Аннотация. Бұл мақала заманауи қазақстандық қоғамдағы ұстаздың рөлі мен миссиясын философиялық-педагогикалық талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты – ұстаздық қызметтің қоғамдық дамудағы стратегиялық маңызын, оның тұлғаны қалыптастырушылық, рухани-адамгершілік әлеуетін анықтау. Жұмыста концептуалды талдау, сараптамалық бағалау және педагогикалық ізденісті сипаттау әдістері қолданылады. Мақалада ұстаз тұлғасының қазіргі заман талаптары контекстіндегі мәні, оның жас ұрпақтың болашағын қалыптастырудағы шешуші рөлі қарастырылады. Ұлттық тіл мен мәдениетті сақтау және дамытудағы ұстаздың миссиясына ерекше назар аударылады. Нәтижелер көрсеткендей, ұстаз – бұл тек білім беруші ғана емес, сонымен бірге ұлттық рухты, азаматтық сананы тәрбиелеуші, ел болашағының кепілі. Қорытындыда ұстаздың жоғары әлеуметтік беделі мен жауапкершілігі, сондай-ақ оның өзін-өзі жетілдіруге деген міндеттілігінің маңыздылығы атап өтіледі.

Аннотация. Данная статья посвящена философско-педагогическому анализу роли и миссии учителя в современном казахстанском обществе. Цель исследования – определить стратегическое значение учительского труда в общественном развитии, его личностно-формирующий, духовно-нравственный потенциал. В работе использованы методы концептуального анализа, экспертной оценки и описания педагогических исканий. В статье рассматривается значимость фигуры учителя в контексте современных требований, его решающая роль в формировании будущего молодого поколения. Особое внимание уделяется миссии учителя в сохранении и развитии национального языка и культуры. Результаты показывают, что учитель – это не только преподаватель, но и воспитатель национального духа, гражданского сознания, гарант будущего страны. В заключении подчеркивается высокий социальный статус и ответственность учителя, а также важность его обязательств по саморазвитию.

Abstract. This article is devoted to a philosophical and pedagogical analysis of the role and mission of a teacher in modern Kazakh society. The aim of the research is to determine the strategic significance of teaching work in social development, its personal-forming, spiritual and moral potential. The work uses methods of conceptual analysis, expert evaluation and description of pedagogical quests. The article examines the significance of the teacher's figure in the context of modern requirements, its decisive role in shaping the future of the younger generation. Particular attention is paid to the mission of the teacher in preserving and developing the national language and culture. The results show that a teacher is not only an educator but also a cultivator of national spirit and civic consciousness, a guarantor of the country's future. The conclusion emphasizes the high social status and responsibility of the teacher, as well as the importance of his or her commitment to self-development.

Кіріспе. Қоғам дамуының кез келген кезеңінде білім мен тәрбиенің тасымалдаушысы ретіндегі ұстаз тұлғасы ерекше мәнге ие болған. Қазіргі Қазақстан әлемдік алаңда бәсекеге қабілетті, инновациялық қоғам құру жолында ілгерілеп жатқан кезде білім беру жүйесінің, әсіресе оның негізгі субъектісі – ұстаздың рөлі төтенше артады. Елбасы Н.Назарбаевтың «Мемлекетіміздің ең басты дүниесі – жас ұрпақ» деген тұжырымы бүгінгі білім саласына қойылатын талаптардың өзегін құрайды. Осы контексте ұстаз тек білімді ғана емес, сонымен бірге адамгершілік қасиеттерді, патриоттық сезімді, сыни ойлауды тәрбиелеуі тиіс тұлға ретінде қарастырылады. Бұл мақаланың мақсаты – ұстаздың қазіргі қоғамдағы миссиясын жан-жақты талдау, оның тұлғаны қалыптастырушылық, рухани-мәдени және әлеуметтік-саяси маңызын ашып көрсету. Ұстаздық қызмет тек кәсіби шеберлікпен шектелмей, одан әрі рухани қайраткерлік, ұлттық кодты сақтаушылық сияқты жоғары санаттарға ие екендігі тұжырымдалады.

Негізгі бөлім. Ұстаздық қызметтің ерекшелігі оның тубіталған адамгершілік-рухани сипатында жатыр. Ұстаз тек пән мазмұнын түсіндіретін маман ғана емес, ол – жас жандардың қалыптасуына тікелей әсер ететін, олардың көзқарасы мен құндылықтар жүйесін қалыптастыратын тұлға. Абай Құнанбаевтың «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» деген өсиеті осы мәнді толық көрсетеді: әрбір оқушы – болашақ қоғамның бір «кірпиші», ал ұстаз оның өмірлік негізін салушы, оған бағыт-бағдар сілтеуші [1, б. 46]. Сондықтан ұстаздың өзі де жоғары адамгершілік талаптарға жауап беруі керек. Оның білімі мен тәрбиесі тек оқушының зияткерлік деңгейін ғана емес, сонымен бірге оның ізгілік, адалдық, өз еліне деген сүйіспеншілік сезім сияқты қасиеттерін де қалыптастырады.

Ұстаздың рөлін талдау кезінде оның стратегиялық-ұлттық миссиясын атап өту қажет. Елбасы Н.Назарбаевтың «Еліміздің ертеңі бүгінгі жас ұрпақтың тағдыры ұстаздың қолында» деген сөзі бұл миссияның мәнін айқындайды [2, б. 113]. Ұстаз – ел болашағының кепілі. Ол жаңа ұрпақтың санасын қалыптастыра отырып, оған заманауи білім берумен қатар, ұлттық бірегейлікті сақтау, ана тілін құрметтеу, тарихи мұраны бағалау қабілеттерін де дамытады. Бұл аспект тіл мен әдебиет мұғалімдері үшін ерекше маңызды. Қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқыту тек грамматика мен әдебиет тарихын үйретумен шектелмейді, бұл – ұлттық рухты, ұлттық кодты, ұлттық өзін-өзі тануды жаңа ұрпаққа тапсыру процесі. Сондықтан ұстаз өзінің кәсіби қызметін азаматтық парыз ретінде қабылдайды.

Педагогикалық қызметтің моральдық өлшемі де аса маңызды. Ұстаз оқушысының жеке басын құрметтеуге, оның дарындылығын тануға, сыни пікірге құштарлығын тәрбиелеуге міндетті. Бұл – жаңашыл, белсенді, жауапкерші азаматтарды тәрбиелеудің алғышарты. Ұстаздың өзі де үнемі өзін-өзі жетілдіруге, жаңа білімдер мен педагогикалық технологияларды меңгеруге талпынуы тиіс, себебі оның әсері тікелей оқушының әлем туралы түсінігіне әсер етеді.

Қазіргі білім беру жүйесі ұстазға қойылатын талаптардың күрделенуі ұстаздық қызметтің құндылығын төмендетпей, керісінше оны арттырады. Заманауи ұстаз ақпаратты таратушы ретінде емес, оны талдауға, сыншыл тұрғыдан бағалауға, шығармашылық пайдалануға үйретуші ретінде қарала бастады. Бұл оның рөлін одан да күрделі және жауапты етеді. Сонымен қатар, ұстаз – әлеуметтік психолог, әр оқушының жеке ерекшелігін ескере білетін және оған жеке тәсіл таба алатын маман болуы қажет.

Ұстаздың қоғамдағы беделі мен мәртебесі де зерттеудің маңызды аспектісі болып табылады. Тарихи тұрғыдан қазақ қоғамында білімді, дана адамдарға, ақылгойларға үлкен құрмет көрсетілген. Бұл дәстүрді қазіргі заманғы мән-мағынада жалғастыру керек. Ұстаздың материалдық және рухани қолдау табуы, оның еңбегінің қоғам тарапынан жоғары бағалуы – білім беру сапасын арттырудың, білім ордаларына талантты жастарды тартудың негізгі факторларының бірі. Ұстаз тек білім беру ұйымының қызметкері ғана емес, ол – бүкіл қоғамның рухани лидері, ұлттық дамудың стратегиялық ресурсы.

Жалпы, ұстаздың рөлін төрт негізгі өлшемде қарастыруға болады: білім беру (дидактикалық), тәрбиелеу, рухани-мәдени сақтау және әлеуметтік прогресті қамтамасыз ету. Осы өлшемдердің әрқайсысында ұстаз өзіндік, бастыра алмас функцияны атқарады. Дәстүрлі қазақ тұрмысындағы «ұстаз ұлағаты» деген ұғым осы көп қырлылықты қамтиды: ұстаз – барлық ұлағаттың (ғылымның, адалдықтың, даналықтың) таратушысы, оқушысының өмірлік жолына жаңарыш әкелуші.

Қорытынды. Ұстаздық қызметті талдау оның тек кәсіби емес, сонымен қатар жоғары рухани-адамгершілік, ұлттық-мәдени және әлеуметтік-саяси статусы бар екенін айқын көрсетеді. Ұстаз – қоғам дамуының стратегиялық субъектісі, жаңа ұрпақтың тұлғалық қалыптасуындағы шешуші фактор. Оның миссиясы білім берумен шектелмейді, ол тәрбиелеу, ұлттық кодты тапсыру, азаматтық қасиеттерді қалыптастыру және ел болашағының сапасын қамтамасыз ету сияқты кең спектрді қамтиды.

Қазіргі таңда Қазақстан жаңа технологиялық дәуірге кірісіп, жаһалдану жағдайында ұлттық идентичность сақтау мәселелері өзекті болып тұрған кезде ұстаздың рөлі тағы да арта түседі. Ана тілі мен ұлттық мәдениетті сақтап, дамыту, сонымен бірге заманауи әлемдік білімді меңгерту – ұстаз алдында тұрған тартыс талап. Бұл талапқа жауап беру үшін ұстаз үнемі өзін-өзі жетілдіріп, өз қызметін азаматтық парыз деп тануы керек.

Сондықтан, қоғамның ұстазға деген құрметі мен қолдауы оның жұмыс сапасына тікелей әсер ететін фактор болып табылады. Ұстаздың жоғары беделі мен жақсы материалдық жағдайы – бұл білім беру жүйесін жандандырудың, жаңа буынның сапалы даярлануының кепілі. «Ұстаз ұлағаты» – бұл тек сөз тіркесі емес, ол – ұстаздың қоғам алдындағы тарихи міндетінің терең философиялық мазмұны.

Әдебиеттер тізімі

1. Абай Құнанбаев. Қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 1992. – 120 б.
2. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан жолы. – Астана: Атамұра, 2018. – 480 б.
3. Бегалиев К.Б. Ұстаздық қызметтің педагогикалық-психологиялық негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 320 б.
4. Hargreaves, A., & Fullan, M. Professional Capital: Transforming Teaching in Every School. – Teachers College Press, 2012. – 240 p.
5. Palmer, P. J. The Courage to Teach: Exploring the Inner Landscape of a Teacher’s Life. – Jossey-Bass, 2007. – 256 p.
6. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html