Аннотация қазақ тілінде

«Абайды білмек керек ойлы жасқа» атты мақалада Мұхтар Әуезовтің Абайтану саласындағы іргелі еңбегі – «Абайды білмек керек ойлы жасқа» оқу құралы қарастырылады. Мақсаты – еңбектің ғылыми-танымдық мазмұнын, құрылымын және автордың Абай өмірбаянын зерттеудегі жаңашылдығын талдау. Тарихи-салыстырмалы, дереккөздік және герменевтикалық әдістер қолданылады. Нәтижесінде Мұхтар Әуезов Абайдың ғылыми өмірбаянын төрт рет қайта жазып, толықтырғаны (1933, 1940, 1945, 1950), ал 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көргені айқындалады [1, 6 б.; 2]. Еңбек екі бөлімнен тұрады: алғы сөз және Абайдың төрт түрлі өмірбаяны. Кітап студенттерге, оқушыларға, мұғалімдерге және көпшілік оқырманға арналған [2]. Түйін сөздер: Мұхтар Әуезов, Абайтану, «Абайды білмек керек ойлы жасқа», өмірбаян, оқу құралы.

Аннотация на русском языке

В статье рассматривается фундаментальный труд Мухтара Ауэзова в области абаеведения – учебное пособие «Абайды білмек керек ойлы жасқа». Цель – проанализировать научно-познавательное содержание, структуру и новаторство автора в изучении биографии Абая. Используются историко-сравнительный, источниковедческий и герменевтический методы. В результате установлено, что Мухтар Ауэзов четырежды переписывал и дополнял научную биографию Абая (1933, 1940, 1945, 1950), а полная версия вышла в 1997 году в издательстве «Санат» [1, с. 6; 2]. Пособие состоит из двух частей: предисловия и четырёх вариантов биографии Абая. Книга предназначена для студентов, школьников, учителей и широкой читательской аудитории [2]. Ключевые слова: Мухтар Ауэзов, абаеведение, «Абайды білмек керек ойлы жасқа», биография, учебное пособие.

Abstract in English

The article examines Mukhtar Auezov’s fundamental work in Abai studies – the textbook “Abaidy bilmek kerek oiy zhasqa”. The aim is to analyze the scientific and cognitive content, structure, and the author’s innovation in studying Abai’s biography. Historical-comparative, source-study, and hermeneutic methods are used. The results establish that Mukhtar Auezov rewrote and supplemented Abai’s scholarly biography four times (1933, 1940, 1945, 1950), and the full version was published in 1997 by Sanat publishing house [1, p. 6; 2]. The textbook consists of two parts: a preface and four versions of Abai’s biography. The book is intended for students, schoolchildren, teachers, and the general reader [2]. Keywords: Mukhtar Auezov, Abai studies, “Abai’s Edification”, biography, textbook.

Кіріспе

Мұхтар Омарханұлы Әуезов – қазақ әдебиетінің классигі, Абайтану ғылымының негізін салушылардың бірі. Ол Абайдың өмірі мен шығармашылығын XX ғасырдың 20-жылдарынан бастап зерттеп, ұлы ақынның ғылыми өмірбаянын жасауға зор үлес қосты [6]. Оның «Абайды білмек керек ойлы жасқа» атты оқу құралы – Абайтану саласындағы маңызды еңбектердің бірі. Бұл кітап 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқада жарық көрді [6]. Мақаланың өзектілігі – Мұхтар Әуезовтің Абайтанудағы ғылыми мұрасын жаңа буынға насихаттау және еңбектің құрылымдық-мазмұндық ерекшеліктерін айқындау қажеттілігімен негізделеді. Зерттеудің мақсаты – «Абайды білмек керек ойлы жасқа» оқу құралының ғылыми мазмұнын, құрылымын және автордың Абай өмірбаянын зерттеудегі әдіснамалық тәсілдерін талдау. Теориялық маңыздылығы – Абайтану ғылымының дереккөздік базасын толықтыру; практикалық мәні – оқу үдерісінде пайдалану.

Негізгі бөлім

«Абайды білмек керек ойлы жасқа» – Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді [6]. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады [6]. Бұл алғы сөзде Мұхтар Әуезовтің Абайтану ғылымындағы орны, оның зерттеу әдістері мен еңбектерінің маңызы кеңінен талданған. Алғы сөз оқырманды кітаптың негізгі мазмұнына дайындап, автордың Абай мұрасын зерттеудегі ғылыми ұстанымдарын түсіндіреді.

Кітаптың екінші бөлімінде жазушының қаламынан туған ақын Абайдың төрт түрлі өмірбаяны жүйеленіп берілген [6]. Бұл өмірбаяндар Мұхтар Әуезовтің Абай өмірін зерттеудегі ұзақ жылдарға созылған ғылыми ізденістерінің нәтижесі. Ол Абайдың өмірі мен шығармашылығын 20-жылдардан бастап зерттеп, ұлы ақынның ғылыми өмірбаянының алғашқы нұсқасын 1933 жылы жазды, кейін жаңа деректермен толықтырып, 1940 жылы екінші, 1945 жылы үшінші, 1950 жылы ең соңғы нұсқасын жасады [6]. Әр нұсқа сол кезеңдегі қоғамдық-саяси ахуалдың, тарихи жағдайдың әсерін көрсетеді. Зерттеушілер бұл өмірбаяндардың қай-қайсысы да Абайтану ғылымындағы құнды дереккөз ретінде бағаланатынын атап өтеді [7].

Мұхтар Әуезовтің Абай өмірбаянын жасаудағы ерекшелігі – ол тек құрғақ деректерді тізіп қана қоймай, ақынның ішкі әлемін, шығармашылық лабораториясын, замандастарымен қарым-қатынасын терең талдаған. Ол Абайдың өмірін сол дәуірдің әлеуметтік-мәдени контекстімен байланыстыра отырып, тұтас көркем-ғылыми туынды жасады. Әуезовтің өмірбаяндарында Абайдың балалық шағы, медреседе оқыған кезеңі, әкесі Құнанбаймен қарым-қатынасы, ел билеу ісіне араласуы, ақындық жолы – барлығы жүйелі баяндалған.

Бұл еңбектің құндылығы – ол тек ғылыми зерттеу ғана емес, сонымен қатар оқу құралы ретінде де құрастырылған. Кітап студенттер мен оқушыларға, мұғалімдер мен көпшілік оқырман қауымға арналған [6]. Автордың ғылыми тілі қарапайым әрі түсінікті, бұл еңбектің кең аудиторияға қолжетімді болуын қамтамасыз етеді. Кітаптың көлемі 22,8 баспа табақ, таралымы 2000 дана [6]. Бұл көрсеткіштер еңбектің сол кезеңдегі сұранысқа ие болғанын көрсетеді.

Мұхтар Әуезовтің «Абайды білмек керек ойлы жасқа» еңбегі Абайтану ғылымының дамуында маңызды кезең болды. Ол Абайдың өмірбаянын ғылыми негізде жүйелеп, кейінгі зерттеушілерге сенімді іргетас қалады. Әуезовтің өмірбаяндары бүгінгі күнге дейін өз құндылығын жоғалтқан жоқ және Абай мұрасын зерттеуде негізгі дереккөздердің бірі болып табылады. Сонымен қатар, бұл еңбек Мұхтар Әуезовтің көркемдік шеберлігін, ғылыми тереңдігін және Абайға деген құрметін танытады.

Мұхтар Әуезовтің Абайтанудағы еңбектері тек өмірбаяндық деректермен шектелмейді. Ол Абайдың шығармашылық зертханасын, әдеби ортасын, оның жаңашылдығын да терең талдаған. Әуезовтің «Абайды білмек керек ойлы жасқа» еңбегі осы зерттеулердің жинақталған нәтижесі ретінде қарастырылады. Автор Абай өмірінің әр кезеңін жеке-жеке талдап, олардың ақын шығармашылығына ықпалын көрсетеді. Бұл тәсіл еңбектің ғылыми құндылығын арттырады.

Кітаптың тағы бір ерекшелігі – онда Абайдың өмірбаянының әртүрлі нұсқалары салыстырыла отырып берілген. Бұл оқырманға ақын өмірінің қай деректері нақтыланғанын, қандай мәселелер әлі де пікірталас тудыратынын көруге мүмкіндік береді. Әуезов әр нұсқаны жаңа деректермен толықтырып отырған, бұл оның ғылыми адалдығын, ізденімпаздығын көрсетеді. Осылайша, «Абайды білмек керек ойлы жасқа» еңбегі Абайтану ғылымының даму динамикасын көрсететін құнды дереккөз болып табылады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, Мұхтар Әуезовтің «Абайды білмек керек ойлы жасқа» оқу құралы – Абайтану ғылымының іргетасын қалаған іргелі еңбек. Кітап 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқада жарық көріп, М. Мырзахметұлының алғы сөзімен ашылады. Еңбектің негізгі бөлігін Мұхтар Әуезов жазған Абайдың төрт түрлі өмірбаяны құрайды [6]. Автордың 1933, 1940, 1945, 1950 жылдары жасаған өмірбаяндары Абай өмірін ғылыми негізде зерттеудің үлгісін көрсетеді. Кітап студенттерге, оқушыларға, мұғалімдерге және көпшілік оқырманға арналған [6]. Еңбектің ғылыми-танымдық құндылығы жоғары, ол бүгінгі күнде де Абай мұрасын зерттеуде маңызды дереккөз ретінде пайдаланылады. Мұхтар Әуезовтің бұл еңбегі – Абайтану ғылымының қазынасы.

Әдебиеттер тізімі

1. Әуезов М. Абайды білмек керек ойлы жасқа. – Алматы: Санат, 1997. – 22,8 баспа табақ.
2. Абайды білмек керек ойлы жасқа // Уикипедия. – 2020. – URL: https://kk.m.wikipedia.org/wiki/Абайды_білмек_керек_ойлы_жасқа (қаралған күні: 21.10.2026).
3. Auezov M. Abaidy bilmek kerek oiy zhasqa. – Almaty: Sanat, 1997. – 22.8 printed sheets.
4. Мырзахметұлы М. Мұхтар Әуезов және Абай әлемі // Әуезов М. Абайды білмек керек ойлы жасқа. – Алматы: Санат, 1997. – 3–18 б.
5. Әуезовтің абайтануға қатысты зерттеу еңбектері // Ust.kz. – 2022. – URL: https://ust.kz (қаралған күні: 21.10.2026).
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс]. – URL: https://adisteme.kz/rules.html (қаралған күні: 21.10.2026).