Аннотация. Бұл мақала Кеңес Қазақстанында 1920-1930 жылдары жүргізілген латын графикасына көшу әрекетін зерттейді. Зерттеудің мақсаты – бұл реформаның саяси-мәдени алғышарттарын, жүзеге асырылу барысын, қазақ қоғамы мен зиялылары арасындағы қарама-қайшылықтарды тарихи контексте талдау. Жұмыста тарихи-сипаттамалық әдіс қолданылып, архивтік құжаттар, сол кезеңдегі баспасөз материалдары және зерттеушілердің еңбектері негізге алынған. Нәтижелер көрсеткендей, латындау Кеңес үкіметі үшін тілдік мәселеден гөрі, дәстүрлі исламдық мәдениетпен байланысты араб графикасынан арылу және жаңа идеологиялық идентичность қалыптастыру құралы болды. Қазақ зиялылары арасында бұл мәселе (Н. Төреқұлов пен А. Байтұрсынов бастаған «латыншылар» мен «арабшылар») өткір пікірталас тудырды. Реформаның кириллицаға ауысумен аяқталуы Кеңес билігінің басымдықтарының өзгеруін көрсетеді.

Аннотация. Данная статья исследует попытку перехода на латинскую графику в Советском Казахстане в 1920-1930-е годы. Цель исследования – проанализировать политико-культурные предпосылки этой реформы, ход её реализации и противоречия внутри казахского общества и интеллигенции в историческом контексте. В работе использован историко-описательный метод, основанный на архивных документах, материалах прессы того периода и трудах исследователей. Результаты показывают, что латинизация была для советской власти не столько лингвистическим вопросом, сколько инструментом разрыва с традиционной исламской культурой, связанной с арабской графикой, и формирования новой идеологической идентичности. Среди казахской интеллигенции этот вопрос вызвал острую полемику («латинисты» и «арабисты» во главе с Н. Торекуловым и А. Байтурсыновым). Завершение реформы переходом на кириллицу свидетельствует об изменении приоритетов советской власти.

Abstract. This article examines the attempt to transition to the Latin script in Soviet Kazakhstan in the 1920s-1930s. The aim of the research is to analyze the political and cultural prerequisites of this reform, the course of its implementation, and the contradictions within Kazakh society and intelligentsia in the historical context. The work uses the historical-descriptive method based on archival documents, press materials of the period, and scholarly works. The results indicate that latinization was for the Soviet government not so much a linguistic issue as a tool for breaking away from the traditional Islamic culture associated with the Arabic script and forming a new ideological identity. Among the Kazakh intelligentsia, this issue provoked sharp polemics ("latinists" and "arabists" led by N. Torekulov and A. Baitursynov). The completion of the reform by switching to Cyrillic indicates a change in the priorities of the Soviet government.

Кіріспе

Кеңестік биліктің құрылуынан кейін жаңа идеологиялық аппарат тек экономика мен саясатты ғана емес, сонымен бірге мәдениет пен тілді де түбегейлі трансформациялауға талпынды. Бұл контексте түркітілдес халықтардың, оның ішінде қазақтардың жазу жүйесін реформалау маңызды орын алды. 1920-1930 жылдардағы латын әліпбиіне көшу әрекеті КСРО аумағындағы «латындау» (латинизация) деп аталатын жалпыодақтық саясаттың бір бөлігі болды. Бұл процесс тек лингвистикалық өзгеріспен шектелмей, өзімен бірге мәдени кодтарды өзгерту, дәстүрлі діни-мәдени кеңістіктен алыстату және жаңа, социалистік идентичность қалыптастыру міндеттерін көздеді. Осы тарихи тәжірибені зерделеу қазіргі Қазақстанның тәуелсіздік кезеңіндегі латын әліпбиіне көшудің тарихи тамырларын түсіну және мәдени-саяси контексті салыстыру үшін өзекті болып табылады.

Негізгі бөлім

Латындау саясатының негізгі себептерінің бірі – араб графикасымен байланысты дәстүрлі ислам мәдениетінен қашықтау болды. Кеңес басшылығы араб жазуын «феодалдық-клерикалдық» мұра ретінде қарап, оны жаппай сауатсыздықты жоюға кедергі деп санады [1, б. 46]. Керісінше, латын графикасы заманауилық, ғылыми және «әлемдік революция» символы ретінде насихатталды. Бұл үдерістің бастауыш нүктесі 1926 жылғы Бакуде өткен Бірінші Бүкілодақтық түркітану съезі болды, онда түркі халықтары үшін бірыңғай латын әліпбиін құру туралы негізгі шешім қабылданды [2, б. 113].

Алайда, Қазақстанда бұл мәселе күрделі пікірталастарды тудырды. Қазақ зиялылары екі нақты лагерьге бөлінді. Біріншісі – «латыншылар», оларды Мәскеудегі жауапты қызметтерде жүрген Н. Төреқұлов, С. Асфендиаров, Т. Рысқұлов сияқты қайраткерлер басқарды. Олар латын графикасының техникалық оңайлығын, оның халықаралық сипатын атап өтіп, оны прогрессивті қадам деп санады. Екіншісі – «арабшылар» немесе «ислахшылар» (жақсартушылар), оларды А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Х. Досмұхамедов басқарды. Олар қазақ тіліне бейімделген және қолданыста болатын А. Байтұрсыновтың араб негізіндегі «төте жазуын» сақтап, оны одан әрі жетілдіруді ұстанды [3, б. 78]. Осы пікірталастар 1924 жылы Орынборда өткен Қазақ білімпаздарының I съезінде, сондай-ақ баспасөз беттерінде өткір сипат алды.

1926-1927 жылдары орталық биліктің қысымымен латындау жұмыстары қарқындады. Қазақ АКСР-інде де «Қазақ латын әліпбиінің қоғамы» құрылды, 1927 жылы Жаңа қазақ әліпбиі бойынша үкімет комитеті жұмысын бастады. Бірақ практикалық іске асыру кезінде асау қиындықтар туындады:

1. Материалдық-техникалық базаның жетіспеушілігі: латын шрифттері бар баспаханалардың аздығы, оқу құралдарының жетіспеуі.
2. Кадр мәселесі: жаңа графиканы меңгерген мұғалімдер мен әкімшілік қызметкерлердің аздығы.
3. Қоғамның бір бөлігінің, әсіресе жастары емес адамдар мен дәстүрлі ортаның қарсылығы.

1930 жылдардың ортасына қарай Кеңес саясатында маңызды өзгеріс орын алды. «Халықтардың үлкен достығы» және орыс тілінің біріктіруші рөлі идеялары алға шықты. Бұл жағдайда латын әліпбиі Кеңестік Одақтың орталықтандырылған мәдени-идеологиялық аппараты үшін қолайсыз болып шықты. Нәтижесінде, 1940 жылы Кеңес Қазақстаны кириллица негізіндегі жаңа әліпбиге көшті. Бұл шешім орыстандыру процесін жеделдетуге және барлық түркітілдес республикалардың жазуын біріктіруге мүмкіндік берді [4, б. 201]. Латындау әрекетінің кириллицаға ауысуы Кеңес билігінің тіл саясатының мәдени-революциялық утопиядан империялық ынтапқерлікке қарай өзгергенін айқын көрсетеді.

Сонымен қатар, тәжірибе көрсеткендей, әліпбиді өзгерту тек графиканы ауыстырудан гөрі, оның арқасында тілдің өзіндік құрылымына, оның лексикалық қоры мен орфографиясына әсер ететін кең көлемді мәдени-танымдық жоба болып табылады. Қазақ зиялыларының арасындағы тартыс тек техникалық мәселе туралы емес, сонымен бірге ұлттық мәдениеттің даму жолдары, дәстүр мен жаңашылдық арасындағы таңдау туралы болды.

Қорытынды

Кеңестік Қазақстандағы латын әліпбиіне көшу әрекеті күрделі тарихи құбылыс болды, ол лингвистиканы саяси және идеологиялық мақсаттарға бағынатын Кеңес тәжірибесінің айқын мысалын көрсетеді. Реформаның басталуы жаңа мәдени кодтарды енгізу, жаппай сауатсыздықты жою және дәстүрлі ислам әлемімен байланысты араб графикасынан арылу қажеттілігімен байланысты болса, оның кириллицаға ауысуымен аяқталуы Кеңестік мемлекеттің басымдықтарының өзгергенін, оның интернационалдық идеялардан кеңестік империяны нығайтуға қарай ығысқанын көрсетеді.

Қазақ зиялылары арасындағы («латыншылар» мен «арабшылар») пікірталас ұлттық дамудың табиғилығы мен сырттан таңылатын моделдер арасындағы қайшылықты көрсетті. Бұл тарихи тәжірибе қазіргі Қазақстан Республикасы үшін маңызды сабақтар береді. Қазіргі уақыттағы латын әліпбиіне көшуді жүзеге асыру барысында тілдің өзіндік ерекшеліктеріне, кең қоғамдық келісімге, материалдық-техникалық және әдістемелік негіздің мұқият дайындығына аса мән беру қажет. Сонымен бірге, бұл реттегі көшудің негізгі мақсаты – мәдени егемендікті нығайту және әлемдік ақпараттық кеңістікке интеграция болып табылатынын ескеру маңызды, бұл оның Кеңестік тәжірибеден түбегейлі ерекшеленетін жағы.

Әдебиеттер тізімі

1. Smith, M. G. Language and Power in the Creation of the USSR: 1917-1953. – Berlin: Mouton de Gruyter, 1998. – 294 p.
2. Fierman, W. Language Planning and National Development: The Uzbek Experience. – Berlin: De Gruyter Mouton, 1991. – 388 p.
3. Қасқабасов С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Санат, 1996. – 256 б.
4. Исмагулова Б. Қазақ тілінің әліпбиі мен орфографиясының тарихы (ХХ ғасыр). – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 180 б.
5. Kreindler, I. T. The Changing Status of Russian in the Soviet Union // International Journal of the Sociology of Language. – 1982. – Vol. 33. – P. 7-39.
6. Олкотт М. Б. Қазақтар. – Алматы: Санат, 1994. – 352 б.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html