Ko'ptildi oqyty' — qabiletti tany'g'a mu'mkinshilik beretin basty qajettilik

Pedagogika
Dosmy'hanbet Mo'ldir Arystanbekqyzy, Ko'ptildi oqyty' — qabiletti tany'g'a mu'mkinshilik beretin basty qajettilik

Maqala avtory: Dosmy'hanbet Mo'ldir Arystanbekqyzy
Jumys orny: SHyg'ys Qazaqstan oblysy, Zaisan ay'dany «M.V. Lomonosov atyndag'y mektebi» KMM
Lay'azymy: SHeber pedagog, himiia pa'ni mug'alimi
Portalg'a jariialany' merzimi: 05.06.2019


Jaһandany'dyn' qazirgi u'derisi, otandyq bilim bery'din' a'limdik bilim ken'istigine eny'i, jan'a aqparattyq tehnologiialardyn' damy'y jeke tulg'anyn' jalpy kommy'nikativti ma'denieti bolashaq mamannyn' shet tilinde kommy'nikativti quzyrlyg'ynyn' qalyptasy'y bilimnin' halyqaralyq da'rejesinin' jog'arylay'yna mu'mkindik beredi.

Qazaqstan Respy'blikasynyn' halyqaralyq yntymaqtastyqta jedel qarqynmen damy' kezen'inde a'limdik эkonomikag'a jan-janty eny' kezen'inde, shet tilin teren' men'gergen, ku'ndelikti ja'ne ka'sibi salada ony tiimdi paidalana alatyn mamandarg'a degen suranys ko'beiy'de.

Qazaqstan Respy'blikasynyn' til saiasatynyn' kontseptsiiasynda orys tili g'ylym men tehnikanyn' a'r tu'rli salasynda negizgi aqparat ko'zi, alys ja'ne jaqyn shet eldermen qatynas quraly retinde aiqyndalady. Alaida, a'lem tilderin, oynn' ishinde ag'ylshyn tilin bilmei turyp a'ley'mettik эkonomikalyq ken'istikke eny' mu'mkin emes. Osyg'an bailanysty ag'ylshyn tilin jedel qarqynmen oqyty' Qazaqstanda qog'amdag'y til ma'selesindegi ko'p tildilik dep qaray'g'a bolady. IAg'ni, Qazaqstan qog'amyna ta'n eki tildilikten ko'p tildilikke ko'shy' bu'gingi ku'nnin' zan'dy shyndyg'y bolyp tabylady. Memlekettegi til ty'raly osy ma'selelerdi sheshy'degi bilim bery' ju'iesinin' roli de osy qujattarda qarastyrylady. Bul roldin' ma'ni jog'ary den'geidegi sapag'a, halyqaralyq standarttarg'a negizdelgen, en' man'yzdy эlementterdin' biri tildik daiyndyq bolyp tabylatyn bilim bery' u'derisindegi u'zdiksiz printsipi bolyp tabylady. Olai bolsa orta mektepte o'tetin pa'nderdi u'sh tilde u'shtastyra oqyty' shart.

Qazaqstannyn' jedel damyp otyrg'an azamzat qog'amynyn' ko'shinen qalmai, qazirgi zamang'a laiyq biikten ko'riny'i, ultymyzdyn' ba'sekege qabilettiligi memleket basshysynyn' «Jan'a Qazaqsan – Jan'a a'limde» atty jolday'ynda atap ko'rsetilgendei, tikelei onyn' bilimbery' den'geiimen anyqtalady. Jobada eldin' ja'ne onyn' azamattarynyn' ba'sekege qabilettiligin qamtamasyz ety' maqsatynda «Tilderdin' u'shtug'yrlyg'y» ma'deni jobasyn ju'zege asyry' usynylg'an. Bul jobag'a sa'ikes u'sh tildi damyty' degenimiz memlekettik til retinde qazaq tilin, halyqaralyq qatynas quraly retinde orys tilin ja'ne a'lemdik эkonomikag'a kiry' tili retinde ag'ylshyn tilderin oqyty'dy damyty' qarastyrylg'an. Bu'kil du'nie ju'zinde integratsiialyq progrester bel alyp kele jatqan qazirgi kezde endigi jan'a by'yn, jas urpaqtyn' melekettik tildi, sonymen birge shetel tilderi men orys tili jaqsy bily'–o'mir talaby.

«Tilderdin' u'shtug'yrlyg'y» ma'deni jobasyn ju'zege asyry' elimizde, orta mektepte u'sh tilde bilimdi damyty'dyn' basym bag'yttarynyn' biri. Osyg'an orai Qazaqstanda ko'p tildi bilim bery'di damyty' basty nazarda. Jog'aryda atalg'an jag'dailardy ju'zege asyry' ko'p tildi bilimdi damyty'g'a, qog'amdy эkonomikalyq ja'ne a'ley'mettik jag'ynan modernizatsiialay'dyn' basty faktory retinde ba'sekege qabiletti mamandardy daiynday'g'a mu'mkindik beretine so'zsiz.Ko'ptildi oqyty'-jas urpaqtyn' bilim ken'istiginde erkin samg'ay'yna jol ashatyn, a'lemdik g'ylym qupiialaryna u'n'ilip, o'z qabiletin tanyty'yna mu'mkinshilik beretin bu'gingi ku'ngi en' basty qajettilik. Qazaqstanda bilii salasynda qazaq, orys, ag'ylshyn tilderi oqy' tili retinde ja'ne pa'n retinde de qoldanylady.Qog'am damy'ynyn' bastay'shy tendentsiialary: adamgershilik bolmysynyn' эpitsentrinde a'rtu'rli ma'denietterdin' aralasy'y, a'rtu'rli ma'denietterdin' o'z aar belsendi qarym-qatynasta boly'y, barsha ma'denietke ortaq kommy'nikatsiialyq mag'ynaly o'ristin' paida boly'y adamnyn' belsendiligine a'ser etedi. Osy oraida bul tendentsiialar adamnan ko'ptildi qog'amda o'zara a'rekettesy'i u'shin qajetti ma'denietti quzyrettilikti talap etedi. O'rkenietti qog'amda til adamzattyn' bag'a jetpes qundylyg'y dep sanalady.Ata zan'ymyzda a'limdik tilderdin' qai-qaisysyn da tany'g'a erik berilgen. Memleketimiz saiasi, эkonomikalyq, ma'deni bailanystary birneshe tilde bilim aly'dy qajet etedi.Ko'ptildi bilim bery' degenimiz-oqy' u'rdisi barysynda eki ne odan da ko'p tide bilim bery'. Memleketimizdin' mektep reformasynda qaralg'an u'sh tilde oqyty' qazirgi zaman qajettiligi. Osy maqsatta qazaq, orys, ag'ylshyn tilderi ultyna qaramastan ten' da'rejede asyrylady.Tilderdi damyty'-elimizdegi memlekettik saiasattyn' asa man'yzdy bag'yttarynyn' biri. Til problemalaryn on'taily sheshy'-ultaralyq qatynastar u'ilesimdiliginin', halyq birligi men qog'amdyq kelisimdi nyg'aity'dyn' tu'pqazyg'y bolyp tabylady. Qazaq elin a'lemdegi u'sh tildi qatar tutynatyn bilimdi de bilikti el retinde tanyty'ymyz qajet ekenin ja'ne memlekettik til-qazaq tili, ultaralyq qarym-qatynas tili-orys tili men jaһandyq эkonomikag'a kirigy' tili-ag'ylshyn tili boly'y tiis.Qazirgi y'aqytta o'mirdin' barlyq salalarynda qazaq tilin memlekettik til ma'rtebesine sa'ikes qoldanyly'yn qamtamasyz ety', resmi til, ultaralyq qatynas tili retinde ory tilinin' fy'nktsiialaryn saqtay', jaһandyq эkonomikag'a oidag'ydai kirigy' tili retinde ag'ylshyn tilin damyty' jo'nindegi sharalar kesheni qolg'a alynyp otyr. Osy rette qazaq tilinin' qoldany' aiasyn odan a'ri ken'eity' ja'ne konstity'tsiialyq ma'rtebesine sa'ikes qog'amdag'y ro'lin nyg'aity'g'a, elimizdin' barlyq azamattarynyn' memlekettik tildi men'gery'ine qajetti barlyq materialdyq-tehnikalyq jag'dailardy jasay'g'a asa ko'n'il bo'liny'i kerek. Elimizde qazaq, orys, ag'ylshyn tilderin u'ireny'ge jag'dailar jasalg'an. Bul elimizdin' a'limdik ba'sekege qabiletti elderdin' qataryna qosyly'g'a u'lken mu'mkindik beretini so'zsiz. Ko'ptildilik-zaman talaby. Bir halyqtyn' ma'denietin basqa halyq ma'denietimen salystyry' arqyly g'ana, a'lem sy'retin a'r aly'an a'ri tutas ko'ry'ge mu'mkindik beretin ulttyq ma'deniettin' barlyq erekshelikterin ja'ne qundylyqtaryn seziny'ge bolady. Ko'ptildi oqyty'-jas urpaqtyn' bilim ken'istiginde erkin samg'ay'yna jol ashatyn, a'lemnin' g'ylym qupiialaryna u'n'ilip, o'z qabiletin tanyty'yna mu'mkinshilik beretin bu'gingi ky'ngi en' basty qajettilik. A'r adamnyn' ry'hani adamgershiligin arttyry' u'shin, bu'gingi tez o'zgerip jatqan du'niede o'mir su'rip, en'bek ety' u'shin jan-janty boly' qajet. Zamana ag'ymyna laiyqty qazirgi aldamyzda turg'an mindet halqymyzydn' ulttyq derbestigin saqtai otyryp, elimizdi o'rkenietti elder qataryna qosy. Sol o'rkenietti elder sanatyna qosyly'yna yqpal jasaityn elimizdin' erten'gi bolashag'y jastarg'a bilim men ta'rbie beretin- mektep. Bolashaq Qazaqstannyn' azamattary eskinin' ko'zindei jan'anyn' izindei bolyp du'nieju'zilik ma'denietti tanityn, o'zinin' to'l ma'denietin syilaityn, basqag'a o'zin tanyta, syilaty alatyn ry'hani du'niesi bai bilimdi, bilikti boly'y shart.