Аннотация

Бұл мақала математика сабағында критериалды бағалау жүйесін қолданудың тиімділігін зерттейді. Зерттеудің мақсаты – бұл технологияның оқушылардың білім сапасы мен функционалдық сауаттылығын дамытудағы, сондай-ақ оқу процесінің психологиялық климатына оң әсер етудегі әлеуетін анықтау. Жұмыста сараптамалық талдау, әдістемелік сипаттама және тәжірибелік нәтижелерді жалпылау әдістері қолданылады. Мақалада критериалды бағалаудың классикалық бағалаумен салыстырмалы артықшылықтары (объективтілік, ашықтық, өзін-өзі бағалау дағдыларын қалыптастыру, оқуға ынталандыру) қарастырылады. Критериалды бағалаудың құрамдас бөліктері – қалыптастырушы және жиынтық бағалау, олардың мақсаттары мен әдістері анықталады. Оқушылармен бірлесіп критерийлерді әзірлеу және бақылау парақтарын қолдану сияқты практикалық әдістемелік тәсілдер сипатталады. Нәтижелер көрсеткендей, критериалды бағалау баланың оқу іс-әрекетіне белсенді қатысуын арттырып, мұғалімнің субъективтілігін азайтады және оқуға деген стрессті төмендетеді. Қорытындыда бұл жүйенің қазіргі білім берудің талаптарына сай келетіні және оны енгізу оқу нәтижелерін айтарлықтай жақсарта алатыны атап өтіледі. [1, б. 88-92], [2, б. 54-58].

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің дамуындағы негізгі бағыттардың бірі – оқушылардың оқу жетістіктерін бағалаудың сапалы жаңа үлгілерін енгізу. Дәстүрлі «бес баллдық» жүйе өз шектеулерін көрсетті: ол жиі субъективті болып шығады, оқушының нақты қабілеттері мен қиындықтары туралы толық ақпарат бермейді және бәсекелестік пен стрессті тудырады. Бұл жағдай математика сияқты дәл пәндерде ерекше өзекті, мұнда білім мен дағдылардың жүйелі дамуы мен объективті бағалануы аса маңызды. Осындай мәселелерді шешудің бір жолы – критериалды бағалау жүйесін енгізу. Критериалды бағалау – бұл оқушының жұмысын нақты, алдын ала белгіленген және барлық қатысушыларға (оқушы, мұғалім, ата-аналар) түсінікті өлшемдер (критерийлер) жиынтығы бойынша бағалау процесі. Бұл тәсіл оқу мақсаттарына қатысты нақты көрсеткіштерге негізделеді және оқушының прогрессін жеке, салыстырмалы емес, оның алдыңғы жетістіктері мен қабілеттері контекстінде бағалауға мүмкіндік береді. Берілген мақаланың мақсаты – критериалды бағалаудың теориялық негіздерін қысқаша қарастыру және оны математика сабағында қолданудың нақты әдістемелік тәсілдерін сипаттау, сонымен қатар бұл технологияның оқу процесінің сапасы мен психологиялық атмосферасына тигізетін оң әсерін дәлелдеу.

Негізгі бөлім

Критериалды бағалау жүйесінің негізгі артықшылықтары оның классикалық бағалаумен салыстырғандағы айтарлықтай айырмашылықтарында жатыр. Біріншіден, бұл жүйе объективтілікті арттырады, өйткені бағалау мұғалімнің көңіл-күйіне немесе балаға деген жеке қатынасына емес, алдын ала келісілген және түсінікті критерийлерге негізделеді. Екіншіден, ол бағалауды ашық және түсінікті етеді: оқушы, мұғалім және ата-аналар баға қалай қойылғанын, оның неге негізделгенін біледі. Үшіншіден, бұл жүйе оқушылардың өзін-өзі бағалау дағдыларын дамытуға ықпал етеді, ол өмірлік маңызды компетенция болып табылады [1, б. 90]. Төртіншіден, ол оқушыны сыныптастарымен салыстыру емес, өз жетістіктерін арттыруға бағыттайды, бұл ішкі мотивацияны күшейтеді және оқуға деген стрессті төмендетеді.

Критериалды бағалау екі түрлі, бірақ бір-бірімен тығыз байланысты құрамдас бөліктен тұрады: қалыптастырушы (формативті) және жиынтық (сомативті) бағалау. Қалыптастырушы бағалау оқу процесі барысында үнемі жүргізіледі және оның негізгі мақсаты – оқушыға оның оқуының ағымдағы нәтижелері туралы кері байланыс беру, қателіктерін анықтауға және оларды түзетуге көмектесу. Оған қысқа тесттер, өзін-өзі бағалау, бірін-бірі бағалау, жұптық жұмыс нәтижелерін талқылау, мұғалімнің бақылауы кіреді. Бұл бағалау түрі мұғалімге оқу процесін уақытында реттеуге, әр оқушыға жеке көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Жиынтық бағалау белгілі бір оқу кезеңінің (тоқсан, жыл) немесе үлкен тақырыптың аяқталуында жүргізіледі және оқушының осы кезеңдегі жалпы жетістігін анықтауға бағытталған. Оған қорытынды тесттер, сыныптық жұмыстар, жобалар қорғау кіреді. Критериалды жүйеде жиынтық бағалау да критерийлер жиынтығы бойынша жүргізіледі, бұл оның ашықтығын және әділдігін қамтамасыз етеді.

Математика сабағында критериалды бағалауды қолданудың практикалық аспектілерінің бірі – оқушылармен бірлесіп критерийлерді әзірлеу. Мысалы, геометриялық есеп шығаруды бағалау критерийлерін әзірлегенде, мұғалім оқушылармен бірге оларды анықтай алады: 1) сызбаның дұрыс орындалуы, 2) қажетті формулаларды таңдау, 3) есептеулердің дұрыстығы, 4) жауапты қысқаша түсіндіру. Бұл тәсіл оқушыларға олар не үшін баға алатынын түсінуге және өз жұмысына сыни көзқараспен қарауға үйретеді.

Тәжірибеде тиімді құралдардың бірі – бақылау парақтары. Олар тақырып бойынша оқушының білуі тиіс негізгі ұғымдар, формулалар және дағдылардың тізімін қамтиды. Оқушы парақты үш рет толтырады: тақырыпты оқып үйренудің басында («білемін / білмеймін»), ортасында (өзін-өзі бағалау) және аяғында (мұғалімнің тексеруінен кейін). Бұл оқушыға өз білімінің динамикасын көруге, ал мұғалімге – әр оқушының қиындықтарын жеке бақылауға мүмкіндік береді. Бақылау парақтары ата-аналарға да арналған, ол олардың баласының оқу процесіне адал қатысуын қамтамасыз етеді.

Критериалды бағалау технологиясы оқушылардың функционалдық математикалық сауаттылығын дамытуға қызмет етеді – бұл математикалық білім мен дағдыларды тұрмыстық, кәсіби және әлеуметтік жағдайларда қолдана білу қабілеті. Критерийлерді тек есептің дұрыс шешілуіне ғана емес, сонымен қатар ақпаратты талдауға, графиктер мен кестелерді құрастыруға, практикалық мәселелерді математикалық тілмен сипаттауға да бағыттауға болады. Бұл оқушылардың өмірлік дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді.

Критериалды бағалауды енгізу мұғалімнің рөлін өзгертеді: ол «судьядан» кеңесші, ынталандырушы және оқу процесін ұйымдастырушыға айналады. Оқушының қатесін түзеу процесі жазалау емес, оқуға көмек ретінде қарастырылады. Бұл сабақтағы психологиялық ауаны жақсартады, оқушының мазасыздығын төмендетеді, оның белсенділігі мен өзіне деген сенімін арттырады.

Бұл жүйенің күрделі жақтары да бар. Олардың ішінде – бастапқы кезеңде қосымша уақыттың қажеттілігі (критерийлерді әзірлеу, бақылау парақтарын құру), мұғалімдердің қосымша оқыту қажеттілігі және кейбір ата-аналар мен оқушылардың дәстүрлі «бес баллдық» жүйеге деген таңдауы. Бірақ, практика көрсеткендей, бұл қиындықтар уақыт өте келе жеңіледі, ал критериалды бағалаудың ұзақ мерзімді тиімділігі оған жұмсалған күш-жігерді ақтайды.

Қорытынды

Математика сабағында критериалды бағалау жүйесін енгізу – бұл оқу процесін заманауиландырудың бір қадамы. Бұл технология классикалық бағалаудың кемшіліктерін жеңуге мүмкіндік береді: ол объективтілік пен ашықтықты арттырады, оқушылардың өзін-өзі бағалау және рефлексия дағдыларын қалыптастырады, оқуға деген ішкі мотивацияны күшейтеді және оқуға байланысты стрессті төмендетеді.

Критериалды бағалаудың қалыптастырушы және жиынтық құрамдас бөліктері оқушыға оның оқу процесіндегі прогрессі туралы толық және нақты кері байланыс береді. Оқушылармен бірлесіп критерийлерді әзірлеу, бақылау парақтарын қолдану, өзін-өзі және бірін-бірі бағалау сияқты әдістер оқушының оқу іс-әрекетіне белсенді субъекті ретінде қатысуын қамтамасыз етеді.

Жалпы, критериалды бағалау – бұл тек баға қою тәсілі ғана емес, бүкіл оқу процесін ұйымдастырудың жаңа философиясы. Ол мұғалімге жеке тәсілді іске асыруға, ал оқушыға – өз оқу жолындағы жетістіктерін нақты бақылауға және бағалауға мүмкіндік береді. Сондықтан, бұл технологияны математика және басқа да пәндер сабақтарына кеңінен енгізу қазіргі білім беру жүйесінің тиімділігін арттырудың маңызды резерві болып табылады.

Әдебиеттер тізімі

1. Құсайынов Ә.Б. Заманауи педагогикалық технологиялар. – Алматы: Рауан, 2018. – 320 б.
2. Поташник М.М., Левит М.В. Критериальное оценивание в школе. – М.: Педагогическое общество России, 2007. – 192 с.
3. Black, P., & Wiliam, D. Inside the Black Box: Raising Standards Through Classroom Assessment. – Phi Delta Kappan, 1998. – 80(2). – P. 139-148.
4. Hattie, J., & Timperley, H. The Power of Feedback. Review of Educational Research, 2007. – 77(1). – P. 81-112.
5. Мырзақұл Ж.С. Математиканы оқытуда функционалдық сауаттылықты дамыту. // «Математика в школе» журналы. – 2020. – №4. – Б. 23-28.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html