Аннотация. Бұл мақала жалбыз өсімдігінің табиғи қасиеттері мен қазақ поэзиясындағы бейне ретіндегі орнын талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты – жалбыздың тарихи-мәдени контекстегі символикалық мағынасын ашу және оның әдеби шығармалардағы поэтикалық функцияларын анықтау. Жұмыста мәтін талдауы, контекстуалды талдау және семиотикалық әдіс қолданылды. Талдау мысалы ретінде қазақ ақындарының шығармалары алынды. Нәтижелер жалбыздың тек ботаникалық объект емес, сонымен бірге табиғат пен мәдениет арасындағы байланысты білдіретін, адамның ішкі сезімдері мен естеліктерін түйіндейтін күрделі символ екенін көрсетеді. Жалбыз образы арқылы қала мен дала, өткен мен осы, жеке тұлға мен ұлттық сана арасындағы диалог жүзеге асады. Мақала әдебиеттанушыларға, мәдениеттанушыларға және табиғат пен мәдениет өзара әрекеттесуіне қызығушылық танытатын оқырмандарға арналған [1, б. 112].

Аннотация. Данная статья посвящена анализу растения мята (жалбыз) как природного объекта и его места в качестве образа в казахской поэзии. Цель исследования – раскрыть символическое значение мяты в историко-культурном контексте и определить её поэтические функции в литературных произведениях. В работе использованы методы текстового анализа, контекстуального анализа и семиотический метод. В качестве примеров для анализа взяты произведения казахских поэтов. Результаты показывают, что мята является не просто ботаническим объектом, но сложным символом, обозначающим связь между природой и культурой, суммирующим внутренние чувства и воспоминания человека. Через образ мяты осуществляется диалог между городом и степью, прошлым и настоящим, личностью и национальным сознанием. Статья предназначена для литературоведов, культурологов и читателей, интересующихся взаимодействием природы и культуры [1, с. 112].

Кіріспе. Табиғат әрдайым адам мәдениетінің, әсіресе өнер мен әдебиеттің алғы шарты болып келген. Өсімдіктер дүниесі, оның ішінде жалбыз (Mentha), тек дәрілік немесе тағамдық объект ретінде ғана емес, сонымен бірге терең символикалық мағыналар мен поэтикалық образдардың тасымалдаушысы ретінде қарастырылады. Жалбыздың тыныс алу жолдары ауруларына қарсы емдік қасиеттері әлемнің көптеген халықтарының медициналық дәстүрлерінде белгілі, ал оның салқындатушы иісі әртүрлі мәдениеттердегі рәсімдер мен тәжірибелермен байланысты. Қазақ мәдениетінде жалбыз дала шөбі ретінде тек табиғи қор ретінде ғана емес, сонымен бірге кеңістіктік пен рухани байланыстардың символы ретінде маңызды рөл атқарады. Тақырыптың өзектілігі қазіргі заманғы қалалық мәдениет жағдайында табиғатпен байланыстың жойылуы және дәстүрлі табиғи образдардың мағынасының өзгеруімен байланысты. Теориялық маңыздылығы экоәдебиеттану мен символизм теориясы аясында табиғи образдарды зерттеуде жатыр. Практикалық маңыздылығы ұлттық мәдени мұраны түсінуге және ұлттық сананы қалыптастыруда табиғи таңбалардың рөлін анықтауға бағытталған. Жалбыз образы арқылы қазақ поэзиясындағы табиғат пен мәдениет, өткен мен бүгінгі күн, жеке тұлға мен ұжымдық сана арасындағы қатынастарды талдау мақсатқа сай келеді.

Негізгі бөлім. Жалбыз өсімдігі қазақ даласының кеңістігінде өсетін көптеген шөптердің бірі болғанымен, оның адам тіршілігімен байланысы оны жай ғана ботаникалық нысаннан асып түседі. Дәстүрлі қазақ тұрмысында жалбыздың дәрілік қасиеттері кеңінен пайдаланылған: оны тыныс алу жолдары ауруларын емдеуге, ауырсынуды басатын шай ретінде, сондай-ақ үй ішін хош иістендіру үшін қолданған. Бұл практикалық қасиеттер жалбыздың образына «сауықтыру», «тазарту» және «жағымды иіс» сияқты символикалық мағыналардың қосылуына негіз болды. Поэзияда жалбыз жиі даланың рухының және ата-бабалар дәстүрінің тасымалдаушысы ретінде бейнеленеді.

Қазақ поэзиясында жалбыз образы арқылы бірнеше маңызды мотивтер жүзеге асады. Біріншіден, табиғат пен мәдениет арасындағы көпір мотиві. Қала жағдайында өмір сүретін адам үшін бөлмеге әкелінген жалбыз тамырымен қоса даланың бөлігін, оның иісі мен рухын алып келеді. Бұл үлгіде жалбыз – өткенге, балалық шаққа, табиғи ортамен үйлесімді өмірге сапар шегіп отыратын арна ретінде әрекет етеді. Поэт үйіне жалбызды отырғызу арқылы өзінің қалалық өміріне табиғаттың бөлігін енгізеді, бұл оның ішкі дүниесін теңестіруге бағытталған әрекет.

Екіншіден, естеліктер мен сезімдерді түйіндеу мотиві. Жалбыздың иісі күшті эмоционалды триггер ретінде әрекет етеді, ол адамды балалық шаққа, ата-ананың үйіне, ертедегі тәжірибелерге қайтарады. Поэзиялық мәтінде жалбыз арқылы «Сарбұлақты жылғаны» немесе «бала күнім» сияқты образдар шақырылады. Бұл жалбыздың уақыт пен кеңістіктегі арнайы оқиғалармен эмоционалды байланысын көрсетеді. Сондықтан жалбыз – жеке және ұжымдық жадының тасымалдаушысы.

Үшіншіден, қайшылықтар мен қарама-қайшылықтарды білдіру мотиві. Поэзиялық субъектінің әрекеті (үйге дала шөбін әкелу) қоршаған ортаның (мысалы, жұбының) түсінбеушілігі мен сынына тап болады. «Жабайы шөп» деп аталуы қала мәдениетінің дала мәдениетінен алыстауын көрсетеді. Бұл диалог қазіргі қазақ қоғамындағы мәдени екіұштылықтың көрінісі болып табылады: бір жағынан, дәстүрлі табиғи байланыстарды сақтауға ұмтылу, екінші жағынан, қалалық өмір салтының қабылданған нормалары. Жалбыз осы екі полюстің арасында орналасып, оларды біріктіруге тырысады.

Жалбыздың образы сондай-ақ ұлттық сәйкестік элементін де қамтиды. Ол «ауыл жырын жырлайды», яғни қазақ халқының дәстүрлі өмір салты мен тарихы туралы айтады. Жалбыздың далада өсуі оның ұлттық табиғатпен тікелей байланысын білдіреді. Осылайша, жалбыз образы арқылы жеке тұлғаның санасы ұлттық тарих пен мәдениетпен байланысады. Поэзиялық тілде бұл «қала әні мен дала әнін бітістіру» деп сипатталады.

Поэтикалық деңгейде жалбыз образы метафоралар мен эпитеттер көмегімен құрылады. Ол тек «шөп» емес, сонымен бірге «тыныштықтың», «жадының», «байланыстың» символына айналады. Оның иісі тек физиологиялық әсер емес, сонымен бірге рухани жағдайдың көрінісі ретінде сипатталады. Поэзиялық мәтінде жалбыз көбінесе басқа табиғи нысандармен (су, дала, гүлдер) байланыста бейнеленеді, бұл оның жалпы табиғи кешендегі орнын көрсетеді.

Сонымен қатар, жалбыз образының әдеби контексттегі мағынасы оқырманның мәдени тәжірибесіне байланысты. Қазақ оқырманы үшін жалбыз тек ботаникалық түсінік емес, сонымен бірге белгілі бір эмоционалды және мәдени ассоциацияларды тудыратын символ. Бұл образ арқылы әдеби мәтін оқырманның жеке және ұжымдық жадымен диалогқа түседі. Сондықтан жалбыз – поэзиядағы белсенді семиотикалық құрал, ол автор мен оқырман арасындағы қосымша коммуникациялық арнаны құрады.

Қорытынды. Жалбыз өсімдігі қазақ поэзиясында жай ғана табиғи нысан ретінде ғана емес, терең семантикалық және символикалық жүкке ие күрделі поэтикалық образ ретінде қарастырылады. Ол табиғат пен мәдениет арасындағы байланысты, өткен мен осы арасындағы диалогты, жеке тұлға мен ұлттық сананың бірлігін білдіреді. Зерттеу нәтижелері жалбыз образының көпқырлылығын көрсетеді: ол дәрілік шөп, естелік триггері, мәдени екіұштылық символы және ұлттық сәйкестік элементі ретінде әрекет етеді. Поэзиялық мәтіндердегі бұл образ арқылы қазіргі қазақ қоғамының өзекті мәселелері – қала мен ауыл, дәстүр мен заманауилық, жеке мен ұжымдық арасындағы қатынастар – көрініс табады. Жалбыз образы әдеби шығарманың эмоционалды және философиялық тереңдігін арттырады, оны оқырман үшін тартымды және мағыналы етеді. Болашақта жалбыздың басқа мәдениеттердегі әдеби және мифологиялық бейнелерімен салыстырмалы зерттеулер жүргізу, сондай-ақ қазақ прозасы мен драматургиясындағы осы образдың қолданылуын талдау ұсынылады. Жалбыз сияқты табиғи образдарды зерттеу мәдениет пен табиғаттың өзара әрекеттесуін түсінуге және ұлттық сананың табиғи негіздерін ашуға көмектеседі.

Жалбыз

Тамырымен қопарып ап жалбызды,

Отырғыздым үйіме әкеп ыдысқа.

Жабайы шөп, - деді жарым мынауың,

Бала емессің,-деді осының дұрыс па?

Отырғанмын кеуде кере тыныстап,

Мұндай жайға әйел заты тырысқақ.

Ерсі емес пе, дала шөбі бөлмеге,

Гүл әкеліп екпейсің бе, дұрыстап?

Досым көріп: - қиялисың сен, - деді,

Гүл күту ме, ер адамның ермегі.

Қалжың керек, қайдан ұқсын ол бірақ,

Балаға тән құмарлықты мендегі.

Өгейсінбей өзге түрлі гүлдерден,

Өніп жалбыз, өзіне тән түрге енген.

Мен отырдым дала демін сезініп,

Кең бөлмемнен, жұп-жұпыны іргемнен.

Жалбыз – жалбыз, ауыл жырын жырлады,

Есіме алдым Сарбұлақты жылғаны.

Сол жылғадан жылы ағыстай көрініп,

Бала күнім маған қолын бұлғады.

Көңілімнің тапқандай боп қалауын,

Жалбыз шөпке сүйінішпен қарадым.

Жылбыз өніп тұр бөлмемде бүгінде,

Бітістіріп қала әні мен дала әнін.

Әдебиеттер тізімі

1. Поэтикалық образдардың эстетикасы: Қазақ поэзиясының табиғи лексикасы / Монография. – Астана: Фолиант, 2019. – 224 б.
2. Қазақ әдебиетіндегі символизм: теория және практика / Ғыл. ред. Ә.С. Нысанбаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2017. – 198 б.