Аннотация: Бұл мақала ғылыми немесе әдістемелік журналдарға мақала жариялаудың негізгі талаптарын жүйелі түрде сипаттайды. Зерттеудің мақсаты – авторлар мен жариялаушылар үшін мақаланы ресімдеу мен тапсырудың нақты бағыттарын құрастыру, оның құрылымы мен мазмұнына қойылатын стандарттарды түсіндіру. Жұмыста талдау, жүйелеу және сипаттау әдістері қолданылды. Мақаланың әрбір құрылымдық бөлімі (атауы, аннотация, кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, әдебиеттер тізімі) жеке талданады, олардың мазмұндық және формальды сипаттамалары келтіріледі. Әдебиеттер тізімін құрудың халықаралық стандарттары (мысалы, ГОСТ) мен тәжірибелік мысалдар келтірілген. Нәтижелер көрсеткендей, мақаланы жариялау талаптары ғылыми байланыстың сапасын, ғылыми коммуникацияның тиімділігін және зерттеу нәтижелерінің объективтілігін қамтамасыз етуді көздейді. Қорытындыда осы талаптарды сақтаудың білім беру процесіндегі және ғылыми қоғамдастықтағы рөлі атап өтілген.

Аннотация: Данная статья систематизирует основные требования к публикации научных или методических статей в журналах. Цель исследования – сформулировать четкие рекомендации для авторов и издателей по оформлению и подаче статьи, разъяснить стандарты, предъявляемые к её структуре и содержанию. В работе использованы методы анализа, систематизации и описания. Каждая структурная часть статьи (название, аннотация, введение, основная часть, заключение, список литературы) анализируется отдельно, приводятся их содержательные и формальные характеристики. Рассмотрены международные стандарты оформления списка литературы (например, ГОСТ) и приведены практические примеры. Результаты показывают, что требования к публикации направлены на обеспечение качества научной коммуникации, эффективности научного общения и объективности результатов исследований. В заключении подчеркнута роль соблюдения этих требований в образовательном процессе и научном сообществе.

Abstract: This article systematically outlines the main requirements for publishing scientific or methodological articles in journals. The aim of the study is to formulate clear guidelines for authors and publishers on the preparation and submission of articles, explaining the standards applied to their structure and content. The work uses methods of analysis, systematization, and description. Each structural part of the article (title, abstract, introduction, main body, conclusion, references) is analyzed separately, outlining their substantive and formal characteristics. International standards for formatting reference lists (e.g., GOST) are reviewed, and practical examples are provided. The results indicate that publication requirements are designed to ensure the quality of scientific communication, the efficiency of scholarly exchange, and the objectivity of research results. The conclusion emphasizes the role of adhering to these requirements in the educational process and the scientific community.

Кіріспе. Ғылыми және әдістемелік журналдар – білім беру саласындағы жаңа білімдер мен тәжірибені тарату, пікір алмасу және кәсіби дамудың маңызды платформалары болып табылады. Жарияланатын материалдардың сапасы мен қолжетімділігі тікелей авторлар мен редакцияның белгілі бір стандарттар мен талаптарды сақтауына байланысты. Осы талаптарды білу және оларды дұрыс қолдану ғылыми жұмыстың қабылдануы мен әсер ету деңгейін анықтайды [1, б. 5]. Журналға мақала тапсырудың ресми ережелері («Guidelines for Authors») мақаланың ғылыми сенімділігін, құрылымдық тұтастығын және библиографиялық дәлдігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Бұл тақырыптың өзектілігі жаңадан бастаған авторлардың, әсіресе жас зерттеушілер мен тәжірибелік педагогтардың, жиі стандарттарды білмеуінен туындайтын қателіктермен бетпе-бет келуінде жатыр. Теориялық маңызы – ғылыми басылымдарға қойылатын талаптарды ғылыми коммуникация теориясы контекстінде жүйелеуде, ал практикалық маңызы – авторларға нақты, түсінікті және жүзеге асырылатын нұсқауларды әзірлеуде. Зерттеудің мақсаты – әдістемелік журналдарға (әсіресе, «Adisteme» журналына) мақала жариялаудың негізгі талаптарын жан-жақты талдау және сипаттау.

Негізгі бөлім

1. Мақаланың жалпы талаптары және редакциялық саясат. Журналға қабылданатын мақалалар, әдетте, журналдың мақсаты мен аудиториясына сәйкес келетін нақты бағыттарға (айдарларға) сәйкес болуы тиіс. Мақаланың көлемі парақ санымен емес, тақырыптың толық ашылуымен анықталады. Мақалалар журнал порталының ішкі редакторында ғана жариялануы мүмкін. Мақаланың құқықтық және этикалық талаптарына мыналар жатады:

1. Антиплагиат: Басқа авторлардың материалдарын көшіруге (плагиатқа) рұқсат етілмейді. Мұндай жағдайларда мақала автоматты түрде «плагиат» ретінде белгіленеді және қарастырылмайды.
2. Авторлық құқықтар: Мақаланы ұсына отырып, автор редакцияға авторлық құқықты табыстайды. Барлық графикалық материалдар (кестелер, суреттер, диаграммалар) автордың түпнұсқа жұмысы болуы немесе пайдалануға рұқсат (лицензия) алынған болуы керек.
3. Мазмұндылық: Мағынасы жоқ, мазмұныз материалдар қабылданбайды. Редакция түзетулер енгізу, материалды толық өзгерту немесе жариялаудан бас тарту құқығын сақтайды.
4. Сілтеме беру: Пайдаланылған барлық дереккөздерге міндетті түрде сілтеме жасалуы керек. Бұл ғылыми әдебиеттер, статистикалық жинақтар, нормативтік құжаттар, сондай-ақ желілік ресурстарды қамтиды.

2. Мақала құрылымының талдауы. Әрбір құрылымдық элементтің мақсаты мен форматы нақты анықталған.

1. Мақала атауы: Атау ақпаратты, тартымды және бірегей болуы керек. Ол 8 сөзден аспауы, мақала тілінде жазылуы және кіші әріппен жалғасып, тек бірінші сөздің бірінші әрпі бас әріппен жазылуы тиіс. Атау мазмұнды және нақты тақырыпты көрсетуі керек.
2. Аннотация: Бұл мақаланың мақсаты, мазмұны, әдістері, нәтижелері мен қорытындылары туралы қысқаша сипаттама (100-150 сөз). Аннотация атауға қайталамауы керек, формулалар мен библиографиялық сілтемелерді қамтуы керек. Білім беру саласына байланысты мақалалар үшін аннотация қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде берілуі талап етіледі.
3. Кіріспе: Бұл бөлімде тақырыпты таңдау негіздемесі, зерттеу объектісінің өзектілігі, сондай-ақ тақырыптың теориялық немесе практикалық маңыздылығы көрсетіледі. Өзектілік қоғамдық қажеттілікпен және ғылымдағы бос орындармен негізделеді.
4. Негізгі бөлім: Зерттеу нәтижелерінің талдауы мен талқылауы жүргізіледі. Бұл бөлім пайдаланылған зерттеу әдістерінің, ғылыми әдебиеттердің, статистикалық деректердің сипаттамасын, сондай-ақ автордың өзіндік талдауын қамтуы керек. Негізгі идея мұнда толық ашылады.
5. Қорытынды: Зерттеу нәтижелерінің қысқаша жинақтамасы және автордың тақырып бойынша негізгі тұжырымдары беріледі. Нәтижелердің дәлелділігі расталуы тиіс.

3. Әдебиеттер тізімін құрудың ерекшеліктері. Әдебиеттер тізімі – мақаланың ғылыми негізін көрсететін маңызды элемент.

1. Құрам және мөлшері: Тізімге тек мақала мәтінінде тікелей сілтеме жасалған дереккөздер ғана енгізіледі. Жалпы санның кемінде үштен бір бөлігін шетелдік дереккөздер құрауы талап етіледі, бұл зерттеудің халықаралық контекстке сәйкестігін көрсетеді.
2. Сілтемелерді ресімдеу: Мәтіндегі сілтемелер төртбұрышты жақшада сандармен беріледі ([1], [2, б. 45]). Әдебиеттер тізімі осы сандардың өсу ретімен құрастырылады. Қазақстандық тәжірибеде жиі МЖБСТ 7.1-2003 (ГОСТ 7.1-2003) «Библиографиялық жазба. Библиографиялық сипаттама. Жалпы талаптар мен құрастыру ережелері» стандарты қолданылады.
3. Электрондық ресурстар: Интернет-дереккөздерге сілтеме жасағанда автордың аты-жөні, материалдың атауы, сайттың атауы, толық электрондық мекенжайы (URL) және қаралған күні міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Жарияланбаған материалдарға (жеке хаттар, қорғалмаған диссертациялар) сілтеме жасауға болмайды.

4. Библиографиялық сипаттаманың мысалдары. Дереккөз түріне қарай ресімдеу үлгілері:

1. Кітап: Оскенбай А. Brush up your talk / Madison, USA., 2014. – 107 б.
2. Журналдағы мақала: Оскенбаев А.А. Риторика судебного мастерства // Adisteme. – 2018. – №10. – Б. 21-25.
3. Оқу құралы: Өскенбай А. WordPress Start: оқулық / Алматы: Зияткерлік технологиялар институты, 2022. – 34 б.
4. Электрондық ресурс: Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html (Қаралды: 15.05.2024).

5. Техникалық ресімдеу. Мақала мәтін күйінде ұсынылады. Сабақ жоспары түріндегі кестелік материалдар қабылданбайды. Барлық аббревиатуралар мен қысқартулар (жалпы қабылданғаннан басқасы) мәтінде алғаш рет қолданылған кезде толық ашып жазылуы керек. Графикалық материалдар (кестелер, суреттер) мәтіннен кейін орналастырылып, нөмірленеді және тақырыптары болуы керек.

6. Халықаралық тәжірибе мен стандарттар. Қазақстандық журналдарға талаптар халықаралық тәжірибемен (мысалы, APA, MLA, Chicago стильдері) үйлесімділікке ұмтылады. Бұл зерттеушілердің жұмыстарын шетелдік базалар мен индекстерде (Scopus, Web of Science) тарату мүмкіндігін арттыру үшін маңызды. Сонымен қатар, ашық қолжетімділік (Open Access) және жариялану этикасы (COPE – Committee on Publication Ethics) сияқты қазіргі заманғы трендтер де әсер етуде [2, p. 112].

7. Редакциялық процестің кезеңдері және автормен өзара әрекет. Мақаланы тапсырғаннан кейін ол күрделі редакциялық процесті бастайды, ол бірнеше кезеңдерден тұрады. Алдымен, техникалық тексеру өткізіледі: мақаланың талаптарға сәйкестігі, плагиаттық тексеру және формальды құрылымды бағалау. Осы кезең өткізілгеннен кейін мақала мазмұндық бағалау үшін бір немесе бірнеше пәндік рецензенттерге (peer reviewers) жіберіледі. Рецензенттер тарапынан мақаланы қабылдау, қайта қарау немесе қабылдамау туралы ұсыныстар беріледі. Жауап рецензиясы (peer review report) авторға жіберіліп, оған келтірілген түзетулер мен түсініктемелер бойынша жұмыс істеу талап етіледі. Бұл кезең автор мен редакция арасындағы құрылымдық диалог болып табылады және мақаланың сапасын айтарлықтай жақсартады. Редакцияның шешімі қабылданғаннан кейін мақала корректорлық өңдеуден өтіп, соңғы құжат ретінде жариялауға дайындалады. Барлық процесстің ұзақтығы журналдың саясатына байланысты бірнеше аптадан бірнеше айға дейін болуы мүмкін [3].</p>

8. Мақаланың цифрлық идентификаторлары және көрсеткіштері. Қазіргі заманғы ғылыми коммуникацияда мақаланы бірегей анықтау және оның әсер етуін өлшеу үшін арнайы цифрлық идентификаторлар қолданылады. Ең таралғандары: DOI (Digital Object Identifier – Сандық Объект Идентификаторы) және ORCID (Open Researcher and Contributor ID – Зерттеушінің Ашық Идентификаторы). DOI – бұл мақалаға берілетін тұрақты сандық сілтеме, ол интернеттегі оның толық мекенжайы өзгергенде де өзгермейді. Бұл мақалаға сілтеме жасауды әлдеқайда жеңілдетеді және оның цитирленуін дәл есептеуге мүмкіндік береді. ORCID – автордың бірегей идентификаторы, ол әртүрлі басылымдардағы барлық жұмыстарын бір профильге біріктіруге көмектеседі, сонымен қатар автордың аттастары мен жұмыс орны өзгерген жағдайларда да оның еңбектерін анықтауды жеңілдетеді. Журналдар мақаланың әлеуметтік желілерде таралуына (альтметрика) және цитирлеу көрсеткіштеріне (индекс Hirsh, импакт-фактор) көбірек назар аударуда, бұл мақаланың нақты әлеуметтік-ғылыми әсерін бағалаудың жаңа үлгісі болып табылады [4, б. 78].

Қорытынды

Ғылыми немесе әдістемелік мақаланы жариялаудың негізгі талаптары күрделі, бірақ жүйеленген жүйені құрайды, ол мақаланың сапасын, оның ғылыми қоғамдастықта танылуы мен пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Бұл талаптар тек формальды ережелер жиынтығы емес, сонымен бірге ғылыми коммуникацияның этикасы мен мәдениетінің көрінісі болып табылады. Олар автордың зерттеуге деген жауапкершілігін, коллегалардың еңбегін құрметтеуді және оқырманға ақпараттың сенімділігін кепілдеуді талап етеді.

Мақаланы дұрыс құрылымдау және ресімдеу оның мәні мен маңызын арттырады, редакторлар мен рецензенттердің жұмысын жеңілдетеді. Автор үшін осы талаптарды меңгеру ғылыми немесе кәсіби қызметтің сәтті дамуының қажетті шарты болып табылады. Тұрақты түрде дамып келе жатқан білім беру кеңістігінде мақала жариялау стандарттарының маңыздылығы тек артады, себебі олар жаңа білім ағынының тиімділігін және білім беру сапасының өсуін қамтамасыз етеді. Осылайша, талаптарға сәйкес ресімделген мақала тек автордың жеке табысы ғана емес, сонымен бірге бүкіл ғылыми-білім беру қауымдастығының дамуына қосқан үлесі болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Жарылқасынова, Қ.Қ. Ғылыми мақаланы қалай жазуға болады: әдістемелік нұсқаулық / Қ.Қ. Жарылқасынова. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 89 б.
2. Day, R. A. How to Write and Publish a Scientific Paper / R. A. Day, B. Gastel. – 8th ed. – Santa Barbara, CA: Greenwood, 2016. – 316 p.
3. Ғылыми басылымдарға қойылатын талаптар [Электронды ресурс] // ҚР Білім және ғылым министрлігінің ресми сайты. – URL: https://www.gov.kz (Қаралды: 15.05.2024).
4. APA Publication Manual. – 7th ed. – Washington, DC: American Psychological Association, 2020. – 428 p.
5. МЖБСТ 7.1-2003. Библиографиялық жазба. Библиографиялық сипаттама. Жалпы талаптар мен құрастыру ережелері. – Астана, 2004. – 47 б.
6. Glasman-Deal, H. Science Research Writing: For Non-Native Speakers of English / H. Glasman-Deal. – 2nd ed. – London: Imperial College Press, 2020. – 378 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электронды ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html