Баланың ғаламтордағы уақытын ақылмен қолданыңыздар! Шахмат кибер олимпиадасы баланың ой өрісін дамытып, ақылын жетілдіреді. Нақты ғылымдарды игеруге ықпал жасайды.
Онлайн шахмат клубына жазылыңыздар: https://chess.zti.kz
...

Мы являемся разработчиком систем дистанционного образования и на базе своих авторских порталов постоянно организовываем предметные олимпиады и другие образовательные мероприятия. На протяжении многих лет мы оказываем рекламные услуги организациям образования высшего и средне-специального звена (далее - рекламодатель) путем размещения рекламных баннеров, с приглашениями на образовательные мероприятия наших рекламадателей в выходных документах выдаваемых по итогам дистанционных олимпиад. Каждый участник получив диплом или сертификат от наших порталов приобретает скидку на обучение в курсах или приглашение на участие в мероприятиях наших рекламодателей. Договора на предоставление рекламных услуг заключаются только напрямую с рекламодателем без участия третьих лиц, или представительских организаций. Подробнее: https://zti.kz/ads/ ...

Как получить журнал за 2 дня? Данная возможность уже функционирует с начала 2022 года на портале www.kzu.kz. Но, многие об этом не знают. И мы решили, расскрыть этот секрет... Если у вас есть готовая статья, то вы можете ее публиковать на сайте www.adisteme.kz. Это бесплатно. Также вы можете принять участие в конференции. В этом случае ваш доклад будет в автоматическом режиме опубликована в специальном номере журнала для конференционных докладов. У журнала будет свой ISSN. В этом случае у вас будет возможность получить электронный вариант журнала в течений двух дней. Вот и все. Одним выстрелом примете участие в конференции и получите журнал, что не сомненно будет учитываться в период прохождения аттестации. ...

По результатам анализа радиационно-гигиенической обстановки на территории Республики Казахстан значительный вклад в дозу облучения населения вносит медицинское облучение за счет диагностических рентгенорадиологических исследований. Об этом расскажет автор Системы учета доз радиационного облучения доктор Тлеубаева Асел Бакытбековна в одноименной статье. Подробнее: https://adisteme.kz/sudro.html ...

Сколько нужно слов чтобы знать Английский?
- ответ знают учёные из Оксфордского университета. Составляя учебные материалы для студентов, они подсчитали главные слова для каждого уровня.
• 250 слов необходимый старт для новичков.
• 600 достаточно чтобы говорить на базовые темы в повседневной жизни.
• 1200 повысить твой уровень до уверенного среднего.

Мы создали систему быстрого запоминания «Wonder Words» в её основе метод интервальных повторений, доказанный учёными. Приложение предлагает все слова, которые максимально расширят твой словарный запас. https://wonder.zti.kz
...

Отличная новость! Теперь в олимпиадах "Wonder Words" выдаются сертификаты по каждому предмету отдельно. А всего олимпиад по 8 предметам. Каждый участник достигший уровня выше "Elementary" будет удостоен к награде от МАП. Подведение итогов будет в августе. Спешите приобрести выгодные абонементы прямо сейчас. ...

Отличная новость. Теперь в олимпиадах Wonder Words есть русский и казахский языки. Всего за 1000 тг. можно принять участие в 8 олимпиадах. https://wonder.zti.kz ...

Поздравляем нашего юниора с победой в кибер Олимпиаде по итальянским шашкам. ...

Ескерту: Мақала сапасы туралы ақпараттарды, сертификат, анықтама және журналға тапсырыс беру батырмаларын мақала авторы немесе журнал тілшісі ғана көре алады.

Араб миссионерлерінің қазақ жеріндегі дін тарату әрекеттері

Дінтану
Араб миссионерлерінің қазақ жеріндегі дін тарату әрекеттері

Мақала авторы: Жаханова Ж.А.
Жұмыс орны: Ш. Есенов атындағы Каспий Мемлекеттік технологиялар және инжиниринг Университеті
Лауазымы: аға оқытушы
Порталға жариялану мерзімі: 21.12.2020
Журнал қорына жариялаған: Ережепова Римма Ғизатоллақызы


Орта Aзияға  арабтардың келуі  Араб түбегіндегі әлеуметтік-экономикалық, саяси және этникалық үрдістердің барысында   қалыптасты және VII ғасырдың бас кезінде жаңа діни жүйе — исламның негізінде  ене бастады.  Мұнда феодалдық қатынастар қалыптасып, нығайды, алайда рулық-тайпалық ұйым, әсіресе көшпелілер арасында әлі күшті еді. Мұхаммед пайғамбар өлгеннен (632 ж.) кейін Араб түбегінің әр жерінде билік үшін күрес орын алды, халық қозғалысы басталды. Араб шонжарлары ішкі қайшылықтарды әлсіретіп, дінбасылары билейтін мемлекетті нығайту мақсатында, соғыс олжасына кенелу үшін жаңа жерлерді жаулап алу жолына түсті.

633 жылы арабтардың «дін үшін соғыс» деген ұранмен жаулап алушылық жорықтары басталды. Аз уақыттың ішінде олар Иран, Сирия, Палестина, Египет, Ирак жерлерін басып алып, Орта Азияның оңтүстік облыстарына жақындады.

          Арабтардың жаулаушылық кезеңінде  Орта Азия мен Қазақстан  аумағының көп белігі Батыс Түркі қағанатының  билігінде болған еді. Орта Азияның көп иеліктерін түрік немесе аралас текті әулеттер басқарды.  Арабтар 705 жылы шапқыншылықтар   арқылы  Әмударияның  шығыс жағындағы аймақ —Мауараннахрды жаулап алуға көшті. Хорасан билеушісі Кутейба ибн Балхты басып алып, 706 жылы Пайкендке (Бұхараға  таяу) қарай беттеді.  709 жылы  Бұхараны басып алды[1].   

          714 жылы Шаш пен Ферғананы алады», «Араб қолбасшысының бірі Насыр ибн Сейяр 737-738 жылдары Орта Азияның бірқатар аймақтары мен Қазақстанның оңтүстігіне басып кірді» деген мәліметтерден олардың соғыс жолдарыменде дінді енгізу әрекеттерін байқаймыз. Арабтардың исламдандыру жорықтарының қарқынды жүргізілуіне қарамастан, түріктектілер арасында мұсылмандану алға жылжи қоймады. Осы кезде Орта Азия мен Қазақстан аумағын мекендеген түркі халықтарының тарихына, діни болашағына зор ықпал еткен оқиға, яғни 751 жылдың шілде айында Тараз қаласы маңында Атлах қамалы жанында болған соғыс. Соғысқан екі күштің бірі – Қытайлар сол жылдары Жетісудың көп жерлерін бауырына басып, енді оңтүстік аймаққа мойнын соза бастаған. Сондықтан түрік тайпалары арабтардың әскери күшін тиімді пайдалана отырып қытайлықтарға қарсы қолданды. Түрік тайпаларының қолы Араб әскерінің қолдауымен Қытай әскерін кері бас көтере алмастай етіп, ойсырата жеңді. Арабтардың мұндай көмегіне разы болған халық және тайпалар арабтардың дін тарату әрекеттеріне қарсы болмады. Сонымен бірге ислам дінін қабылдай отырып жайлап күнделікті тұрмыс тіршіліктеріне араластыруға тырысты. Арабтардың келуімен бірге Орта Азия мен Қазақстан аумағында ислам діні кеңінен тарай бастады» Ал, Қазақстанның Атырау, Орал, Маңғыстау қатарлы батыс өңір аймақтарының бір кездері Хазар қағандығының жері болғанын ескерсек, ислам діні Қазақстанның батысына Хазарлар арқылы (732 жылы) тым ертеде келгенін ескерсек болады.  Хазарлықтар  732 жылы исламды ресми түрде қабылдап, 768 жыл мемлекеттік дін еткен Хазар әулеті болған.  Сонымен қатар арабтар жергілікті халық арасына дінді сіңістіру үшін   арабтарды әкеліп қоныстандыра бастады. Солардың күшімен ислам дінін енгізіп, бұрынғы табынатын пұттарын талқандап, оның орнына мешіттер салдырған. «Кімде-кім мешітке келсе, оларға ол (Кутейба) екі дирһам береді» деп жар салады.   Арабтар басқыншылық мақсатпен қалың елді отарлаумен бірге таза идеологиялық саясат та жүргізді. Олар Тұран атауын Түркістанға айналдырды. Бұхарадан өзге елдімекен атауларын түгел өзгертті. Сонымен бірге халық атауларын да жаппай арабтандырды.

             Қазақстан жерінің ислам дініне ену үрдісі көп уақытқа созылды. Арабтар үстемдігі халифат құрамына енген Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың жекелеген аймақтарында ғана орнады. Сондықтан исламдану оңтүстік аймақтарда айқын қарқын алғанымен, Қазақстанның қалған бөлігінде өте баяу жүрді.  

            Исламды түріктектілер арасында насихаттау мақсатында оқымысты, исламды жетік меңгерген арабтар келе бастады. Бұлар халық арасында қожа атымен белгілі еді.

             Оңтүстік өңірге Арабиядан дін таратып – Құран Кәрімді, Хадисті, шариғатты үйретіп, оқыту үшін, оқыған ғалым, ұстаз, қаландарлар ағылып келген. Олар негізінен арабтар болған, соңынан түрік қыздарына үйленіп бала-шағалы болып біржолата сіңіп ақырында қалып қойған. Қазіргі кезде олардың барлығын да, жергілікті халықтар «сейіттер мен қожалар» деп атайды. Осы «Қожа» деп аталып жүрген үлкен тайпа өкілдері пайғамбарымыз Мұхаммедке (с.ғ.с.) туыстық байланыспен баратын кісілер ұрпақтары, нақтырағы Хәзіреті Әлидің ұрпақтары. Олар Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сара жолы болып табылатын Ислам дінін уағыздау үшін қазақ топырағына қоныс тепкен. Келудегі мақсатының өзі Ислам дінін насихаттау, яғни қазіргі тілмен айтқанда миссионерлік. Оған қоса, ұшан-теңіз Ислам ілімін, тазалық пен ізгілік жолдарын насихаттау, әдебиет пен мәдениетке бой түзету. Осыған ұлы бабаларымыз Қорқыт ата, Арыстан баб, Қожа Ахмет Иассауидің өмір жолдары мен қалдырған мұралары дәлел бола алады[2].

Орта Азиядағы және Қазақстан жеріндегі халықтардың көшпелі өмірімен жалпы тұрмысы арабтардың көшпелі халықтарына ұқсас болуы олардың насихат жұмысының табысты етуі даусыз. Сол кездегі ежелгі қалаларымыздың бірі Сунаққорғанның орны сауда керуен жолының үстінде болған. 751 жылы Тараз қаласының маңынан бастап «Терістік және Шығыс Қазақстанға арабтар сауда керуендерімен бірге мұсылман миссионерлерін жиі жіберіп отырды. Олар Енисей жағалауларына дейін барды». Осындай жолдармен араб елдерінен біртіндеп келіп жатқан ишандар мен молдалар көшпелі дала халықтарын аралап құран мен сунна жолдарын, шариғат заңдарын тарата бастаған.

Жергілікті халықты рухани құлдықта ұстау үшін, олардың  рухани болмысын түбірлі өзгерту, яғни олардың халықтық тарихи жадын мүлде жойып жіберіп, оның орнына исламият идеологиясын қондыруды көздеді. Осы саяси мақсат тұрғысынан келіп, жергілікті халықтың тілін, дінін, дүниетаным, салт-дәстүрін, әсіресе осы ерекшеліктерді жалғастырып, халықтың тарихи жадын сақтаудың бірегей құралына айналған жазу таңбаларын жойып, оны арабша жазумен алмастыру саясатын комплексті тұрғыдан жүргізді. Құтайба тұрандықтардың ұлы жетістігі, ата мұрасы жазуын өмірден жойып жіберуді ғана мақсат тұтпай, халықтың тарих жадын құрайтын оның көп қырлы рухани сала көздерін жоқ қылып жіберуге тікелей кірісті. Осы себепті Құтайба рухани мәдениеттің бесігіне айналған қала атаулыны талқандап, халықтың әдет- салтын мұсылмандық әдет-салтпен алмастыру, араб тілінің қоғамдық қызметін үстем етіп жергілікті тілді қудалау, елді мекен, жер атауларын, тіпті, халық пен жеке кісі есімдерін де арабшалап қойдыру, жазу таңбасын қолданудан шығару, қолжазба кітап атаулыны,сауаты бар кісілерді тұтас көзін жоюды, жабайыларды жабайылардың қолымен қырып тұншықтыру, сыйға билікке жығу, көркем әдебиет пен ғылыми еңбектерді тек араб тілінде жаздыруға әкелу, ел арасында тек исламияттық дүниетанымды тануға қолынан келгенінің бәрін жұмсап аянбай қимылдады. Ғұн, түркі, хорезм жазуын саналы түрде жойған араб басқыншылары енді ислам діні мен араб жазуының таралуына жол ашты[3].

                 XV ғасырда Қазақ хандығының негізінің қалануымен ислам дінінің тұғыры қазақ халқының тарихы барысында жаңа белеске көтерілді. Ислам діні хандық биліктің нығаюы мен қазақ ру-тайпаларының ұлтқа бірігуіне ықпал еткен идеологиялық факторлардың бірі болды. Исламдағы шариғат нормалары мен дала заңдары астасып, жаңа мемлекеттің құқықтың нормаларының негізіне айналды. Керей мен Жәнібектен бастап Кеңесарыға дейін жалғасқан Қазақ хандығы дәуірінде ислам мен шариғат нормалары үстемдік құрды. Тәуке ханның атақты «Жеті жарғысындағы»: «Құдайға тіл тигізген адам, егер тіл тигізгенін жеті адам дәлелдеп, куәлік берсе, өлім жазасына кесіледі. Өлім жазасы шариғат талабына сәйкес таспен атып орындалады» және «Шариғат жолы — әуелі Құран Кәрімге, одан кейін хадистер мен сунналарға негізделеді» деген ережелердің өзі ислам дінінің Қазақ хандығында ерекше маңызға ие болғанын көрсетеді. XVI-XVII ғғ. Қазақстандағы исламның ары қарай таралуына қазақтардың Орта Азия халықтары мен Еділ бойының татарлары арасындағы тығыз экономикалық және мәдени байланыстар ықпал етті. Бұхара, Самарқанд, Ташкент, Хиуа және Түркістаннан келген миссионерлер исламның басты таратушылары болды[4].

Қазақ жеріндегі араб миссионерлерінің әрекеті дінді жергілікті халықтың бойына сіңістіру, ұғындыру болды. Дегенменде жергілікті халық соғыссыз бейбіт жолмен дінді қабылдап өзінің ата бабасының салт дәстүрімен ұштастыра отырып ұлт санасына тиімді жағынан ұғындыруға тырысты.

 Әдебиеттер тізімі:

  1. https://kk.wikipedia.org/
  2. http://www.iref.kz/orta-aziya-men-azirgi-aza-dalasyina-islam-dini-taraluyi/
  3. https://kk.wikipedia.org/
  4. Сунақтардың этногенезі және сунақ қаласының тарихы. Ж.Е.Ержанов Алматы, 1992ж.