Аннотация қазақ тілінде
Бұл мақала бастауыш сынып оқушыларының ойлау қабілеттерін дамытудың педагогикалық-психологиялық негіздерін зерттейді. Жұмыстың мақсаты – шығармашылық және сыни ойлауды дамытудың тиімді әдістерін анықтау және бастауыш білім беру процесінде оларды қолдану мүмкіндіктерін зерттеу. Зерттеуде танымдық талдау, әдіснамалық жүйелеу, педагогикалық тәжірибені жалпылау және психологиялық зерттеулердің деректерін салыстыру әдістері қолданылды. Мақалада бастауыш сынып оқушысының жас ерекшеліктері, ойлау дамуының негізгі кезеңдері, сондай-ақ шығармашылықтың педагогикалық моделі қарастырылады. Нәтижелер көрсеткендей, оқушылардың танымдық белсенділігі мен шығармашылық әрекетін тікелей ынталандыратын, дифференциалданған тапсырмалар жүйесі ең тиімді болып табылады [1, 2]. Қорытындыда бастауыш білім беру контекстінде оқушының дамуына бағытталған кешенді тәсілдің қажеттілігі атап өтілген.

Аннотация на русском языке
Данная статья исследует психолого-педагогические основы развития мыслительных способностей учащихся начальных классов. Цель работы – определить эффективные методы развития творческого и критического мышления и изучить возможности их применения в процессе начального образования. В исследовании использованы методы когнитивного анализа, методологической систематизации, обобщения педагогического опыта и сопоставления данных психологических исследований. В статье рассмотрены возрастные особенности младшего школьника, основные этапы развития мышления, а также педагогическая модель креативности. Результаты показывают, что наиболее эффективной является система дифференцированных заданий, непосредственно стимулирующих познавательную активность и творческую деятельность учащихся [1, 2]. В заключении подчёркнута необходимость комплексного подхода, ориентированного на развитие ученика в контексте начального образования.

Abstract in English
This article explores the psychological and pedagogical foundations for developing the thinking abilities of primary school students. The aim of the work is to identify effective methods for developing creative and critical thinking and to study the possibilities of their application in the process of primary education. The research employs methods of cognitive analysis, methodological systematization, generalization of pedagogical experience, and comparison of data from psychological studies. The article examines the age characteristics of a primary school student, the main stages of thinking development, and a pedagogical model of creativity. The results indicate that the most effective is a system of differentiated tasks that directly stimulate students' cognitive activity and creative work [1, 2]. The conclusion emphasizes the need for a comprehensive approach focused on student development in the context of primary education.

Кіріспе
Қазіргі ақпараттық қоғам жоғары талаптар қоятын жағдайда бастауыш білім беру жүйесінің міндеттері түбегейлі өзгеруде. Білім берудің жаңа парадигмасы білімді жаттап алу емес, оны іздеу, талдау, синтездеу және практикада қолдану дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Осы контексте бастауыш сынып оқушысының ойлау қабілетін дамыту мәселесі ерекше өзектілік алады. Бұл кезең білім алушының танымдық процестері мен зияткерлік қабілеттерінің қалыптасуының негізгі кезеңі болып табылады. Жасөспірімдер мен жас ересектердің ойлау мүмкіндіктері көбінесе бастауыш сыныпта қаланған негізге тәуелді болады [1]. Тақырыптың өзектілігі заманауи білім беру стандарттары мен оқушылардың шынайы зияткерлік өсуінің қажеттілігі арасындағы сәйкестікті табу мәселесімен байланысты. Теориялық маңызы баланың ойлау процестерінің даму заңдылықтарын түсінуде, ал практикалық маңызы – мұғалімдерге жас оқушылардың ойлауын дамытудың нақты әдістемелік құралдарын ұсынуда.

Негізгі бөлім
Бастауыш сынып оқушысының ойлау дамуы Жан Пиаже сияқты классиктердің жұмыстарында сипатталған танымдық дамудың негізгі кезеңдеріне сәйкес келеді. Бұл жаста ойлау нақты-имажинативті сипатта болады: балалар нақты объектілермен операциялар жасай алады, бірақ абстрактілі гипотезаларды құра алмайды. Олардың зейіні әлі тұрақсыз, ал танымдық белсенділігі қызығушылық пен эмоцияларға байланысты [2]. Сондықтан, ойлауды дамыту бағдарламасы осы жас ерекшеліктерін ескеруі керек.
Ойлау қабілеттерін дамытудың маңызды аспектілерінің бірі – олардың көпкомпонентті сипаты. Оған мыналар кіреді:
1. Шығармашылық ойлау (креативтілік): жаңа идеяларды туындату, проблемаларды стандартты емес жолмен шешу, ассоциацияларды пайдалану қабілеті.
2. Сыни ойлау: ақпаратты талдау, бағалау, қарама-қайшылықтарды анықтау, дәлелді тұжырымдар жасау қабілеті.
3. Логикалық-алгоритмдік ойлау: тізбекті қорытындылар жасау, схемалар мен ережелерді қолдану қабілеті.
Бастауыш мектепте шығармашылық пен сыни ойлауды дамыту дастүрлі оқыту әдістерімен үйлесімді емес деп саналады, бірақ ол дәстүрлі оқыту әдістерін толықтыра алады. С.Л. Рубинштейдің айтуынша, баланың шығармашылығы оның өзі үшін жаңалық болған жағдайда да маңызды және мұғалімнің міндеті осы ішкі жаңалық үдерісін қолдау болып табылады [1].
Бастауыш сыныпта ойлауды дамытудың тиімді әдістерінің ішінде мыналарды атап өтуге болады:
• Проблемалық оқыту: оқушыларды белсенді зерттеуге ынталандыратын мәселелік жағдайларды құру.
• Жоба әдісі: ұзақ мерзімді зерттеу жобаларын орындау арқылы ойлаудың әртүрлі аспектілерін біріктіру.
• Дифференциалданған тапсырмалар: әрбір оқушының даму деңгейі мен танымдық стиліне сәйкес келетін тапсырмалар жүйесі. И.П. Волков атап өткендей, бұл жүйе әр оқушының жеке қабілеттерін ашуға мүмкіндік береді [3].
• Ойындар мен симуляциялар: логикалық, стратегиялық ойындар, рөлдік ойындар, оқушыларға күрделі жағдайларда ойлауға мүмкіндік береді.
• Тілдік әдістер: ана тілі сабақтарында шығармаларды талдау, кейіпкерлердің әрекеттерін бағалау, өз пікірін дәлелдеу – бұл сыни ойлауды дамытудың негізгі құралы болып табылады.
Оқыту процесінде ойлауды дамытудың нәтижелілігі бірқатар факторларға байланысты: мұғалімнің кәсіби дайындығы, оқыту материалдарының сапасы, сыныптағы психологиялық ахуал, сондай-ақ оқушының өзін-өзі бағалауы мен мотивациясы. Ш.А. Амонашвилидің айтуынша, мұғалім мен оқушы арасындағы тиімді эмоционалды-көркемдік байланыс оқушының ішкі дарынын ашуға және оның шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді [4].
Ойлау дамуын бағалаудың өлшемдері әртүрлі болуы мүмкін. Оларға мыналар жатады: мәселелерді шешу жылдамдығы мен дәлдігі, жаңа жағдайларда білімді пайдалану қабілеті, гипотезаларды тұжырымдау және тексеру, идеялардың бастапқылығы, логикалық дәйектілік. Бұл көрсеткіштерді бағалау үшін арнайы диагностикалық тапсырмалар, бақылау және оқушының өзін-өзі бағалауы қолданылуы мүмкін.
Бастауыш сыныпта ойлауды дамытудың негізгі кедергілерінің бірі – білім беруді стандарттау мен оқушының жеке басын дамытудың қажеттілігі арасындағы қарама-қайшылық. Көптеген бағдарламалар оқушылардың танымдық талаптарына емес, ресми талаптарға бағытталған. Бұл мәселені шешу үшін мұғалімнің әдістемелік еркіндігі мен креативтілігі маңызды: ол стандартты бағдарламаны жеке тұлғаның даму қажеттіліктеріне бейімдеуі керек.

Қорытынды
Бастауыш сынып оқушысының ойлау қабілетін дамыту – бұл білім берудің біртұтас, кешенді үдерісі. Ол тек білім беруді ғана емес, сонымен бірге тұлғаның когнитивтік және шығармашылық әлеуетін толық ашуға бағытталған. Тиімді педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, бұл үдеріс тек оқытудың мазмұнын өзгерту арқылы ғана емес, оқыту технологиялары мен оқушы-мұғалім қарым-қатынасының өзгеруі арқылы жүзеге асырылады.
Негізгі қорытындылар келесідей: біріншіден, бастауыш сынып оқушысының ойлауын дамыту оның жас ерекшеліктерін ескеретін және оның танымдық белсенділігін тікелей ынталандыратын арнайы әдістер мен техникаларды талап етеді. Екіншіден, шығармашылық пен сыни ойлауды дамыту дәстүрлі оқыту әдістерімен үйлесімді болуы мүмкін және тіпті олардың тиімділігін арттырады. Үшіншіден, бұл үдерістің сәттілігі мұғалімнің кәсіби шеберлігіне, соның ішінде оның әр оқушының жеке қабілеттерін анықтау және дамыту дағдыларына тікелей байланысты.
Болашақ зерттеулер ойлауды дамытудың әдістемелік жүйесін әрі қарай жетілдіруге, соның ішінде цифрлық білім беру ресурстарын пайдалану мүмкіндіктерін зерттеуге бағытталуы мүмкін. Осылайша, бастауыш сынып оқушысының ойлау қабілетін дамыту – бұл тек оқу нәтижелерін жақсарту ғана емес, сонымен бірге баланың интеллектуалдық әлеуетін толық ашатын, оның болашақ табысының негізін қалайтын педагогикалық стратегия.

Әдебиеттер тізімі

1. Рубинштейн С.Л. Ойлау және оны дамыту жолдары. – М.: Педагогика, 1958. – 362 б.
2. Piaget, J. The Psychology of Intelligence. – London: Routledge, 2001. – 198 p.
3. Волков И.П. Бастауыш сынып оқушысының шығармашылық қабілеттерін дамыту. – М.: Білім, 1999. – 224 б.
4. Амонашвили Ш.А. Мектептегі өмірге бағыт беру. – М.: Педагогика, 1996. – 176 б.
5. Fisher, R. Teaching Children to Think. – Cheltenham: Nelson Thornes, 2005. – 268 p.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html