Аннотация. Бұл мақаланың мақсаты – Кеңестік Қазақстанда 1920 III30 жж. жүргізілген әліпби реформаларын, атап айтқанда латын графикасына көшу әрекетін тарихи контексте талдау. Зерттеу кезеңіндегі ресми құжаттар мен тарихи деректерге негізделген талдау әдісі қолданылып, Кеңес үкіметінің «латындау» саясатының алғышарттары, жүзеге асырылу барысы және қазақ қоғамының әртүрлі қауымдастықтарының (зиялылар, діни қайраткерлер) бұл процеске реакциясы қарастырылады. Мақалада реформаның саяси-мәдени мақсаттары, оның іске асырылуындағы қиындықтар және нәтижесінде кириллицаға көшуді әкелген факторлар нақтыланады. Нәтижелер көрсеткендей, әліпбиді өзгерту Кеңестік билік үшін тек лингвистикалық мәселе ғана емес, сонымен бірге идеологиялық трансформацияның құралы болды. Мақаланың қорытындысы қазіргі уақыттағы латын графикасына көшудің тарихи тәжірибесін талдау үшін өткеннің сабақтарын қорытындылайды. [1, б. 78-80], [2, б. 45-47].

Аннотация. Цель данной статьи – анализ реформ алфавита в Советском Казахстане в 1920–1930-х гг., в частности попытки перехода на латинскую графику, в историческом контексте. В исследовании использован метод анализа, основанный на официальных документах и исторических данных изучаемого периода, рассматриваются предпосылки политики «латинизации» советской власти, ход её реализации и реакция различных сообществ казахского общества (интеллигенции, религиозных деятелей) на этот процесс. В статье конкретизируются политико-культурные цели реформы, трудности в её осуществлении и факторы, приведшие в итоге к переходу на кириллицу. Результаты показывают, что изменение алфавита было для советской власти не только лингвистическим вопросом, но и инструментом идеологической трансформации. Заключение статьи подводит итоги уроков прошлого для анализа исторического опыта перехода на латинскую графику в современное время. [1, p. 78-80], [2, p. 45-47].

Abstract. The purpose of this article is to analyze the alphabet reforms in Soviet Kazakhstan in the 1920s-1930s, specifically the attempt to transition to the Latin script, within the historical context. The study employs an analysis method based on official documents and historical data from the period under review, examining the prerequisites of the Soviet government's "Latinization" policy, the course of its implementation, and the reaction of various communities within Kazakh society (intellectuals, religious figures) to this process. The article specifies the political and cultural objectives of the reform, the difficulties in its implementation, and the factors that ultimately led to the transition to Cyrillic. The results indicate that the alphabet change was for the Soviet authorities not only a linguistic issue but also a tool for ideological transformation. The conclusion of the article summarizes the lessons of the past for analyzing the historical experience of transitioning to the Latin script in the modern era. [1, pp. 78-80], [2, pp. 45-47].

Кіріспе

Кеңестік биліктің басымен қоса түркітілдес халықтардың, оның ішінде қазақтардың, жазу жүйесін реформалау жұмыстары басталды. Бұл процесс тек лингвистикалық өзгеріспен шектелмей, мәдениет пен идеологияны түбетейлей өзгертудің құралына айналды. 1920-1930 жж. аралығындағы латын графикасына көшу әрекеті – тарихи маңызы зор, бірақ күрделі және қарама-қайшылықты кезең ретінде қалып отыр. Бұл саясаттың негізгі мақсаттары арасында жаппай сауатсыздықты жою, дәстүрлі ислам әлемімен байланысты араб графикасынан арылу және жаңа Кеңестік адамды қалыптастыру жатыр. Сонымен бірге, бұл реформа қазақ қоғамында күрделі реакцияны тудырды. Осы тарихи тәжірибені зерделеу қазіргі Қазақстан Республикасының латын әліпбиіне көшу бағдарламасын түсіну үшін де өзектілігін жойған жоқ. Берілген мақаланың мақсаты – Кеңестік Қазақстандағы латын графикасына көшудің алғышарттарын, барысын, қарсылықтар мен салдарын жан-жақты талдау арқылы бұл тарихи кезеңнің кешенді кескінін құру болып табылады.

Негізгі бөлім

Кеңес үкіметінің әліпби реформаларын жүзеге асыруы белсенді түрде жергілікті тілдерді дамытуды көздеген «жергіліктілендіру» (коренизация) саясатымен үйлестірілді. Бұл саясат түркітілдес халықтарды орыстандыруға бағытталған Ресей империясының тәжірибесінен айырмашылықты көрсетті. Алайда, жаңа билік үшін араб әліпбиі дінмен (исламмен) және кері артта қалған феодалдық дәуірмен тығыз байланысты болып саналды [3, б. 112]. Сондықтан латын әліпбиіне көшу «Шығыстағы төңкеріс» элементі ретінде қарастырылды, ол техникалық тұрғыдан оңай, заманауи және халықаралық революциялық идеяларды таратуға қолайлы деп есептелді.

Латын әліпбиіне көшудің ресми басталуы 1926 жылғы Бүкілодақтық түркологиялық съезд болды, онда барлық түркі халықтары үшін бірыңғай латын әліпбиін жасау мәселесі қаралды. Қазақ АКСР-ында бұл процесс бірден басталмады. Алдымен, 1924 жылы «Жаңа әліппе» (Яналиф) деп аталатын, араб графикасын жақсартуға бағытталған реформа жүргізілді. Бірақ бұл уақытша шара болды. 1927 жылдың қыркүйегінде Қазақстанның Білім халық комиссариаты латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби жобасын бекітті, ал 1928 жылдың ақпанында оны ресми түрде енгізу туралы қаулы шықты [4, б. 63-65].

Бұл өзгеріс кеңес үкіметі тарапынан мұқиыт ұйымдастырылды. Сауат ашу курстары ашылды, оқулықтар мен әдебиеттер жаңа әліпбиде басыла бастады, газет-журналдар біртіндеп латынша басылуға көшті. Бірақ процеске айтарлықтай қарсылықтар да туындады. Біріншіден, дәстүрлі қоғамның, әсіресе діни қайраткерлердің кедергісі болды. Екіншіден, қазақ зиялыларының бір бөлігі бұл реформаны қазақ тілі мен мәдениетінің табиғи дамуын бұзатын сырттан таңылған эксперимент ретінде қабылдады. Олар, атап айтқанда, араб түбірлерінен қабылданған сөздердің дұрыс жазылу мәселесін көтерді [1, б. 82]. Үшіншіден, практикалық қиындықтар бар еді: материалдық базаның жетіспеушілігі, дайын мұғалімдердің аздығы, жаңа графиканы меңгерудегі қиындықтар, әсіресе жастары емес адамдар үшін.

Қызықты факт – Кеңестік басшылықтың бастапқыда барлық КСРО халықтарын, тіпті орыстарды да латын әліпбиіне көшіру жоспары болды. Бұл идеяны 1919 жылы Ағарту ісі халық комиссары А.В. Луначарский ұсынған болатын. Бірақ бұл бастама орыс қоғамы мен бірқатар партия қайраткерлерінің күшті қарсылығына тап болды және тез ысырылды [5, б. 156]. Бұл оқиға әліпби реформасының тек технологиялық емес, сонымен бірге терең идеологиялық және саяси сипатын көрсетеді.

1929 жылға қарай латын әліпбиі Қазақстанда басым графикаға айналды. Алайда, оның өмір сүруі ұзаққа созылмады. 1930 жылдардың ортасына қарай Кеңестік биліктің саясатында тағы бір өзгеріс орын алды. «Халықтардың үлкен достығы» және «социалистік отаниотизм» идеялары алға қойылып, орыс тілі мен мәдениетінің біріктіруші рөлі күшейтіле бастады. Бұл жағдай латын әліпбиін Кеңестік идеология үшін тиімсіз етті. 1939-1940 жж. барысында КСРО-ның барлық түркітілдес республикаларында латын әліпбиі орыс графикасы негізінде құрылған кириллицамен алмастырылды. Қазақстанда бұл реформа 1940 жылы аяқталды [2, б. 50-52]. Кириллицаға көшу түркі халықтарын бір-бірінен орыс тілі арқылы одақтастыруға және орыстандыру процесін тезірек жүргізуге мүмкіндік берді.

Қорытқы

Осылайша, Кеңестік Қазақстандағы 1920-1930 жж. әліпби реформалары, әсіресе латын графикасына көшу әрекеті, мәдени-саяси трансформацияның күрделі құбылысы болды. Ол жаңа идеологиялық режимнің тіл саясатының қаншалықты құралға айнала алатынын айқын көрсетті. Реформаның бастапқы мақсаттары – сауатсыздықты жою, дәстүрлі қоғаммен байланыстырылған араб жазуынан арылу, жаңа ұлтты қалыптастыру – социалистік құрылыс пен интернационализм риторикасымен бүркелген еді. Бірақ практикада ол көптеген қиындықтарға тап болды: қоғамның бір бөлігінің қарсылығы, материалдық-техникалық базаның әлсіздігі және тілдің өзіндік ерекшеліктеріне толық сәйкес келмеген жобалар.

Латын әліпбиінің кириллицаға тез ауыстырылуы Кеңес өкіметінің тіл саясатындағы басымдықтардың өзгергенін көрсетеді: халықаралық революциялық идеялардан кеңестік империяны нығайтуға қарай ығысу. Бұл тарихи тәжірибе қазіргі Қазақстан үшін маңызды сабақтарды қамтиды. Қазіргі уақыттағы латын әліпбиіне көшудің қиындықтары мен талаптарын талдауда өткеннің қателері мен жетістіктерін ескеру қажет, сонымен бірге бұл реттегі процестің негізгі мақсаты – мәдени егемендік пен әлемдік ақпараттық кеңістікке интеграция – мүлдем басқаша екенін аңғару маңызды.

Әдебиеттер тізімі

1. Қасқабасов С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Санат, 1996. – 256 б.
2. Smith, M. G. Language and Power in the Creation of the USSR: 1917-1953. – Berlin: Mouton de Gruyter, 1998. – 294 p.
3. Олкотт М. Б. Қазақтар. – Алматы: Санат, 1994. – 352 б.
4. Исмагулова Б. Қазақ тілінің әліпбиі мен орфографиясының тарихы (ХХ ғасыр). – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 180 б.
5. Kreindler, I. T. The Changing Status of Russian in the Soviet Union // International Journal of the Sociology of Language. – 1982. – Vol. 33. – P. 7-39.
6. Fierman, W. Language Planning and National Development: The Uzbek Experience. – Berlin: De Gruyter Mouton, 1991. – 388 p.
7. Әдістемелік журналға мақала жариялаудың негізгі талаптары [Электрондық ресурс] – https://adisteme.kz/rules.html