Аннотация: Бұл мақала мектепке дейінгі білім беру мекемесі – балабақшаның бала тұлғасын қалыптастырудағы қоғамдық-педагогикалық мәні мен тарихи даму жолдарын зерттейді. Зерттеудің мақсаты – балабақшаның баланың танымдық, эмоционалдық, әлеуметтік және тілдік дамуына әсерін талдау, оның тарихи контекстегі трансформациясы мен қазіргі тапсырмаларын анықтау. Жұмыста тарихи-сипаттамалық талдау, құжаттарды зерттеу және тәжірибені жалпылау әдістері қолданылды. Қазақстандағы балабақшалардың қалыптасу тарихы (1917 жылдан бастап), олардың соғыс жылдарындағы және нарықтық экономикаға көшу кезеңіндегі рөлі қарастырылған. Басты назар балабақшаның баланың өмірлік дағдыларын, құндылықтарын қалыптастырудағы, ойындық қызметті ұйымдастырудағы және сөйлеуді дамытудағы рөліне аударылды. Нәтижелер көрсеткендей, балабақша тек қамқорлық орны емес, сонымен бірге жаңа буынның рухани-әдеби негізін салудың алғашқы және маңызды сатысы болып табылады. Қорытындыда балабақшаның Қазақстанның «Рухани жаңғыру» бағдарламасы контекстіндегі заманауи мәні атап өтілген.

Кіріспе. Бала – қоғамның болашағы, елдің байлығы. Бала тұлғасының қалыптасуы ондағы алғашқы жылдарда, негізінен, отбасы мен мектепке дейінгі білім беру ортасында анықталады. Балабақша осы үдерістің ажырамас бөлігі болып табылады, ол балаға алғашқы қоғамдық тәжірибені, өзара әрекеттесу дағдыларын, тіл мен ойлауды дамытуға жағдай жасайды. «Құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен жоғары қоятын ұлт қана табысқа жетеді» деген Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың пікірі балабақшаның қызметін де анықтайды: жоғары сапалы мектепке дейінгі білім – бәсекеге қабілетті ұрпақты тәрбиелеудің негізі [1].

Бұл тақырыптың өзектілігі қазіргі заманғы ата-аналардың көбісінің балабақшаның тек қамқорлық мекемесі ретінде қарастырылуында жатыр, ал оның шын мәні – тәрбиелеу мен дамыту – екінші планға ығысуда. Теориялық маңызы – мектепке дейінгі білім берудің педагогикалық және психологиялық негіздерін жүйелеуде, ал практикалық маңызы – балабақша қызметкерлері мен ата-аналардың көзқарасын түзетуге, оның дамушылық әлеуетін толық қолдануға бағытталған. Зерттеудің мақсаты – балабақшаның бала тұлғасын қалыптастырудағы рөлін тарихи даму контекстінде жан-жақты талдау.

Негізгі бөлім

1. Қазақстандағы балабақшалардың тарихи даму жолдары. Қазақстанда мектепке дейінгі қоғамдық тәрбие жүйесінің қалыптасуы ХХ ғасырдың басына байланысты. Елдегі алғашқы балалар алаңдары мен киіз үй-балабақшалар 1917 жылдан кейін Верный (қазіргі Алматы), Семей, Орал, Қызылорда сияқты қалаларда пайда болды. 1921 жылы олардың саны 115-ке жетті [2, б. 78]. Кеңес өкіметінің орнауымен бұл салаға үлкен мән берілді, өйткені ол әйелдердің еңбекке қатысуын жеңілдету және жаппай сауатсыздықты жою мақсатында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында балабақшалар саны айтарлықтай өсті: 1941 жылы 521 балабақша болса, 1945 жылы олардың саны 705-ке жетті, балалар саны 42 972-ге жетті. Бұл қиын тарихи кезеңде де мемлекеттің балалардың денсаулығы мен тәрбиесіне деген жауапкершілігін көрсетеді. Нарықтық экономикаға көшу кезеңінде (90-шы жылдар) көптеген балабақшалар жабылды, бұл қоғамда үлкен әлеуметтік проблемалар тудырды. Бірақ тәуелсіздіктен кейінгі жылдарда мемлекет балабақшалар желісін қалпына келтіруге және оларды жаңартуға белсенді көше бастады.

2. Балабақшаның бала дамуына әсер ететін негізгі функциялары. Балабақша тек ата-ананың жұмыс уақытында баланы қауғалайтын орын емес. Ол келесі маңызды функцияларды орындайды:

1. Әлеуметтендіру функциясы: Балабақша – баланың отбасы шеңберінен шығып, алғашқы қоғамдық ортаға, жаңа әлеуметтік рөлге («тобымның мүшесі») енетін орны. Мұнда ол қарым-қатынас ережелерін, бірлесе жұмыс істеуді, бөлісуді, талас шешуді үйренеді.
2. Дамытушылық-білім беру функциясы: Балабақша баланың танымдық қызығушылығын оятады, оның сенсорлық, танымдық, тілдік дамуын ұйымдастырады. Бүгінгі күні бұл функция «Рухани жаңғыру» бағдарламасының аясында ұлттық құндылықтар мен білімге деген сүйіспеншілікті тәрбиелеумен толықтырылуда.
3. Тәрбиелік функция: Мектепке дейінгі кезең адамгершілік қасиеттердің (адалдық, мейірімділік, жауапкершілік) негізі қаланатын кезең. Балабақша балаға жақсы мен жаманды ажыратуды, табиғат пен малдарға қамқорлық жасауды үйретеді.
4. Денсаулық сақтау функциясы: Тәртіпті күн режимі (тамақтану, ұйқы, серуен), дене тәрбиесі жаттығулары, тазалық дағдылары баланың денсаулығын нығайтады.

3. Ойын қызметінің рөлі және оның педагогикалық мәні. В.А. Сухомлинскийдің айтуынша, «ойынсыз ақыл-ойды қалыптастыру мүмкін емес». Балабақшада ойын – баланың жетекші қызметі болып табылады. Ойын арқылы бала әлемді зерттейді, әртүрлі әлеуметтік рөлдерді (әке, шеше, дәрігер, жүргізуші) сендіреді, проблемаларды шешеді және шығармашылық қабілеттерін көрсетеді. Балабақша тәрбиешісінің маңызды міндеті – әртүрлі ойындарды (сюжеттік-рөлдік, құрылыс, қозғалыс, дидактикалық) ұйымдастыру және басқару. Халықтық даналық «Ойында озып, өмірде алда» дегендей, ойын арқылы бала келешек өмірге дайындалады. Ойын процесінде логикалық ойлау, есте сақтау, назар дамиды, сөздік қор байиды.

4. Балабақшада тіл дамуының маңыздылығы. Мектепке дейінгі кезең сөйлеу қызметінің ең активті дамитын кезеңі. Балабақшада тілдік даму жұмысына ерекше көңіл бөлінеді. Бұл балалардың сөздік қорын байыту (жаңа сөздермен таныстыру), сөйлем құрылымын жетілдіру, дұрыс айту дағдыларын қалыптастыру (дұрыс дыбыстау), сондай-ара тыңдау дағдыларын дамытуды қамтиды. Балалармен жұмыс жасау кезінде тәрбиеші қоршаған әлемді сипаттау, әңгімелесу, ертегі оқу, өлең-жырларды жаттау сияқты әдістерді пайдаланады. Абай, Шоқан сияқты данышпандардың өмір жолы көрсеткендей, тілдік мәдениет пен сөз қуатын негіздеуде әже-аталардың, яғни отбасы мен жақын қоршаған ортаның рөлі де аса зор. Балабақша бұл үдерісті жүйелі түрде жалғастырады және кәмілдетеді.

5. Отбасы мен балабақшаның ынтымақтастығы. Баланың табысты дамуы үшін отбасы мен балабақшаның тығыз ынтымақтастығы өте маңызды. Ата-ана – баланың бірінші және ең маңызды тәрбиешісі. Дегенмен, кейбір отбасыларда тәрбиенің қате үлгілері (еркелету, артық талап қою, сезімталдықтың жетіспеушілігі) байқалады. Балабақшаның міндеттерінің бірі – ата-аналарға педагогикалық көмек көрсету, олардың бала психологиясы мен даму ерекшеліктері туралы білімділігін арттыру. Ата-ана жиналыстары, жеке кеңестер, ашық сабақтар осы мақсатта өткізіледі. Тәрбиеші мен ата-ананың біріккен күшімен ғана баланың жан-жақты және үйлесімді дамуын қамтамасыз етуге болады.

6. Заманауи талаптар және «Рухани жаңғыру» контекстіндегі балабақша. Қазіргі заманғы әлемде балабақшаның тапсырмалары кеңейіп, күрделенуде. Оларға мыналар жатады:

1. Информациялық-коммуникациялық технологияларды (ИКТ) сәйкес пайдалану дағдыларын қалыптастыру.
2. Экологиялық сана мен табиғатты қорғауға деген құрметті тәрбиелеу.
3. Ұлттық мәдениет пен дәстүрлерді насихаттау (ұлттық ойындар, ән-өрнектер, ата-баба даналарының ертегілері арқылы).
4. Балалардың эмоционалдық интеллектісін (эмоцияларды тану, басқару, эмпатия) дамыту.
5. Критикалық және креативті ойлау дағдыларын қалыптастыру.

«Рухани жаңғыру» бағдарламасы осы тапсырмаларға философиялық-мәдени негіз береді, балабақшаны ұлттық кодты сақтау мен жаңғырудың алғашқы ұясы ретінде көрсетеді. Рухани жаңғыру «Мәңгілік Ел» идеясының өзегі ретінде жаңа буынның санасын қалыптастыруды көздейді және бұл процестің басталуы дәл балабақшадан басталады.

Қорытынды. Балабақша – бұл тек балалардың өміріндегі емес, сонымен бірге бүкіл қоғамның дамуындағы алғашқы және шешуші баспалдақ. Ол баланың жеке тұлғасы ретінде қалыптасуының негізін қалайды, оны қоғамдас адам ретінде дайындайды, оның танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік әлеуетін ашады. Қазақстандағы балабақшалардың тарихи жолы – бұл мемлекеттің балалық шаққа деген көзқарасының көрінісі, ол қиын кезеңдерде де балаларға деген жауапкершілікті сақтаған. Қазіргі таңда балабақша отбасы мен мектеп арасындағы тиімді көпір ретінде, «Рухани жаңғыру» идеяларын жүзеге асырудың алғашқы платформасы ретінде қызмет етеді. Оның негізгі міндеті – білімге, еңбекке, адамгершілікке деген құрметті, сондай-ақ ұлттық сана мен жаһандық көзқарасты үйлестіре білетін, шығармашылық және бәсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастыру. Сондықтан балабақшаға көзқарасты тек «қамқорлық орны» ретінде шектемеу, оны қоғам дамуының стратегиялық саласы ретінде тану және оның материалдық-техникалық базасы мен кадрлық әлеуетін үнемі жақсарту қажет. Өйткені балабақшадағы әрбір саты – бұл болашақ ұрпақтың сәтті өмір жолының бастауы.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев, Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру // Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты. – 2017. – 12 сәуір.
2. Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру тарихы (1920-2000 жж.): монография / Жалпы ред. Г.Қ. Әлімжанова. – Алматы: Білім, 2005. – 300 б.
3. Выготский, Л.С. Ойлау мен сөйлеу / Л.С. Выготский. – 5-ші бас. – М.: Лабиринт, 1999. – 352 с.