Аннотация: Бұл мақала халықаралық тәжірибе негізінде ауруды басқару бағдарламаларын (АББ) енгізуде мейіргер қызметінің рөлі мен маңызын талдайды. Мақала АББ ұғымын, оның созылмалы ауруларды тиімді бақылаудағы рөлін, сондай-ақ әлемде (Финляндия, Германия, Канада) осы тәжірибенің қалыптасу тарихын қысқаша баяндайды. Мейірбердің маңызды міндеттері, оның пациентпен үздіксіз байланыс, білім беру және алдын алу шараларын ұйымдастыру іс-әрекеті қарастырылады. Зерттеу әдісі ретінде әдебиеттерді салыстырмалы талдау және халықаралық тәжірибені жүйелеу қолданылды. Нәтижелер АББ-ның жүзеге асырылуы жалпы денсаулық көрсеткіштерін жақсартуға, емдеуге жұмсалатын қаржыны тиімді пайдалануға әкелетіндігін, ал бұл үдерісте мейірбердің негізгі байланыс тізбегі, мұрағатшы және насихатшы ретіндегі ролі ерекше маңызға ие екендігін көрсетеді.

Кіріспе

«Біз біріншілік медико-санитарлық көмек сапасын жоғарылатуымыз және профилактикалық шараларға ден қоюымыз керек. Білікті ұйымдастырылған профилактикалық шаралар арқылы аурудың ерте сатысында алдын алуға болады. Сондықтан халықтың денсаулығын сақтауға ұлттық денсаулықты бақылау бағдарламасын енгізу керек» – деген Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясындағы халыққа жолдауына сәйкес, елімізде ауруларды басқару бағдарламаларын (АББ) енгізу жұмыстары іске асырылуда. АББ – бұл созылмалы ауруларды басқаруды жақсартуға бағытталған кешенді және жоспарлы тәсіл. Ол диагностикаланған созылмалы инфекциялық емес аурулары бар науқастарды қолдауға арналған және пациентті өздігінен көмек көрсетуді қоса алғанда үйлестірілген шаралар арқылы өз ауруларын басқаруға тартуды көздейді. Бұл тәсіл жеке тұлғаларға басқа медициналық қызмет көрсетушілермен бірге өз ауруын бақылауға және асқынулардың алдын алуға мүмкіндік береді. Ауруды басқару дегеніміз – созылмалы ауруы бар адамның симптомдарды, физикалық және әлеуметтік салдарды емдеуді, сондай-ақ асқынулар санын, стационарлық және жедел медициналық көмекке қажеттілікті төмендету үшін өмір салтын өзгерту қабілеті. Бұл мақаланың мақсаты – АББ енгізудегі халықаралық тәжірибені талдау және бұл үдерісте мейіргердің рөлі мен қызметінің маңыздылығын ашып көрсету.

Негізгі бөлім

Ауруларды басқару бағдарламасын қолдану арқылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) есептері бойынша артериялық гипертензия кезінде ауыр асқынулардың дамуын 75%-ға, алдын алуға болады [1, б. 23]. ҚР Денсаулық сақтау министрлігі (ҚР ДСМ) деңгейінде халықаралық кеңесшілермен АББ енгізудегі әлемдік тәжірибе мен әртүрлі тәсілдер талқыланды. Ғылыми-дәлелді медицинаға негізделген АББ-ны әзірлеу және енгізу, халықтың денсаулық мәселелері бойынша хабардар болуын арттыру, денсаулық сақтау жүйесін нығайту және әлеуметтік жаңғырту тәсілдерін шешу үшін мемлекет, қызметкерлер және азаматтардың өздері арасында денсаулық үшін ортақ жауапкершілікті арттыру мәселелері қарастырылды.

Халықаралық тәжірибеде ауруларды басқару бағдарламаларын енгізу бірнеше елде сәтті жүзеге асырылған:

1. Финляндияда: Жедел жүрек инфарктісі (ЖЖИ) бойынша өлім көрсеткіші жоғары деңгейде болғандықтан, 1972–1977 жылдар аралығында АББ алдымен пилоттық режимде, кейін елдің барлық өңірінде жүргізілді.
2. Германияда: АББ 2001 жылы қант диабетінің 2-ші түрі, өкпе обыры және ЖЖИ, ал 2003 жылы сүт безі обыры бойынша іске асырылды.
3. Канадада: 2003 жылы созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СӨӘА), артериялық гипертензия және қант диабеті аурулары бойынша АББ енгізілді. Канада гипертонияның алдын алу және бақылау саласындағы әлемдік жетекші елдердің бірі болып саналады [2, б. 15].

Бұл тәжірибелер бағдарламаның нақты нәтижелерге қол жеткізуі үшін көп деңгейлі, тұрақты және ресурстармен қамтамасыз етілген тәсілдің қажеттілігін көрсетеді. Қазақстанда пилоттық өңірлерде АББ-ны енгізумен Денсаулық сақтауды дамыту республикалық орталығының денсаулық сақтауды стандарттау орталығының Біріншілік медицина-санитариялық көмекті (БМСК) жетілдіру бөлімі айналысады. Енгізу жұмысы Canadian Society for International Health консалтингтік компаниясының қолдауымен жүзеге асырылып келеді. Үйлестіруші орган – Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық көмекті ұйымдастыру департаменті болып табылады.

АББ жүйесінде мейірбердің рөлі аса маңызды және көп қырлы. Мейірбер бұл үдерісте тек процедуралық тапсырмаларды орындаушы ғана емес, сонымен қатар пациентпен тікелей және үздіксіз байланыста болып, оның жағдайын бақылайтын, білім беретін және қолдау көрсететін негізгі қызметкер болып табылады. Оның негізгі міндеттеріне мыналар жатады:

1. Үздіксіз байланыс пен мониторинг: Телефон желісі немесе басқа қашықтықтан байланыс құралдары арқылы пациентпен үнемі байланыста болу, оның жағдайын бақылау, сұрақтарына жауап беру, қажет болған жағдайда дәрігерге жолдау.
2. Білім беру және үйрету: Пациентке және оның туыстарына аурудың табиғаты, дұрыс тамақтану, дене тәрбиесі, дәрілерді уақытында қабылдау сияқты күтім шараларын түсіндіру. Артериялық қан қысымын (АҚҚ) өлшеу техникасына пациентті үйрету, өзін-өзі бақылау дағдыларын қалыптастыру.
3. Алдын алу және координация: Қосымша медициналық тексерулерге (мысалы, лабораториялық зерттеулерге) уақытында шақыру. Пациенттің жоспарланған дәрігер қабылдауына келуін қадағалау, емдеу жоспарының орындалуын қадақтау.
4. Психологиялық қолдау: Аурудың созылмалы сипатымен байланысты қиындықтарды жеңуге көмектесу, мотивацияны сақтауға ықпал ету.

Осылайша, мейірбер – бұл пациент пен медициналық жүйе арасындағы негізгі байланыс тізбегі. Оның белсенді қызметі пациенттің мінез-құлығын өзгертуіне, емдеу жоспарына берілгендігіне, өзін-өзі бақылау дағдыларын меңгеруіне тікелей әсер етеді. Бұл өз кезегінде аурудың бақылану деңгейін жақсартады, ауруханаға жатқызу қажеттілігін азайтады, яғни емдеудің жалпы тиімділігін арттырып, денсаулық сақтау жүйесіне түсетін экономикалық жүктемені жеңілдетеді. АББ-ны енгізу тек пациенттің ғана емес, бүкіл денсаулық сақтау жүйесінің күш-жігерін талап ететін күрделі үдеріс. Оның жетістігі медициналық қызметкерлердің, әсіресе біріншілік көмек деңгейіндегі мейірберлердің біліктілігі мен қызметіне тікелей байланысты.

Қорытынды

Халықаралық тәжірибе ауруларды басқару бағдарламаларын (АББ) енгізудің созылмалы инфекциялық емес ауруларды тиімді басқару, денсаулық көрсеткіштерін жақсарту және медициналық ресурстарды үнемдеу үшін аса маңызды екенін көрсетеді. Бұл бағдарламалар пациентті белсенді қатысушыға айналдыра отырып, оның өз денсаулығына жауапкершілігін арттырады. Қазақстанда бұл бағыттағы жұмыстар ҚР Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың бастамасымен және «Қазақстан-2050» стратегиясының негізгі бағыттарына сәйкес іске асырылуда, ал пилоттық жобалардың нәтижелері одан әрі талдауға негіз береді.

Бұл үдерісте мейірбер қызметінің рөлі ерекше маңызға ие. Мейірбер – бұл АББ жүйесіндегі негізгі орындаушы, пациентпен тікелей және үздіксіз жұмыс істейтін, білім беруші, насихатшы және координатор. Оның қызметі пациенттің өзін-өзі басқару дағдыларын қалыптастыруға, емдеу жоспарына сенімділігін арттыруға, осының нәтижесінде аурудың асқынулары мен ауруханаға жатқызу қажеттілігін азайтуға әкеледі. Сонымен, АББ-ны сәтті енгізу тек дәрігердің ғана емес, мейірбердің де біліктілігі мен кәсібилігіне, оның пациентпен құрылатын жеке тұрғыдан орталықтандырылған қарым-қатынасына тікелей тәуелді. Болашақта осы бағдарламаларды кеңейту және жетілдіру жолында мейірберлердің білімін арттыру, олардың қызметін әдістемелік жағынан қолдау маңызды болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2050» Стратегиясы: Жаңа саяси бағыт қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. – Астана, 2012.
2. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ресми сайты. Ауруларды басқару бағдарламалары бойынша ақпарат. – URL: gov.kz (қаралған күні: 23.12.2025).
3. World Health Organization. Innovative Care for Chronic Conditions: Building Blocks for Action. – Geneva: WHO, 2002. – 98 p.
4. Bodenheimer T., Wagner E.H., Grumbach K. Improving Primary Care for Patients With Chronic Illness // The Journal of the American Medical Association (JAMA). – 2002. – Vol. 288, No. 14. – P. 1775–1779.
5. Ofman J.J. et al. Does disease management improve clinical and economic outcomes in patients with chronic diseases? A systematic review // The American Journal of Medicine. – 2004. – Vol. 117, No. 3. – P. 182–192.
6. Canadian Society for International Health (CSIH). Official website and project reports. – URL: csih.org (қаралған күні: 23.12.2025).
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html