Құрметті ұстаздар қоғамы! Сіздерді Мұғалімдер күнімен шын жүректен құттықтаймыз! Сіздердің бала көңілдеріңіз əр оқушының жандүниесін нұрландырып, жүрегіне шапағат нұрын төгуде. Мұғалімнен өнеге-білім алып, өмір теңізіне құлаш ұрған кез келген шəкірт ұстазымен мақтанады. «Мектептің жүрегі», «Бала жанының бағбаны»… Иə, бұл мектеп мұғалімі — ұстазға арналған теңеулер. Мұндай мадақтауларды жалғастыра берсек, даналық сөздер тізбегі шексіздікке ұласады. Мерейлі мерекеде дендеріңізге саулық, отбасыларыңызға амандық, істеріңізге сəттілік тілейміз.

Дорогие наши учителя! Поздравляем вас с днем учителя! Высоко ценим щедрость ваших любящих сердец, ваше терпение и понимание, преданность делу и любовь к нам — своим ученикам! Желаем крепчайшего здоровья, бодрости тела и духа, радости от вашего нелегкого труда и всяческих удач в личной жизни! Пусть вас окружают уважение и любовь, доброжелательность и милосердие, жизнерадостность и наша благодарность!
...

5 0

Кто читал эти книги в школьние годы? Обязательно поставьте лайки.

Сейчас молодеж читает Японские сказки. Может мы подскажем, в каких книгах больше морали?!

Мы запускаем новый проект 100 книг в старшей школе. Начали обратно перечитывать старые книги из школьных годов. Помогите составить список тех книг, которых рекомендуете старшим школьникам. После составления списка мы сделаем приложение в виде мобильной библиотеки.

Комплект из двух книг самого известного романа Драйзера. Основанная на реальных событиях криминально-судебная история. Психологическая драма и одновременно суровая отповедь «американской мечте» стала сюжетной основой нескольких фильмов. Привлекательный мир богатства, роскоши и развлечений — и отчаянная погоня за успехом и преступление как две стороны американской мечты.
...

2 4

В преддверии празднования всемирного дня учителя приглашаем всех педагогов принять участие в языковых олимпиадах "Wonder Words". 5-го октября все победители будут награждены знаками отличия. Подробнее: https://wonder.zti.kz ...

3 0

Познавательная олимпиада для дошкольников и школьников 1-6 классов. Олимпиада проводится в игровой форме и в этой игре используется один из самых лучших дидактических методов обучения. Вопросы викторины составлены лучшими учеными Казахстана, России и Бразилии. ...

2 1

Уважаемые участники образовательных мероприятий и авторы статей. Теперь на наших порталах в разделе результатов участий в открытом доступе не будут отражены данные участников. Документы можно будет проверять только путем ввода регистрационных номеров и сканированием QR. А в журнале "ADISTEME.KZ" из общего доступна будут скрыты сведения об авторах. В списке авторов будут указаные только имена и первые буквы фамилии. Данные будут видны только самим авторам. Также мы временно прекращаем публикацию энциклопедических журналов в онлайн формате. Это делается в целях обеспечения безопасности наших подписчиков. В последнее время стало очень много мошенников.

Также обратите внимание:
- Мы не звоним и не отправляем письма с приглашениями на участие в образовательных мероприятиях.
- Наши операторы никогда не просят смс или другие личные данные.
- Мы не пользуемся приложением ZOOM для организации конкурсов.
- Мы не продаем отличительные знаки.
- Мы не просим переводить взносы на счета физических лиц.
- Наши операторы ведут переписку только через защищенный канал Business WhatsApp и не раздают свои личные номера.
- Мы используем только Instagram, YouTube, WhatsApp и Mail.ru.
- Курсы совершенствования проводим только в своих порталах по темам использования авторских дистанционных образовательных технологий.
...

3 1

Білім саласында ең үздік компьютерлік ойын графикасының дизайнын құрастырғаны үшін Виллиан Цельсо Зарпеллон (Бразилия) "Тәлімгер" медалімен марапатталды. Өз ісінің нағыз маманы болған, шәкірт тәрбиелеген мамандар марапатталады.

За создание лучшего графического дизайна компьютерной игры в сфере образования награжден медалью "Наставник" Виллиан Цельсо Зарпеллон (Бразилия). Данная награда выдается специалистам, которые стали наставниками в своем деле и обучают других.

For the creation of the best graphic design of an educational computer game, Willian Celso Zarpellon (Brazil) was awarded the "Mentor" medal. This award is given to professionals who have become mentors in their field and teach others.
...

7 1

Нәзір Төреқұлов Халықаралық қорының Президенті профессор Сапарбаев А.Ж. тұңғыш дипломат Нәзір атамыздың өсиетін білім беру аясында жандандырып, оны халықаралық деңгейде шыңдата білгені үшін "Қоғам қайраткері" медалімен марапатталды. ...

10 3

My name is Kokon. I'm fighting villains from the Land of the Know-Nothings. Help me win this educational battle and we'll be good friends. I need smart friends. To everyone who helps me, I will send a friend certificate with the results of participation. And we will award the best student with the medal "For Special Achievements in Studying". ...

2 0

Меня зовут Кокон. Я сражаюсь со злодеями из страны Незнайек. Помоги мне выйграть эту образовательную битву и мы станем хорошими друзьями. Мне нужны умные друзья. Всем кто помогает мне я буду отправлять сертификат друга с результатами участия. А самого лучшего отличника мы наградим медалью "За особые успехи в учении". ...

4 2

Ескерту: Мақала сапасы туралы ақпараттарды, сертификат, анықтама және журналға тапсырыс беру батырмаларын мақала авторы немесе журнал тілшісі ғана көре алады.

Мақал-мәтелдер мәтініндегі себеп мәнді құрмалас сөйлемдер

Қазақ тілі және әдебиеті
Мақал-мәтелдер мәтініндегі себеп мәнді құрмалас сөйлемдер

Мақала авторы: Редакция ғана көре алады
Жұмыс орны: №45 орта мектеп
Лауазымы: Директордың тәрбие-ісі жөніндегі орынбасары
Порталға жариялану мерзімі: 02.01.2018
Журнал қорына жариялаған: А.


Мақал-мәтелдер – халқымыздың ұрпаққа ұрпаққа , атадан балаға мирас етіп келе жатқан асыл қазынасы. Көне замандарда пайда болғанына қарамастан, мақал-мәтелдер – кешегі мен қазіргіні , ескі мен жаңаны, ұрпақ пен ұрпақты жалғастырып келе жатқан мұрасы. Ешбір стиль жанры мақал мен мәтел сияқты көркем, нақышты, тапқыр, даналық ойды аз сөзбен, бай мазмұнмен бере алмайды. Мақал-мәтелдер – қазақ ауыз әдебиетінің зерттеу нысаны, яғни фольклорлық шығармаға жатады. Халқымыздың бай мұрасын құрайтын мақал-мәтелдер жинақталып, тақырыптары мен мазмұндары айқындала түсті. Бірақ мақал-мәтелдердің негізгі қағидалары, өзіне тән ерекшеліктері фольклор  жанры бойынша жан-жақты, ғылыми негізде зерттелген. Ал мақал-мәтелдер, лингвистикалық жағынан, толығымен зерттелді деп айтуға болмайды. Бұл мәселе төңірегінде 1960 жылдары сөз қозғап, арнайы зерттеу мақаласын жазған профессор Т.Р.Қордабаев болды. Оның сол жылдары «Мақал-мәтелдер синтаксисінің кейбір мәселелері» атты мақаласы «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналында басылған болатын. Қордабаевтың айтуынша, шындығында, мақал-мәтелдерде зерттеуге тұрарлық тілдік ерекшеліктер көп (2, 1960,  63,).

Өзіміздің зерттеу нысанымыз себеп мәнді құрмалас сөйлемдер болғандықтан, біз мақал-мәтелдердің құрылысындағы себептес салалас  және себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдерге тоқталмақшымыз.

Мақал-мәтелдер кез келген халықтың даналық, шешендік ойының айнасы іспетті. Сондықтан мақал-мәтелдердің құрылысынан, мәтінінен басы артық, орынсыз тұрған бірде-бір дәнекерді табу мүмкін емес (2, 1960, 63). Мақал-мәтелдердің мәтіні сөзге сараң болғанымен, мазмұнға бай болып келеді. Олардың құрамындағы сөздер мәтін арқылы айқындала түсетіндіктен, кейде әдейі түсіріліп айтылады.

«Қыз ұяты – шешеге,

Ұл ұяты –әкеге» (келеді).

«Адамына қарай сәлемі» (болады).

«Соқыр тауыққа бәрі бидай» (сияқты).

«Көптің қолы ұзын» (болады).

Бірақ мұндай жайтқа қарамастан, мақал-мәтелдер мазмұны жағынан сол ұтымды күйінде қалады.

Себеп мәнді құрмалас сөйлемдердің әрқайсысының өзіне ғана тән мағынасы, ерекшеліктері мен айырмашылықтары бар. Прозалық жанрда жиі қолданылатын баяндауыш формалары мақал-мәтелдер мәтінінде қалай қолданылатынын айқындауды  негізгі мақсат тұттық. Қордабаевтың айтуынша, мақал-мәтелдердің мәтінінде жиі қолданылатын сабақтас және салалас сөйлемдер түр жағынан алғанда онша көп емес (2, 1960, 64).  Мақал-мәтелдер мәтінінде сабақтас сөйлемдерге қарағанда, салалас сөйлемдер жиі кездеседі және қолданылу аясы кең. Қазіргі қазақ тіліндегі себептес салалас сөйлемдер екі топқа бөлінеді: жалғаулықты және жалғаулықсыз себептес салалас сөйлемдер. Көркем әдебиет стилінде немесе әдеби жанрлардың мақалдан басқа түрлерінде жалғаулықты себептес салаластардың қолдану аясы кеңірек. «Кітап әлі аяқталған жоқ, сондықтан оның кемшіліктері мен жетістіктері туралы сөз қозғау ертерек» (Нұршайықов). «Талайдан теріліп жүрген желісі ұзын дау, себебі мықты кінәлар жатыр» (Әуезов).

Ал мақал-мәтелдерде, керісінше, жалғаулықсыз себептес саластардың қолданылу аясы кең.

«Үй менікідемеңіз,

Үй артында кісі бар.»

«Баймын деп мақтанба,

Жарлылық бар.

Көппін деп мақтанба,

Жалғыздық бар.»

«Киім пішсең кең піш,

Тарылтуың оңай.

Темір кессең қысқа кес,

Ұзартуың оңай.»

Жоғарыда аталған мақалдардан байқалатыны – басы артық сөздердің жоқтығы. Екі жай сөйлемді байланыстыратын себебі, өйткені, сондықтан, сол себепті жалғаулықтары бұл жағдайда  артық қолданыс болып табылады. Аталған мақалдардың мәтініндегі екі компонент бір- бірімен себептес байланыста тұрғаны айқын аңғарылып тұр.Ал кейбір жалғаулықсыз салалас сөйлемдердің мәтініндегі екі компонент бір-бірімен байланыспайды. Бұл -мақал-мәтелдер үшін әдеттегі жайт (2, 1960, 65).

«Ел артындағы шаң жұтады,

Ел алдындағы май жұтады.»

«Болат қайнауда шынығады,

Батыр майданда шынығады.»

«Ел ұлсыз болмас,

Жер гүлсіз болмас.»

«Білекті бірді жығады,

Білімді мыңды жығады.»

Тағы бір ерекше атауға тұратын жайт – себептес салалас сөйлемдер болсын немесе салаластың басқа түрлері болсын, баяндауыш қызметіндегі сөздердің қайталанып келуі (2, 1960, 66).

«Мал қонысын іздейді,

Ер туысын іздейді.»

«Жақсы жігіт досының қамын ойлайды,

Жаман жігіт басының қамын ойлайды.»

«Екі жақсы қас болмас,

Екі жаман дос болмас.»

«Жылап айтқан шынға нанбайды,

Күліп айтқан өтірікке нанды.»

Мақал-мәтелдер құрамында тек жалғаулықсыз себептес сөйлемдер ғана емес, себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлемдер де кездеседі. Себеп  бағыныңқылы сөйлемдердің компоненттері, негізінен алғанда, есімше және көсемше формалары арқылы жасалады:

  1. –ған + дықтан.
  2. –ған соң.
  3. –п, -ып, -іп.
  4. -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе + — й

Аталған формалар прозалық шығармаларда жиі қолданылады. Ал

мақал-мәтелдер құрылысы жағынан поэзияға жақын. Өйткені поэзиялық шығармаларда сөйлем компоненттері, сөздер ауысып келе береді.

«Адасқанның айыбы жоқ,

Қайтып үйірін тапқан соң.»

                    «Адам болып туған соң,

Адам болып өлу – лазым.»

«Саусақ бірікпей, ине бірікпейді.»

Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлемдердің баяндауыштарының жасалу жолының үшінші түрі  — деп жалғаулығының негізгі етістікке тіркесуі. Аталған форманың көркем әдебиет стилі сияқты, мақал-мәтел мәтінінде де жиі қолданылатынын байқадық.

«Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп,

Құлағынан айырылыпты.»

Байға жағынамын деп,

Жарлының тоқтылы қойы шығыпты.»

Мақал-мәтелдер мәтінінде қолданылатын бұл форма прозалық шығармалардағыдай орны тұрақты болып келеді.

Қорыта айтқанда, мақал-мәтелдер тек ауыз әдебиетінің нысаны ретінде ғана емес, қазақ тіл білімінің, соның ішінде синтаксис саласының да зерттеу нысаны болып қарастырылуы керек. Себебі мақал-мәтелдер мәтінінде құрмалас сөйлемдердің әр алуан түрлері кездеседі.

Зерттеу нысанымызды нақтылай отырып, мынадай тілдік деректерге көз жеткіздік:

  1. Мақал-мәтелдер мәтінінде себептес салалас сөйлемнің жалғаулықты түрі кездеспейді.
  2. Себептес бағыныңқылы сабақтас сөйлемдердің баяндауыштары көсемше, есімше және негізгі етістікке деп жалғаулығының тіркесуі арқылы жасалады.
  3. Мақал-мәтелдер мәтінінде себеп бағыныңқылардың басыңқы және бағыныңқы компоненттерінің орны ауысып келе береді.
  4. Мақал-мәтелдер мәтініне жалғаулықсыз себептес салалас сөйлемдер тән.