyrylg'an tasty ustag'an kezde qalg'andary bir-birine sog'ylmay' kerek.

Onynshy a'reket. Birinshi a'reket jasalynady, biraq laqtyrylg'an tasty ustag'an kezde ol eden'nen tasqa sog'yly' kerek.

On birinshi a'reket. Sol jaq qolmen u'lken ja'ne ortan'g'y say'saqtarg'a tirelip oinay'shy aryqty jasag'an siiaqty. On' jaq qolmen sol jaq qol arqyly tastardy laqtyrady. Birey'in tandap, sol jaq qol arqyly jog'ary laqtyrady, sosyn' «aryq» arqyly o'tkizedi. Osy a'rekette ereje bar: oinay'shy laqtyrylg'an tastan basqa tag'y bir – «u'lken» («na'bi») tasty tandaidy. Bul en' alys nemese en' jaqyn tas boly'y mu'mkin, bul ty'raly oiyn aldynda kelisedi. Ol «aryqtan» en' son'g'y bolyp o'tkiziledi.

On ekinshi a'reket. Aldyng'y bu'kil a'reketterdi bitirip, oinay'shy o'zine eki a'dispen upailar qosady.

Birinshi a'dis: bes tasty jog'ary laqtyrady, sosyn' olardy alaqan syrtymen ustaidy, tag'y da bir ret laqtyrady ja'ne olardy u'stinen ustaidy. A'rbir tas 10 upaig'a bag'alanady. Eger oinay'shy bu'kil bes tasty ustasa, onda ol ely' upai alady.

Ekinshi a'dis: oinay'shy qolyn syrtqa shyg'aryp, bu'kil tastardy jog'ary laqtyrady, sosyn' alaqanyn ashyp, olardy astynan ustaidy. A'rbir tas u'shin 10 upai alady.

Erejeler: 1. oinay'shylar tastardy eden'nen alg'an kezde, basqa tastardy qolmen tigizbey' kerek. Eger ereje buzylsa, oiyndy kelesi oinay'shy jalg'astyrady.

  1. a'rqashan oinay'shy qai jerde qatelesti, sol jerden oiyndy jalg'astyrady.

«Jay'yngerli a'teshter»

Jerde diametri 2m shen'ber syzylady ja'ne eki qurama sappen bir-birine qarama-qarsy turady. Kapitandary tag'aiyndalady, qaisylary shen'berge o'zinin' oinay'shysyn jiberedi. A'rqaisysy bir aiag'yn bu'gedi, qoldaryn arqasyna qarai bu'gip qoiady ja'ne belgi boiynsha saiys qatysy'shylary bir-birin ekinshi aiaqqa turmay'g'a tyrysyp iyqpen ja'ne denesimen shen'berden itere bastaidy. Qoldaryn arqa jag'ynan aly'g'a bolmaidy. Bu'kili a'teshter ro'linde bolg'ansha oiyn jalg'asa beredi, kapitandar aqyrg'y saiysady. Qai quramada jen'iske jetkender ko'p bolsa, sol jen'impaz atalady. Eger eki oinay'shy (juptag'y) shen'ber syrtynda bolyp qalsa, onda saiys ten' dep aiaqtalady.

«Ordag'y qasqyr»

Alan' ortasynda uzyndyg'y 10 ja'ne ieni 1m beinelengen qasqyr shun'qyryn syzady. Oiyng'a qatysy'shylardyn' u'shten bir bo'ligi shun'qyrda tyg'ylyp qasqyrlardy beineleidi. Qalg'andary alan'nyn' bir jag'ynda jinalady. Bular «qozylar» men «laqtar». Ju'rgizy'shinin' belgisi boiynsha olar qasqyr shun'qyryn sekirip, alan'nyn' basqa jag'yna o'tedi. Osy y'aqytta «qasqyrlar», «qozylar» men «laqtardy» ustap aly'g'a tyrysady. Oiyn sharty boiynsha «qasqyrlar» shun'qyr syzyg'ynan shyg'y'g'a bolmaidy. Al «qozylar» men «laqtar» bul syzyqty baspay' kerek, sonymen qatar shun'qyrdy a'rine basy'g'a bolmaidy. Eger basyp ketse, ustalyng'an bolyp sanalady. «Qasqyrlar» men «qozylar», «laqtar» sany ten'else, oiyn toqtatylady ja'ne shun'qyrg'a oinay'shylardyn' basqa u'shten bir bo'ligi tyg'ylady, sosyn' «qasqyr» ro'lin aqyrg'y toi oinatady.

«Bilek syn'asy'»

Bir qol belde, basqasy shyn'taq by'ynynda bu'gilgen, u'stel u'stinde qarsylastyn qolyn alaqanynan ustap, vertikaldy turg'an qalpynan, buiryq boiynsha qarsylastyn qolyn u'stelge jatqyzy' kerek.

Quraldar: qazaq u'steli, shyn'taq astyna jastyq, eden'ge ko'rpe.                  

 

Paidalang'an a'debietter.

1 Borodihin V. A. Biosotsialnaia reabilitatsiia y'сhashihsia i sty'dentov sredstvami fiziсheskogo vospitaniia i sporta. – Pavlodar, 2001. –­ 210 b.

2 Byleeva L. V., Grigorev V. M. Igry narodov SSSR. – M., 1990. –­ 71 b.

3 Byleeva L. V., Korotkov I. M. Podvijnye igry. – M., 1992. –­ 127 b.

4 Valeologiia. Fiziсheskoe vospitanie. Sport. Ejemesiaсhnyi pedagogiсheskii jy'rnal. – 2004. – № 2. –­ 35 b.

5 Valeologiia. Fiziсheskoe vospitanie. Sport. Ejemesiaсhnyi pedagogiсheskii jy'rnal. – 2004. – № 9. –­ 42 b.

6 Vospitanie shkolnika. Respy'blikanskii nay'сhno-metodiсheskii  jy'rnal. – 2005. – № 3. ­– 32 b.

7 Goranko M. A. Organizatsiia i metodika provedeniia y'roka po fiziсheskomy' vospitaniiy'.  Almaty, 1994. ­– 121 b.

8 To'tenaev A. G. Qazaqtyn' ulttyq yryqty ja'ne sporttyq oiyndary. – Almaty, 1995. ­–  83 b.

9 Kedrina T. IA., Gelazoniia P. I. Bolshaia kniga igr i razvleсhenii dlia detei i roditelei. – M. : Pedagogika-press, 1992. – ­   68 b.

10 Kleshev IY'. N. Sportivnye igry : y'сhebnoe posobie dlia VY'Zov. – M. : Vysshaia shkola, 2000. –­ 142 b.

11 Kleshev IY'. N. Igry narodov SSSR. – M., 2000. ­–  75 b.

12 Korotkov I. M. Podvijnye igry vo dvore. – M. : Znanie, 1990. –­  97 b.

13 Qozybaeva M. K., Levshin A. I. Opisanie kazahsko-kirgizskih ord i stepei. – Almaty : «Sanat», 1996. –­ 153 b.

14 Liaha V. I. Fiziсheskoe vospitanie y'сhashihsia. – M., 2001. –­  98 b.

15 Nay'ryz : jan'arg'an sal-da'stu'rler men a'det-g'uryptar. – Almaty : RIK, 1996. –­ 40 b.

16 Podvijnye igry : y'сhebnoe posobie dlia invalidov. – M. : Fiziсheskaia ky'lty'ra i sport, 1990. –­ 208 b.

17 Salt-da'stu'rler men a'det-g'uryp. – Almaty : RIK, 1996. –­     40 b.

18 Sporttyq Qazaqstan. – Almaty : Qazaqstan, 1990. –­ 260 b.

19 Haraby'gi L. M. Teoriia i metodika fiziсheskogo vospitaniia. – M., 1991. –­ 158 b.