Аннотация қазақ тілінде

«Абайдың ермегіне айналған дойбы ойыны» атты мақалада ұлы ақын Абай Құнанбайұлының зияткерлік ермектерінің бірі – дойбы ойынының тарихи, мәдени және тәрбиелік мәні қарастырылады. Мақсаты – Абайдың дойбыға құмарлығын, оның отбасылық дәстүрін, шәкірттеріне ықпалын және бүгінгі ұрпаққа берер тағылымын айқындау. Тарихи-салыстырмалы, дереккөздік және сипаттама әдістері қолданылады. Нәтижесінде Абайдың дойбы мен тоғызқұмалақты шебер ойнағаны, Жидебайдағы үйінде зияткерлік жарыстар ұйымдастырғаны, ұрпағы Әрхам Ысқақовтың Қазақстанның тұңғыш дойбы чемпионы болғаны дәлелденеді [1, 200–203 б.; 2]. Абай үшін дойбы – зейінді шыңдайтын, логиканы дамытатын зияткерлік өнер. Түйін сөздер: Абай, дойбы, тоғызқұмалақ, зияткерлік ойындар, рухани мұра.

Аннотация на русском языке

В статье рассматривается историческое, культурное и воспитательное значение шашек – одного из интеллектуальных увлечений Абая Кунанбайулы. Цель – определить увлечение Абая шашками, семейную традицию, влияние на учеников и назидательное значение для современного поколения. Используются историко-сравнительный, источниковедческий и описательный методы. В результате доказывается, что Абай мастерски играл в шашки и тогызкумалак, устраивал интеллектуальные состязания в Жидебае, а его потомок Ахам Ыскаков стал первым чемпионом Казахстана по шашкам [1, с. 200–203; 2]. Для Абая шашки – интеллектуальное искусство, развивающее внимание и логику. Ключевые слова: Абай, шашки, тогызкумалак, интеллектуальные игры, духовное наследие.

Abstract in English

The article examines the historical, cultural, and educational significance of checkers as one of Abai Kunanbayuly’s intellectual pursuits. The aim is to determine Abai’s passion for checkers, the family tradition, his influence on students, and the edifying value for the modern generation. Historical-comparative, source-study, and descriptive methods are used. The results prove that Abai masterfully played checkers and togyzkumalak, organized intellectual competitions at his Zhidebai home, and his descendant Arkham Yskakov became the first champion of Kazakhstan in checkers [1, pp. 200–203; 2]. For Abai, checkers was an intellectual art that develops attention and logic. Keywords: Abai, checkers, togyzkumalak, intellectual games, spiritual heritage.

Кіріспе

Абай Құнанбайұлы – қазақтың ұлы ақыны, ойшылы, ағартушысы. Оның шығармашылығы мен қоғамдық қызметі ұлттық руханияттың негізін қалады. Абайдың зияткерлік ермектері, соның ішінде дойбы ойыны, оның жан-жақты тұлғасын танытатын маңызды қыры болып табылады. Дойбы – логикалық ойлауды, зейінді және стратегиялық пайымдауды қажет ететін көне ойын. Абайдың бұл ойынға деген құмарлығы кездейсоқ емес; ол ақынның интеллектуалдық ізденістерімен және ағартушылық идеяларымен тығыз байланысты. Мақаланың өзектілігі – Абай мұрасының осы қырын ғылыми айналымға енгізу және оның тәрбиелік мәнін айқындау қажеттілігімен негізделеді. Зерттеудің мақсаты – Абайдың дойбы ойынына қатысын тарихи деректер негізінде талдап, оның отбасылық дәстүр, шәкірттеріне ықпалы және ұрпақтарының жетістіктері арқылы көрініс табуын көрсету. Теориялық маңыздылығы – Абайтану ғылымындағы зияткерлік мұраны зерттеуге үлес қосу; практикалық мәні – жастарды интеллектуалдық ойындарға баулуда Абай тәжірибесін насихаттау.

Негізгі бөлім

Дойбы – ұлы ақын Абай Құнанбайұлының ең сүйікті зияткерлік ермектерінің бірі болған. Шахмат пен тоғызқұмалақты шебер ойнаған ақын бос уақытында, әсіресе қыс айларында, Жидебайдағы үйінде қонақтарымен және жақын шәкірттерімен дойбы жарыстарын ұйымдастыруды әдетке айналдырған. Бұл туралы ақынның шәкірті Көкбай Жанатайұлы өз естеліктерінде жазады: «Абай қырдың тоғызқұмалақ, дойбы сияқты ойындарына көп уақыт беретін. Әсіресе көп салынып ойнайтыны тоғызқұмалақ болушы еді. Бұл ойындарға Тобықты ішіндегі ірі ойыншылардың ең ілгергі қатарындағы бірі болып саналады» [3]. Бұл дерек Абайдың зияткерлік ойындарға деген ықыласын және оларды күнделікті өмірінің бөлшегіне айналдырғанын көрсетеді.

Абайдың дойбы ойынына деген құмарлығының тарихи негізі тереңде жатыр. Дойбы ойнау өнері ақынға ата-бабасынан дарыған. Абайдың атасы Өскенбай, өз әкесі Құнанбай да өз заманында дойбыны өте құмартып, шебер ойнаған тұлғалар. Бұл отбасылық дәстүр Абайдың дойбыға деген қызығушылығының қалыптасуына ықпал етті. Сонымен қатар, дойбы қазақ даласында кең тараған ойындардың бірі болды. Зерттеушілер дойбының шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер айтады: кейбіреулер оны гректерге телиді, ал басқалары сақ дәуірімен байланыстырады [4]. Қазақстанның шығыс аймақтарында бұл ойынды «дойбы» деп атаса, батыс өңірлерде «шатыраш» деп атайды [2]. Бұл дойбының ұлттық мәдениеттегі терең тамырын көрсетеді. Абайдың дойбыға қызығуы осы мәдени дәстүрдің жалғасы болып табылады.

Тарихи жәдігер ретінде Абайдың өз қолымен ұстап, ойнаған дойбы тақтасы мен тастары Семейдегі Жидебай-Бөрлі мемлекеттік мұражай-қорығында қасиетті жәдігер ретінде әлі күнге дейін сақтаулы тұр [2]. Бұл мұражай 1940 жылы құрылған және Қазақстанның ең ірі музейлерінің бірі болып табылады [5]. Мұражайда Абайдың тоғызқұмалақ тақтасы да сақталған, оның бетінде ақынның алақанының табы қалған [3]. Бұл жәдігерлер Абайдың зияткерлік ойындарға деген сүйіспеншілігін дәлелдейтін материалдық куәліктер. Олар ақынның тек сөз өнерінің шебері ғана емес, сонымен қатар логикалық ойлауды бағалайтын тұлға екенін көрсетеді.

Абай тек өзі ойнап қоймай, айналасындағы өнерлі жастардың логикалық ойлау қабілетін дамытуға үлкен мән берген. Оның дойбы мен тоғызқұмалақ мектебінен тәлім алған шәкірттері кейін үлкен жетістіктерге жетті. Бұл Абайдың педагогикалық қызметінің маңызды қырын ашады: ол зияткерлік ойындарды тәрбие құралы ретінде пайдаланған. Абайдың немересі (інісі Кәкітайдың ұлы) Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов 1935 жылы өткен тұңғыш Қазақстан чемпионатында тұңғыш республика чемпионы атанды [2]. Бұл чемпионатқа 12 ойыншы қатысқан. Әрхам Ысқақов кейін 1949 жылы өткен республика біріншілігінде де чемпион болды, сонымен қатар тоғызқұмалақтан да бірнеше рет ел біріншілігіне қатысқан [2]. Ол 1948 жылы дойбы және тоғызқұмалақ ойындарынан облыстық, 1952 жылы тоғызқұмалақтан республика және Орта Азия бойынша чемпион атанды [1, 201 б.]. Бұл жетістіктер Абайдың зияткерлік ойындар мектебінің нәтижесі екені сөзсіз.

Абай үшін дойбы жай ғана уақыт өткізу құралы емес, адамның зейінін ұштап, логикасын ширықтыратын, дала халқының рухани өнерін байытатын интеллектуалды спорт түрі болды. Абай шахмат пен дойбыны «ой мен даналық ойыны» деп бағалаған [6]. Ол зияткерлік ойындарды адамның ой-өрісін кеңейтетін, стратегиялық ойлауға баулитын құрал ретінде қарастырған. Абайдың дойбыға деген көзқарасы оның жалпы философиялық жүйесімен үндеседі: адамды үнемі ізденуге, өзін-өзі жетілдіруге шақыру. Дойбы ойыны – осы ізденістің бір көрінісі.

Дойбының Абай шығармашылығындағы орнын зерттеу оның мәдени-тарихи контекстін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Абай заманында дойбы тек ойын-сауық құралы ғана емес, сонымен қатар қоғамдық қарым-қатынастың, пікірталастың және интеллектуалдық сайыстың алаңы болды. Ақынның дойбы ойнауға жиі уақыт бөлуі оның қоғамдық ортадағы беделін, адамдармен қарым-қатынас жасау стилін де көрсетеді. Дойбы үстелінің басында әртүрлі әңгімелер, пікірталастар өрбитін, бұл Абайдың айналасындағы адамдармен рухани байланысын нығайтатын. Осылайша, дойбы Абайдың интеллектуалдық және әлеуметтік өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.

Абайдың дойбы мұрасы бүгінгі күнде де өзекті. Қазақстанда дойбы спорты дамып келе жатқан түрлердің бірі. Абайдың немересі Әрхам Ысқақовтың тұңғыш чемпион атануы – бұл дәстүрдің жалғасы. Бүгінгі таңда Абайдың 180 жылдығына орай түрлі дойбы турнирлері ұйымдастырылуда [7]. Бұл Абай мұрасын насихаттауда зияткерлік ойындардың маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Абайдың дойбыға деген құмарлығы жастарды интеллектуалдық ойындарға баулудың тамаша үлгісі бола алады. Ол зияткерлік ойындарды ұлттық тәрбиенің құрамдас бөлігі ретінде қарастыруға негіз береді.

Сонымен қатар, Абайдың дойбы ойыны арқылы шәкірттеріне берген тәлімі терең педагогикалық мазмұнға ие. Ол жастарды тәртіпке, шыдамдылыққа, стратегиялық ойлауға баулыған. Дойбы ойынында жеңіске жету үшін қарсыластың қимылын болжау, өз әрекетін жоспарлау қажет. Бұл дағдылар Абайдың тәрбиелік жүйесінде маңызды орын алды. Абай шәкірттеріне тек ойын үйретіп қана қоймай, олардың бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға да көңіл бөлген. Дойбы үстелінің басында өткен әңгімелер, пікірталастар жастардың дүниетанымын кеңейтіп, ой-өрісін дамытқан. Бұл Абайдың зияткерлік ойындарды тәрбие құралы ретінде қалай пайдаланғанын көрсетеді.

Абайдың дойбыға деген қызығушылығы оның шығармашылығымен де тығыз байланысты. Ақынның өлеңдері мен қара сөздерінде логика, парасат, ой тереңдігі туралы ойлар жиі кездеседі. Дойбы ойыны – осы қасиеттердің практикалық көрінісі. Абай дойбы арқылы адамның ақыл-ойын шыңдауға, оны шығармашылыққа баулуға ұмтылған. Ол үшін дойбы – интеллектуалдық жаттығу ғана емес, сонымен қатар адамның рухани жетілуінің бір жолы. Бұл тұрғыда Абайдың дойбы мұрасы оның жалпы философиялық көзқарастарымен үндеседі.

Абайдың дойбы тақтасы мен тастары Жидебай-Бөрлі мемлекеттік мұражай-қорығында сақтаулы жәдігер ретінде ақынның күнделікті өмірі мен зияткерлік мәдениетін танытады [5]. Бұл заттар тек ойын құралы емес, Абайдың ой-өрісін, шыдамдылығын және стратегиялық пайымдауын көрсететін материалдық куәлік. Мұражай қорындағы тоғызқұмалақ тақтасымен қатар дойбы жәдігерлері ақынның зияткерлік ойындарға жүйелі көңіл бөлгенін дәлелдейді. Бұл деректер Абай мұрасын зерттеуде заттай дереккөздердің маңызын арттырып, ақынның рухани әлемін тереңірек тануға мүмкіндік береді.

Дойбы ойыны Абайдың отбасылық ортасында қалыптасқан дәстүр ретінде ерекше мәнге ие. Өскенбай мен Құнанбайдың дойбыны шебер ойнауы ақынның бұл ойынға қызығушылығының негізін қалады. Ауыл ортасында дойбы үстелінің басында өткен әңгімелер, пікірталастар мен пікір алмасулар Абайдың қоғамдық байланыстарын нығайтып, жастарға тәрбиелік ықпал етті. Ойын барысында шыдамдылық, тәртіп және қарсыласты тыңдау дағдылары қалыптасты, бұл Абайдың педагогикалық көзқарастарымен үндесті.

Қазіргі кезеңде Абайдың дойбы мұрасын насихаттау жастарды зияткерлік ойындарға баулудың маңызды құралына айналуда. Дойбы мен тоғызқұмалақтан өткізілетін турнирлер, студенттік лигалар мен мектепішілік жарыстар ұлттық зияткерлік дәстүрді жаңғыртуға ықпал етеді [7]. Абайдың немересі Әрхам Ысқақовтың тұңғыш республика чемпионы атануы бұл дәстүрдің тарихи жалғасын көрсетеді [2]. Сондықтан Абайдың дойбы мұрасын ғылыми тұрғыдан зерттеп, оны білім беру үдерісінде жүйелі пайдалану қажет.

Қорытынды

Қорытындылай келе, дойбы – Абай Құнанбайұлының өмірінде маңызды орын алған зияткерлік ермек. Ол ақынның отбасылық дәстүрін жалғастырып, шәкірттеріне үлгі болған, ұрпақтарының жетістіктерімен дәлелденген. Абай үшін дойбы – логиканы, зейінді және стратегиялық ойлауды дамытатын интеллектуалды өнер. Бұл мұра бүгінгі күнде де өзекті және жастарды зияткерлік ойындарға баулуда маңызды рөл атқара алады. Абайдың дойбы мұрасын зерттеу – оның жан-жақты тұлғасын тереңірек тануға мүмкіндік береді. Дойбы – Абайдың рухани әлемінің бір бөлшегі, оның ойшылдық қырының жарқын көрінісі. Бұл мұраны насихаттау – ұлттық зияткерлік дәстүрді жаңғыртудың бір жолы.

Әдебиеттер тізімі

1. Абай мектебі: Әрхам Ысқақов // Абай әлемі. – 2013. – URL: https://abaialemi.kz/kz/post/view?id=819 (қаралған күні: 21.10.2026).
2. Қазақтың тұңғыш дойбы шеберлері // Qazaq uni. – 2015. – 22 қараша. – URL: https://qazaquni.kz/public/sport/42478-qazaqtyng-tungghysh-doiby-sheberleri (қаралған күні: 21.10.2026).
3. Абай тоғызқұмалақты жақсы ойнаған // Altai news. – 2020. – 25 қыркүйек. – URL: https://altainews.kz/kz/sajt-kontenti/zhaalytar/10132-123-53814.html (қаралған күні: 21.10.2026).
4. Анақарыс пен Абай: далалық зерде ойындары // Egemen Qazaqstan. – 2019. – 5 қараша. – URL: https://admin.egemen.kz/article/212674-anaqarys-pen-abay-dalalyq-zerde-oyyndary (қаралған күні: 21.10.2026).
5. Абайдың «Жидебай-Бөрілі» музейі // 24.kz. – 2023. – 8 желтоқсан. – URL: https://24.kz/kz/telepoject/darkhan-dala/item/630030-abajdy-zhidebaj-b-rili-tarikhi-m-deni-zh-ne-debi-memorialdy-ory-muzeji (қаралған күні: 21.10.2026).
6. Шабыткерлер шайқасы // Қазақ әдебиеті. – 2016. – 30 қыркүйек. – URL: https://qazaqadebieti.kz/7219/shabytkerler-shaj-asy (қаралған күні: 21.10.2026).
7. Steppe chess: how the student league revives togyzkumalak en masse // VKU. – 2024. – 18 April. – URL: https://vku.edu.kz (қаралған күні: 21.10.2026).
8. Misunderstanding Abai and the legacy of the canon: «Neponyatnii» and «Neponyatii» Abai in contemporary Kazakhstan // Sage. – 2020. – URL: https://sage.cnpereading.com (қаралған күні: 21.10.2026).
9. Abai in Alash heritage // Library of MSCС. – URL: https://library.mscc.edu (қаралған күні: 21.10.2026).
10. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс]. – URL: https://adisteme.kz/rules.html (қаралған күні: 21.10.2026).