Прозвенел последний звонок этого учебного года. Ура каникулы! В летнее время дети должны отдыхать, правильно питаться и обязательно вдоволь насытить организмы летними витаминами. Если дети желают играть в компьютерные игры, то пускай наиграюся сейчас. Единственное нужно контролировать контент детских игр. А то мы знаем, какие нынче игры? Специально в помощь родителям мы подобрали список дистанционных летних кружков. Если ребенку нравится точные науки, тогда рекомендуем приобрести абонементы по итальяснким шашкам (doiby.zti.kz) или международным шахматам (chess.zti.kz). Если ребенка тянет к языкам, то запишите на лингвистические олимпиады "Wonder Words" (wonder.zti.kz). ...

Приглашаем всех желающих принять участие в лингвистической олимпиаде "Wonder Words" по казахскому языку на портале https://wonder.zti.kz ...

Приглашаем всех желающих принять участие в лингвистической олимпиаде "Wonder Words" по русскому языку на портале https://wonder.zti.kz ...

Баланың ғаламтордағы уақытын ақылмен қолданыңыздар! Шахмат кибер олимпиадасы баланың ой өрісін дамытып, ақылын жетілдіреді. Нақты ғылымдарды игеруге ықпал жасайды.
Онлайн шахмат клубына жазылыңыздар: https://chess.zti.kz
...

Мы являемся разработчиком систем дистанционного образования и на базе своих авторских порталов постоянно организовываем предметные олимпиады и другие образовательные мероприятия. На протяжении многих лет мы оказываем рекламные услуги организациям образования высшего и средне-специального звена (далее - рекламодатель) путем размещения рекламных баннеров, с приглашениями на образовательные мероприятия наших рекламадателей в выходных документах выдаваемых по итогам дистанционных олимпиад. Каждый участник получив диплом или сертификат от наших порталов приобретает скидку на обучение в курсах или приглашение на участие в мероприятиях наших рекламодателей. Договора на предоставление рекламных услуг заключаются только напрямую с рекламодателем без участия третьих лиц, или представительских организаций. Подробнее: https://zti.kz/ads/ ...

Как получить журнал за 2 дня? Данная возможность уже функционирует с начала 2022 года на портале www.kzu.kz. Но, многие об этом не знают. И мы решили, расскрыть этот секрет... Если у вас есть готовая статья, то вы можете ее публиковать на сайте www.adisteme.kz. Это бесплатно. Также вы можете принять участие в конференции. В этом случае ваш доклад будет в автоматическом режиме опубликована в специальном номере журнала для конференционных докладов. У журнала будет свой ISSN. В этом случае у вас будет возможность получить электронный вариант журнала в течений двух дней. Вот и все. Одним выстрелом примете участие в конференции и получите журнал, что не сомненно будет учитываться в период прохождения аттестации. ...

По результатам анализа радиационно-гигиенической обстановки на территории Республики Казахстан значительный вклад в дозу облучения населения вносит медицинское облучение за счет диагностических рентгенорадиологических исследований. Об этом расскажет автор Системы учета доз радиационного облучения доктор Тлеубаева Асел Бакытбековна в одноименной статье. Подробнее: https://adisteme.kz/sudro.html ...

Сколько нужно слов чтобы знать Английский?
- ответ знают учёные из Оксфордского университета. Составляя учебные материалы для студентов, они подсчитали главные слова для каждого уровня.
• 250 слов необходимый старт для новичков.
• 600 достаточно чтобы говорить на базовые темы в повседневной жизни.
• 1200 повысить твой уровень до уверенного среднего.

Мы создали систему быстрого запоминания «Wonder Words» в её основе метод интервальных повторений, доказанный учёными. Приложение предлагает все слова, которые максимально расширят твой словарный запас. https://wonder.zti.kz
...

Ескерту: Мақала сапасы туралы ақпараттарды, сертификат, анықтама және журналға тапсырыс беру батырмаларын мақала авторы немесе журнал тілшісі ғана көре алады.

Мақал-мәтелдер мәтініндегі себеп мәнді құрмалас сөйлемдер

Қазақ тілі және әдебиеті
Мақал-мәтелдер мәтініндегі себеп мәнді құрмалас сөйлемдер

Мақала авторы: Айкимбаев Данияр Талгатович
Жұмыс орны: №45 орта мектеп
Лауазымы: Директордың тәрбие-ісі жөніндегі орынбасары
Порталға жариялану мерзімі: 02.01.2018
Журнал қорына жариялаған: Айкимбаев Данияр Талгатович


Мақал-мәтелдер – халқымыздың ұрпаққа ұрпаққа , атадан балаға мирас етіп келе жатқан асыл қазынасы. Көне замандарда пайда болғанына қарамастан, мақал-мәтелдер – кешегі мен қазіргіні , ескі мен жаңаны, ұрпақ пен ұрпақты жалғастырып келе жатқан мұрасы. Ешбір стиль жанры мақал мен мәтел сияқты көркем, нақышты, тапқыр, даналық ойды аз сөзбен, бай мазмұнмен бере алмайды. Мақал-мәтелдер – қазақ ауыз әдебиетінің зерттеу нысаны, яғни фольклорлық шығармаға жатады. Халқымыздың бай мұрасын құрайтын мақал-мәтелдер жинақталып, тақырыптары мен мазмұндары айқындала түсті. Бірақ мақал-мәтелдердің негізгі қағидалары, өзіне тән ерекшеліктері фольклор  жанры бойынша жан-жақты, ғылыми негізде зерттелген. Ал мақал-мәтелдер, лингвистикалық жағынан, толығымен зерттелді деп айтуға болмайды. Бұл мәселе төңірегінде 1960 жылдары сөз қозғап, арнайы зерттеу мақаласын жазған профессор Т.Р.Қордабаев болды. Оның сол жылдары «Мақал-мәтелдер синтаксисінің кейбір мәселелері» атты мақаласы «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналында басылған болатын. Қордабаевтың айтуынша, шындығында, мақал-мәтелдерде зерттеуге тұрарлық тілдік ерекшеліктер көп (2, 1960,  63,).

Өзіміздің зерттеу нысанымыз себеп мәнді құрмалас сөйлемдер болғандықтан, біз мақал-мәтелдердің құрылысындағы себептес салалас  және себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдерге тоқталмақшымыз.

Мақал-мәтелдер кез келген халықтың даналық, шешендік ойының айнасы іспетті. Сондықтан мақал-мәтелдердің құрылысынан, мәтінінен басы артық, орынсыз тұрған бірде-бір дәнекерді табу мүмкін емес (2, 1960, 63). Мақал-мәтелдердің мәтіні сөзге сараң болғанымен, мазмұнға бай болып келеді. Олардың құрамындағы сөздер мәтін арқылы айқындала түсетіндіктен, кейде әдейі түсіріліп айтылады.

«Қыз ұяты – шешеге,

Ұл ұяты –әкеге» (келеді).

«Адамына қарай сәлемі» (болады).

«Соқыр тауыққа бәрі бидай» (сияқты).

«Көптің қолы ұзын» (болады).

Бірақ мұндай жайтқа қарамастан, мақал-мәтелдер мазмұны жағынан сол ұтымды күйінде қалады.

Себеп мәнді құрмалас сөйлемдердің әрқайсысының өзіне ғана тән мағынасы, ерекшеліктері мен айырмашылықтары бар. Прозалық жанрда жиі қолданылатын баяндауыш формалары мақал-мәтелдер мәтінінде қалай қолданылатынын айқындауды  негізгі мақсат тұттық. Қордабаевтың айтуынша, мақал-мәтелдердің мәтінінде жиі қолданылатын сабақтас және салалас сөйлемдер түр жағынан алғанда онша көп емес (2, 1960, 64).  Мақал-мәтелдер мәтінінде сабақтас сөйлемдерге қарағанда, салалас сөйлемдер жиі кездеседі және қолданылу аясы кең. Қазіргі қазақ тіліндегі себептес салалас сөйлемдер екі топқа бөлінеді: жалғаулықты және жалғаулықсыз себептес салалас сөйлемдер. Көркем әдебиет стилінде немесе әдеби жанрлардың мақалдан басқа түрлерінде жалғаулықты себептес салаластардың қолдану аясы кеңірек. «Кітап әлі аяқталған жоқ, сондықтан оның кемшіліктері мен жетістіктері туралы сөз қозғау ертерек» (Нұршайықов). «Талайдан теріліп жүрген желісі ұзын дау, себебі мықты кінәлар жатыр» (Әуезов).

Ал мақал-мәтелдерде, керісінше, жалғаулықсыз себептес саластардың қолданылу аясы кең.

«Үй менікідемеңіз,

Үй артында кісі бар.»

«Баймын деп мақтанба,

Жарлылық бар.

Көппін деп мақтанба,

Жалғыздық бар.»

«Киім пішсең кең піш,

Тарылтуың оңай.

Темір кессең қысқа кес,

Ұзартуың оңай.»

Жоғарыда аталған мақалдардан байқалатыны – басы артық сөздердің жоқтығы. Екі жай сөйлемді байланыстыратын себебі, өйткені, сондықтан, сол себепті жалғаулықтары бұл жағдайда  артық қолданыс болып табылады. Аталған мақалдардың мәтініндегі екі компонент бір- бірімен себептес байланыста тұрғаны айқын аңғарылып тұр.Ал кейбір жалғаулықсыз салалас сөйлемдердің мәтініндегі екі компонент бір-бірімен байланыспайды. Бұл -мақал-мәтелдер үшін әдеттегі жайт (2, 1960, 65).

«Ел артындағы шаң жұтады,

Ел алдындағы май жұтады.»

«Болат қайнауда шынығады,

Батыр майданда шынығады.»

«Ел ұлсыз болмас,

Жер гүлсіз болмас.»

«Білекті бірді жығады,

Білімді мыңды жығады.»

Тағы бір ерекше атауға тұратын жайт – себептес салалас сөйлемдер болсын немесе салаластың басқа түрлері болсын, баяндауыш қызметіндегі сөздердің қайталанып келуі (2, 1960, 66).

«Мал қонысын іздейді,

Ер туысын іздейді.»

«Жақсы жігіт досының қамын ойлайды,

Жаман жігіт басының қамын ойлайды.»

«Екі жақсы қас болмас,

Екі жаман дос болмас.»

«Жылап айтқан шынға нанбайды,

Күліп айтқан өтірікке нанды.»

Мақал-мәтелдер құрамында тек жалғаулықсыз себептес сөйлемдер ғана емес, себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлемдер де кездеседі. Себеп  бағыныңқылы сөйлемдердің компоненттері, негізінен алғанда, есімше және көсемше формалары арқылы жасалады:

  1. –ған + дықтан.
  2. –ған соң.
  3. –п, -ып, -іп.
  4. -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе + — й

Аталған формалар прозалық шығармаларда жиі қолданылады. Ал

мақал-мәтелдер құрылысы жағынан поэзияға жақын. Өйткені поэзиялық шығармаларда сөйлем компоненттері, сөздер ауысып келе береді.

«Адасқанның айыбы жоқ,

Қайтып үйірін тапқан соң.»

                    «Адам болып туған соң,

Адам болып өлу – лазым.»

«Саусақ бірікпей, ине бірікпейді.»

Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлемдердің баяндауыштарының жасалу жолының үшінші түрі  — деп жалғаулығының негізгі етістікке тіркесуі. Аталған форманың көркем әдебиет стилі сияқты, мақал-мәтел мәтінінде де жиі қолданылатынын байқадық.

«Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп,

Құлағынан айырылыпты.»

Байға жағынамын деп,

Жарлының тоқтылы қойы шығыпты.»

Мақал-мәтелдер мәтінінде қолданылатын бұл форма прозалық шығармалардағыдай орны тұрақты болып келеді.

Қорыта айтқанда, мақал-мәтелдер тек ауыз әдебиетінің нысаны ретінде ғана емес, қазақ тіл білімінің, соның ішінде синтаксис саласының да зерттеу нысаны болып қарастырылуы керек. Себебі мақал-мәтелдер мәтінінде құрмалас сөйлемдердің әр алуан түрлері кездеседі.

Зерттеу нысанымызды нақтылай отырып, мынадай тілдік деректерге көз жеткіздік:

  1. Мақал-мәтелдер мәтінінде себептес салалас сөйлемнің жалғаулықты түрі кездеспейді.
  2. Себептес бағыныңқылы сабақтас сөйлемдердің баяндауыштары көсемше, есімше және негізгі етістікке деп жалғаулығының тіркесуі арқылы жасалады.
  3. Мақал-мәтелдер мәтінінде себеп бағыныңқылардың басыңқы және бағыныңқы компоненттерінің орны ауысып келе береді.
  4. Мақал-мәтелдер мәтініне жалғаулықсыз себептес салалас сөйлемдер тән.