Аннотация (қазақ тілінде). Бұл мақалада дене тәрбиесі сабақтарында қазақтың ұлттық ойындарын қолданудың педагогикалық мәні мен тиімділігі зерттеледі. Мақаланың мақсаты – ұлттық ойындардың жалпы білім беретін мектеп оқушыларының дене дайындығын дамытудағы, сондай-ақ рухани-адамгершілік тәрбиедегі рөлін теориялық негіздеу. Зерттеу әдістері ретінде салыстырмалы-тарихи талдау, әдебиеттерге шолу және жүйелеу қолданылды. Нәтижесінде ұлттық ойындардың дене тәрбиесі процесіне енгізілуі оқушылардың физикалық сапаларын (жылдамдық, төзімділік, күш, икемділік) дамытуға, қозғалыс дағдылары мен тактикалық ойлауын жетілдіруге ықпал ететіні анықталды. Сонымен қатар, ойындар ұлттық сананы қалыптастыру, еңбекке деген құрметті тәрбиелеу және оқу процесіне қызығушылықты арттыру құралы ретінде қызмет етеді. Қорытындыда дене тәрбиесі сабақтарында ұлттық ойындарды қолданудың әдістемелік негіздері мен оны жаңа оқу технологияларымен үйлестіру жолдары ұсынылған.

Аннотация (на русском языке). В данной статье исследуется педагогический смысл и эффективность использования казахских национальных игр на уроках физической культуры. Цель статьи – теоретическое обоснование роли национальных игр в развитии физической подготовленности учащихся общеобразовательных школ, а также в духовно-нравственном воспитании. В качестве методов исследования использованы сравнительно-исторический анализ, обзор и систематизация литературы. В результате установлено, что интеграция национальных игр в процесс физического воспитания способствует развитию физических качеств учащихся (быстрота, выносливость, сила, ловкость), совершенствованию двигательных навыков и тактического мышления. Кроме того, игры служат инструментом формирования национального самосознания, воспитания уважения к труду и повышения интереса к учебному процессу. В заключении предложены методические основы использования национальных игр на уроках физической культуры и пути их интеграции с новыми обучающими технологиями.

Abstract (in English). This article examines the pedagogical significance and effectiveness of using Kazakh national games in physical education classes. The purpose of the article is to provide a theoretical basis for the role of national games in developing the physical fitness of general education school students, as well as in spiritual and moral education. The research methods used are comparative historical analysis, literature review, and systematization. As a result, it was found that the integration of national games into the physical education process contributes to the development of students' physical qualities (speed, endurance, strength, agility), improvement of motor skills and tactical thinking. In addition, games serve as a tool for shaping national identity, fostering respect for work, and increasing interest in the learning process. In conclusion, methodological foundations for the use of national games in physical education classes and ways to integrate them with new learning technologies are proposed.

Кіріспе

Қазақтың ұлттық ойындары – халқымыздың мыңдаған жылдар бойы жинақтаған рухани мұрасының ажырамас бөлігі. Олар тек көңіл көтеру құралы ғана емес, сонымен бірге тұтас педагогикалық жүйені білдіреді, өйткені балалардың денелік, ақыл-ойлық және рухани дамуына ықпал етеді [1, б. 15]. Қазіргі кезде дене тәрбиесі пәнін оқытудың өзекті мәселелерінің бірі – оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттыру және олардың физикалық белсенділігін күнделікті өмірге бейімдеу. Дәстүрлі ұлттық ойындар бұл талаптарды орындауда өте қуатты әлеуетке ие, өйткені олар табиғи қозғалыс түрлеріне (жүгіру, секіру, лақтыру) негізделген, ашық ауада өткізілетін және топтық өзара әрекеттесуді талап етеді. Алайда, практикада олардың мектеп бағдарламаларына жүйелі енгізілуіне материалдық-техникалық базаның жетіспеушілігі, әдістемелік құралдардың аздығы және бұл бағыттағы ғылыми зерттеулердің жеткіліксіздігі кедергі келтіруде [2, б. 34]. Осыған байланысты, ұлттық ойындардың дене тәрбиесіндегі рөлін жан-жақты зерттеу және оларды оқу процесіне тиімді бейімдеудің жолдарын іздеу өзектілігін жоғалтпайды.

Негізгі бөлім

Ұлттық ойындардың дене тәрбиесіндегі педагогикалық мүмкіндіктері. Қазақтың ұлттық ойындары олардың мазмұны мен күрделілігіне қарай төменгі («Асық», «Ақ сүйек – көк сүйек»), орта («Қыз қуу», «Бәйге») және жоғарғы («Көкпар», «Қазақша күрес») сынып оқушыларына бөлінуі мүмкін [3, б. 78]. Бұл ойындарды дене тәрбиесі сабақтарының әртүрлі бөлімдерінде (дайындық, негізгі, қорытынды) және мақсаттарына (дайындау, жаңа материалды үйрету, бекіту) сәйкес қолдануға болады. Мысалы, жаттығудың дайындық бөлімінде «Жорға арыс» ойыны жүгеруді, «Сайыс» ойыны икемділікті дамытуға қызмет етеді. Негізгі бөлімде жеңіл атлетика элементтерін бекіту үшін эстафета түрінде ұйымдастырылған «Бәйге» элементтері пайдалы болса, спорттық ойындар сабағында стратегиялық ойлауды дамыту үшін «Тоғызқұмалақ» қолданылуы мүмкін.

Ойындардың педагогикалық тиімділігі бірнеше факторлармен анықталады. Біріншіден, олар ашық ауада, табиғи ортада жүргізіледі, бұл организмді табиғи факторлармен (күн сәулесі, жел) нығайтуға ықпал етеді [4]. Екіншіден, олар әртүрлі физикалық сапаларды бір мезгілде дамытады: жылдамдық пен төзімділік («Қыз қуу»), күш пен тапқырлық («Алтын сақа»), икемділік пен тепе-теңдік («Хан талапай»). Үшіншіден, ойындар топтық қызмет түрінде ұйымдастырылады, бұл ұжымдастық сезімін, өзара көмек пен жауапкершілікті тәрбиелейді.

Рухани-адамгершілік тәрбие құралы ретінде ұлттық ойындар. Ұлттық ойындардың маңызы тек дене дайындығын арттырумен шектелмейді. Олар халықтың мәдениеті мен дәстүріне енудің тиімді құралы болып табылады. М.Әуезов атап өткендей, ойындардың «өзінше бір ерекше мағыналары» бар [5, б. 112]. Ойын барысында оқушылар қазақ халқының батырлық, өжеттік, адалдық, ақылдылық сияқты сапаларымен танысады. Мысалы, «Көкпар» ойыны батырлық пен ерлікті, «Тоғызқұмалақ» ақыл-ойдың өткірлігін дамытады.

Осындай ойындар арқылы жас өспірімдер өз ұлтының тарихы мен салт-дәстүрі туралы білім алады, соның нәтижесінде ұлттық сыйақы мен құрмет сезімі қалыптасады. Бұл процесс глобализация жағдайында ұлттық сәйкестікті сақтау үшін өте маңызды. Сонымен қатар, көптеген ойындар еңбек процестеріне негізделген («Алтын сақа» – мал шаруашылығы), бұл балаларға еңбектің құндылығын сезінуге, оған деген құрметті тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Ұлттық ойындарды оқу процесіне енгізу жолдары мен әдістемелік негіздері. Ұлттық ойындарды дене тәрбиесі сабақтарына сәтті енгізу үшін оларды оқушылардың жас ерекшеліктеріне, денсаулық жағдайына және сабақтың нақты мақсаттарына сәйкес таңдап алу қажет. Күрделі ойындарды (мысалы, «Көкпар») оқу мақсатында жеңілдетілген нұсқаларда (шағын доппен, қауіпсіз ережелермен) ұсынуға болады. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, ойындарды қолдану кезеңдерін айқын бөлу маңызды: таныстыру, ережелерді түсіндіру, бірге ойнау, талдау және нәтижелерді бағалау [3, б. 102].

Қазіргі заманғы оқу технологияларымен (жобалау әдісі, топтық жұмыс, айнымалы станциялар әдісі) үйлестіре отырып, ұлттық ойындардың тиімділігін арттыруға болады. Мысалы, «Қазақтың ұлттық спорт ойындары» тақырыбында жоба жұмысын ұйымдастыру, онда оқушылар белгілі бір ойынның тарихын, ережелерін зерттеп, оны сыныпта ұсынады. Мұндай көзқарас белсенді оқытуды қамтамасыз етеді және танымдық қызығушылықты арттырады. Әсіресе, қалалық мектептердегі оқушылар табиғи ортадан алыс болғандықтан, олар үшін ұлттық ойындар табиғатпен байланыстырушы буын ретінде де маңызды рөл атқарады.

Қорытынды

Қазақтың ұлттық ойындары дене тәрбиесінің тиімді құралы ретінде көптеген педагогикалық мүмкіндіктерге ие. Олар оқушылардың негізгі физикалық сапаларын жан-жақты дамытуға, қозғалыс дағдылары мен тактикалық ойлауын жетілдіруге ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл ойындар ұлттық сананы қалыптастыру, еңбекке деген құрмет сезімін, ұжымдастық пен жауапкершілікті тәрбиелеудің қуатты құралы болып табылады. Оларды оқу процесіне енгізу оқушылардың дене тәрбиесі сабақтарына деген қызығушылығын арттырады, бұл өз кезегінде сабақтарға белсенді қатысу деңгейін көтереді. Болашақта ұлттық ойындарды әртүрлі жас топтарына бейімделген, оларды заманауи оқу технологияларымен үйлестіретін әдістемелік әзірлемелер мен бағдарламаларды жасау талап етіледі. Дене тәрбиесінің дәстүрлі құндылықтарын сақтай отырып, оларды жаңа шарттарға бейімдеу жас ұрпақты жан-жақты тәрбиелеу мен денсаулығын нығайтудың маңызды шарты болып қалады.

Әдебиеттер тізімі

1. Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: Рауан, 1994. – 168 б.
2. Тәнекеев М. Қазақтың ұлттық спорт түрлері мен ойындары. – Алматы: Қазақстан, 1957. – 145 б.
3. Әбілқасымова А.Е., Бейсембаев М.К. Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі: Оқулық. – Алматы: Білім, 2018. – 320 б.
4. Renson, R. (2009). Traditional Games in the Modern World: A European Perspective. In The World of Games: Technologies for Experimenting, Thinking, Learning. – P. 45–59.
5. Әуезов М. Өнер жайлы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1961. – 420 б.
6. Lavega, P., Alonso, J. I., Etxebeste, J., Lagardera, F., & March, J. (2014). Relationship between Traditional Games and the Intensity of Emotions Experienced by Participants. Research Quarterly for Exercise and Sport, 85(4), 457–467.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html